Ocena brak

Karol Marks (1818 - 1883) i Fryderyk Engels (1820 - 1895) - Gnoseologia

Autor /BenTen Dodano /14.07.2011

 Rzeczywistość poznają konkretni ludzie. Rzeczy, ludzie, zjawiska, procesy stanowią przedmiot poznania. Człowiek poznający jest również przedmiotem poznania. Podmiot oddziałując na przedmiot (i odwrotnie) wytwarza bodziec zmysłowy. Posiada on charakter materialny. Dzięki swym właściwościom fizykochemicznym funkcjonuje niezależnie od ludzkiej  świadomości. Bodziec zmysłowy wywołuje ogląd zmysłowy. Pobudzone zmysły wytwarzają wrażenia, które następnie przekształcają się w postrzeżenia. Postrzeżenia uruchamiają proces myślenia. Sprowadza się on do abstrahowania,  łączenia (twórczość intelektualna) i uogólniania (tworzenie pojęć nowych). W rezultacie tego procesu człowiek formułuje prawa, tworząc wiedzę pojęciową.   

Prawem nauki nazwać można uzasadnione, sprawdzone i sformułowane w formie intersubiektywnej twierdzenia odzwierciedlające obiektywne prawidłowości.      

Marks i Engels opisany proces poznawania rzeczywistości określali teorią odbicia, a jego skutek „dialektyką subiektywną”, która jako „dialektyka głowy jest tylko odbiciem form ruchu świata realnego, przyrody, tudzież historii”.   

Filozofowie ci tworzyli głównie teorię życia i rozwoju społeczeństwa. Jej zasady nie przedstawiali w formie zwartej, samodzielnej publikacji, a zastosowali rozwiązując konkretne problemy, zwłaszcza z zakresu ekonomii politycznej, historii i filozofii. Zasady metodologiczne użyte do badania bytu społecznego określa się mianem „materializmu historycznego”.   

Metodologiczne zasady analizy życia społecznego: 

1.  Zasada całościowej analizy społeczeństwa. Społeczeństwo dla Marksa i Engelsa stanowiłó całość określaną pojęciem „bytu społecznego”, zbudowaną z jakościowo odrębnych (nieredukowalnych wzajemnie) elementów. Każda część jest układem strukturalnym.

2.  Zasada uwzględniania jedności tego, co logiczne i tego, co historyczne. Jak pisał Engels, od tego, od czego zaczyna się historia, musi zacząć się również tok myśli o historii, tok myśli „uwolniony od zawadzających przypadkowości”. 

3.  Zasada stosowania metody wznoszenia się od tego, co abstrakcyjne do tego, co konkretne. Wiedza o rzeczywistym  życiu społecznym jest zawsze systemem uporządkowanych pojęć abstrakcyjnych, z których każde odzwierciedla jakiś fragment rzeczywistości. Aby abstrakcje nie usamodzielniały się, tzn. aby nie przypisywać im treści odmiennej od treści życia społecznego, trzeba, poczynając od prostych pojęć (Marks zaczął od „towaru”), wznosić się do pojęć o szerszym zasięgu i dojść do abstrakcji będącej myślowym odzwierciedleniem badanej całości. „To, co konkretne - pisał Marks - jest konkretne, ponieważ jest zestawem wielu określeń, a więc jest jednością różnorodności. W myśleniu występuje ono przeto jako proces zestawiania, jako wynik, nie zaś jako punkt wyjścia, chociaż jest rzeczywistym punktem wyjścia oglądu i wyobrażenia”.

4.  Zasada uwzględniania prawa „wydłużonych okresów”, która oznacza, że: proces historyczny nie jest prostoliniowy, tzn. iż o jego przebiegu decyduje szereg różnorodnych elementów bytu społecznego; ostatecznie proces historyczny można sprowadzić do „głównego nośnika” i logicznie przedstawić (np. gospodarka naturalna - towarowa - rynek „przyrodniczych agentów pracy produkcyjnej”); byt społeczny jest złożony z szeregu struktur, które funkcjonują według charakterystycznych dla siebie praw, a przez to mogą decydować o tym, co w danym okresie może być owym „głównym nośnikiem” rozwoju.

5.  Zasada dwukierunkowego rozwoju bytu społecznego, który, z jednej strony ulega ciągłej komplikacji wewnętrznej (tworzy się coraz więcej różnorodnych elementów), z drugiej zaś struktura tworzona przez owe elementy uzyskuje coraz większy zasięg (jest całością o wciąż większym zasięgu).

6.  Zasada dostrzegania alienacyjnego rozwoju określonych cech strukturopochodnych, prowadząca w konsekwencji do synchroniczno-diachronicznego rozwoju bytu społecznego.

7. Zasada  uwzględniania podporządkowania rozwoju bytu społecznego zaspokajaniu konkretnym jednostkom ludzkim konkretnych potrzeb, spośród których podstawową potrzebą jest „możliwość życia”.

8.  Zasada analizy dotychczasowej historii społeczeństw z punktu widzenia kategorii „własności” i „walk klasowych”. Odpowiedź na pytanie, kto jest właścicielem środków produkcji, jest koniecznym warunkiem dokładnego poznania struktury ekonomicznej społeczeństwa.

9.  Zasada poszukiwania, konstruowania nauki w taki sposób, aby zawierała odpowiedź na pytanie „dlaczego”, a nie tylko opis określonej grupy zjawisk badanej rzeczywistości. Bez odpowiedzi na pytanie „dlaczego” naukę można utożsamić ze sprawozdaniami statystycznymi. Marks powtarzał za Heglem,  że „wynik jest trupem bez poznawania i  odtworzenia drogi, która do niego doprowadziła”.

10. Zasada teoretyczno-przedmiotowego doboru pojęć (St. Kozyr Kowalski) sprowadzająca się do tego, że:

-  każde pojęcie musi być oceniane poprzez odpowiadanie na pytania: Czy przysługuje mu prawdziwa, czy pozorna prawdziwość przedmiotowa? Czy w świecie realnym są przedmioty, które wyrażają dane pojęcie?;

- jeśli pojęcie odzwierciedla jakąś rzeczywistość, to spór o słowa staje się sporem o sposób uogólniania twierdzeń o rzeczywistości społecznej;  

- każde pojęcie powinno nie tylko wyrażać istotę jakiegoś zjawiska, ale także jego stosunek do innych, czyli pozostawać w kontakcie przestrzenno-czasowym lub przyczynowo-skutkowym; pojęcia odzwierciedlają określone procesy;

- każde pojęcie powinno odsłaniać jakąś rzeczywistość, wysuwać ją na plan pierwszy, ale jednocześnie przesłaniać przez to inne zjawiska; jest to podwójna funkcja pojęcia;

- pojęcia mogą dostarczać wiedzy o rzeczywistości w zamian za przyjęcie innych fałszywych tez na temat innych sfer świata;    

- przyjęcie określonych pojęć pociąga za sobą potrzebę modyfikacji innych pojęć.

Podobne prace

Do góry