Ocena brak

Jeziora, rzeki i strumienie

Autor /Trek Dodano /31.01.2012

Woda jest substancją podstawową dla rozwoju życia. Istnieje wiele typów słodkowodnych zbiorników i cieków wodnych. Są one środowiskiem życia niezwykle różnorodnej fauny i flory.
Większość zwierząt żyjących w wodach słodkich, włączając w to ryby i małe bezkręgowce, powstała w morzu i opa­nowała wody słodkie przez sieć rzek łączących się z morzami. Z kolei pierwotnym środowiskiem życia owadów, pajęczaków i niektórych mięcza­ków był ląd. Dopiero później skolonizowały one wody słodkie.
Wodne rośliny również skolonizowały to środo­wisko od strony lądu, a niektóre formy do dzisiaj zachowały w swojej budowie cechy świadczące o ich lądowej przeszłości, na przykład aparaty szparkowe - maleńkie otworki, przez które prze­chodzą tlen i dwutlenek węgla.
Wody słodkie można podzielić na dwie grupy: wody kwaśne (miękkie) i wody zasadowe (twar­de). Oczywiście wiele strumieni i stawów może posiadać wody znajdujące się na pograniczu tych dwóch głównych typów. W wodach słodkich naj­ważniejszymi organizmami są bakterie, które sta­nowią podstawowe ogniwo łańcucha zależności pokarmowych. Te proste organizmy nie mogą żyć w wodach kwaśnych i dlatego zakwaszone zbior­niki posiadają ubogą faunę. W wodach wapien­nych - zasadowych - bakterie dobrze się rozwijają i stąd stawy oraz strumienie na terenach o podło­żu wapiennym, bogatym w związki wapnia, mają najbogatszą i najróżnorodniejszą faunę.

Rośliny wodne.
Stawy z wodą o odczynie kwaśnym posiadają za to bogatą florę wodną. Są to rośliny okalające brzegi zbiorników, rośliny o pływających liściach zakorzenione w dnie zbiornika, a także rośliny, które są całe zanurzone pod powierzchnią wody. Rośliny wodne posiadają delikatniejsze tkanki niż rośliny lądowe oraz cienką skórkę (epidemię), dzięki czemu ich ciała są elastyczne i poddają się ruchom prądów wody. Duże przestrzenie po­wietrzne, nazywane aerenchymą. obniżają gęstość ich ciała i rośliny te mogą swobodnie unosić się w wodzie. Aerenchymą jest również magazynem tlenu, który może być łatwo rozprowadzony po ca­łej roślinie. Tkanka przewodząca roślin wodnych ma postać jednej centralnie położonej wiązki, w przeciwieństwie do roślin lądowych mających kilka peryferycznych wiązek przewodzących.
Jaskier wodny, czyli włosiennicznik. jest przy­kładem rośliny o pływających liściach, która jest zakorzeniona w dennym mule stawu lub koryta strumienia. Posiada on dwojakiego rodzaju liście -podwodne o podzielonej blaszce liściowej i okrą­głe, pływające na powierzchni wody. Włosiennicznik kwitnie późną wiosną, kwiaty są białe i wystają nad powierzchnię wody. Są zapylane przez pszczoły i muchy.
Grążele i grzybienie posiadają duże i spłasz­czone liście pływające. Ich górna powierzchnia jest wodoszczelna, błyszcząca i nawoskowana, znajdują się na niej szparki, przez które dokonuje się wymiana gazowa. Część dolna liścia absorbu­je tlen i sole mineralne z wody. Duże, wystające z wody kwiaty są zapylane przez owady, najczę­ściej muchy i trzmiele.

Całkowite zanurzenie.
Roślinami, które żyją cały czas pod wodą, tworząc podwodne łąki, są glony ramienice. Ich cechą charakterystyczną jest zdolność do odkładania w ścianach komórkowych związków wapnia. Inną pospolitą rośliną podwodną jest moczarka kana­dyjska. Można ją znaleźć w wielu domowych akwariach, gdyż podczas fotosyntezy wytwarza znaczne ilości tlenu.
Wiele gatunków roślin wodnych pływa na powierzchni wody. Należy do nich kilkumilimetrowej wielkości rzęsa. Ciało tej rośliny to przy­pominająca liść łodyga oraz cienkie, zwisające ko­rzenie. Na jesieni powstają roślinki o małych liściach i krótkich korzeniach. Gromadzą one za­pasy skrobi i opadają na dno, gdzie pozostają przez całą zimę. Na wiosnę, gdy skrobia jest zużyta i powstają puste przestrzenie w tkankach, roślinki wypływają na powierzchnię.
Rośliny podwodne są zazwyczaj samopylne. Mogą też na czas kwitnienia wynurzać się na powierzchnię, gdzie są zapylane przez owady. U rogate;: Jo zapylenia dochodzi pod wodą. Doj­rzałe pylniki odrywają się od rośliny i dzięki ko­morom powietrznym pływają na powierzchni. Pękając, uwalniają ziarna pyłku, które są przeno­szone na znamię kwiatów żeńskich.

Zwierzęta wodne.
W środowisku lądowym tlen jest łatwo dostępny. W wodzie stężenie rozpuszczonego tlenu jest dużo mniejsze. Ponadto tlen z wody przenika do tkanek dużo wolniej niż tlen z powietrza. Małe zwierzęta, takie jak rozwielitki i wypławki, pobierają tlen całą powierzchnią ciała. Większe zwierzęta posia­dają specjalne powierzchnie oddechowe. Ryby, na przykład, wypełniają jamę gębową wodą, a następ­nie przepuszczają ją przez skrzela. Skrzela posia­dają gęstą sieć naczyń krwionośnych; dzięki czemu dochodzi do intensywnej wymiany gazo­wej. Małże, również oddychające skrzelami, na przykład szczeżuja, pobierają wodę z tlenem i usuwają odtlenioną wodę syfonami; w tym przy­padku woda wpływająca do wnętrza małża niesie również cząstki pokarmu.
Fauna stawu jest reprezentowana przez przed­stawicieli prawie wszystkich głównych grup zwie­rzęcych. Występują między nimi skomplikowane zależności pokarmowe.

Gąbki, stułbie i przywry.
Gąbki słodkowodne porastają podwodne części roślin, tworząc fantazyjne, krzaczaste formy. Stułbie, mające miękkie, smukłe ciała dochodzące do 2,5 cm, są również organizmami osiadłymi. Ich polipy posiadają czutki z komórkami parzydełko­wymi i żywią się głównie drobnymi, słodkowod­nymi skorupiakami, takimi jak rozwielitki.
Świat słodkowodnych płazińców jest równie różnorodny. Wypławki są niepasożytnicze,docho­dzą do 30 milimetrów długości i prowadzą dra­pieżny tryb życia. Spokrewnione z nimi przywry są w większości pasożytami. Niektóre z nich są pasożytami zewnętrznymi ryb, inne natomiast, podczas swych skomplikowanych cykli rozwojo­wych, żyją we wnętrzu organizmów, takich jak śli­maki, ryby, ptaki i ssaki. Mogą one atakować ludzi, szczególnie w ciepłych krajach tropikal­nych. Ludzie zarażają się nimi pijąc nie przegoto­waną wodę lub kąpiąc się w zbiornikach opano­wanych przez larwy przywr.

Poszukiwanie żywiciela.
Tasiemce są również związane z wodami słodki­mi. Mają one licznych żywicieli, a wiele form larwalnych rozwija się w ciele zwierząt słodko­wodnych. Na przykład dojrzała forma pewnego gatunku tasiemca może żyć w jelicie rybożernego ptaka, a jej formy larwalne w ciałach słodkowod­nych ryb i skorupiaków.
Małże szczeżuje i skójki są słodkowodnymi mięczakami o niezwykłym cyklu rozwojowym. Ich dorosłe osobniki żyją na dnie zbiorników. Za­płodnione jaja przekształcają się w oskorupione larwy, które przytwierdzają się do ciał ryb. Tak przyczepione do ciała żywiciela przez trzy mie­siące odżywiają się jego krwią, a po tym okresie odłączają się, opadają na dno i rozpoczynają samo­dzielne życie.
Na powierzchni wody żyją zwierzęta, które wykorzystują napięcie powierzchniowe cieczy, dzięki czemu mogą utrzymać się na powierzchni wody i nie tonąć. Przykładem są nartniki. Odnóża tych owadów są zakończone szczecinkami, które działają jak poduszeczki, co zabezpiecza przed przebiciem powierzchni cieczy. Dzięki nim zwie­rzęta te mogą ślizgać się i biegać po wodzie. Para długich odnóży środkowych i tylnych służy celom lokomocyjnym, a para odnóży przednich jest uży­wana do przytrzymywania pokarmu, którym są inne owady, wcześniej utopione. Chrząszcze z ro­dziny krętakowatych przebywają w połowie w wodzie, a w połowie są wynurzone. Mogą reje­strować obrazy znad i spod powierzchni wody dzięki specjalnej budowie oczu. Górna część oczu rejestruje obrazy znad powierzchni, a dolna spod wody. Pływając, używają odnóży tylnych i środ­kowych, które są zaopatrzone we włoski powięk­szające ich powierzchnię.
Należąca do bezskrzydłych skoczogonków pchliczka wodna ma tylko 1,5 milimetra długości. Stada tych ciemno ubarwionych owadów przypo­minają sadzę, która osiadła na powierzchni wody. Pchliczki żywią się gnijącymi częściami roślin. Poruszają się w wodzie dzięki ruchom rozwidlo­nego ogonka.

Przy powierzchni.
Larwy wielu owadów, takich jak komary i pływa­ki żółtobrzeżki, wykorzystują powierzchnię wody do uzupełniania zapasów tlenu. Również dorosłe pływaki żółtobrzeżki podpływają ku powierzchni, aby zaczerpnąć tlenu. Podobnie postępują wioślakowate i pająki topiki.
Liczne owady składają jaja na pływających po powierzchni wody roślinach. Rośliny te są rów­nież pokarmem i miejscem schronienia dla wielu larw owadów. Gąsienice wielu gatunków motyli i ciem żerują na liściach grążeli i na rzęsie.

Życie na dnie.
W błotnistym szlamie dna stawu, gdzie stężenie tlenu jest bardzo niskie, dosłownie kotłuje się od istot żywych. Małe, czerwone pierścienice tubifeksy występują grupami. Dorastają do 3-4 centy­metrów długości. Ich pokarmem są organiczne cząstki mułu. Tubifeksy są pokarmem ryb i larw wielu owadów. Larwy ochotek również żyją w dennym mule. Dorastają do 2 centymetrów dłu­gości i tak samo jak tubifeksy są pokarmem wielu zwierząt. Znane są z tego, że są doskonałą przy­nętą wędkarską, chętnie zjadaną przez wiele gatunków ryb.
Larwy niektórych owadów z rodziny bzygowa-tych wykazują unikalny sposób radzenia sobie w warunkach niskiego stężenia tlenu. Żyją w mu­le, w warunkach niemal beztlenowych. Dlatego na końcu swego ciała wykształciły charakterystycz­ne, długie ogonowe rurki tchawkowe. Chociaż sa­me larwy mają długość od 15 do 20 milimetrów, rurki te. aby dosięgnąć powierzchni wody, mogą się wydłużać nawet do 100 milimetrów. Dzięki temu larwa ma to, czego potrzebuje - bezpieczeń­stwo w dennym mule i swobodny dostęp do powietrza atmosferycznego.

Ryby w stawie.
Ciepłe wody stawów, z ich bogactwem fauny ma­łych bezkręgowców i bujną roślinnością, są bar­dzo atrakcyjnym środowiskiem dla ciepłolubnych ryb, a szczególnie dla tych gatunków, które są odporne na niedobory tlenowe. Karp - ryba popularna na wigilijnym stole - występuje powszech­nie w stawach i jeziorach o cieplej wodzie i bujnej roślinności. Ryby te mogą żyć do pięćdziesięciu lat, osiągając w sprzyjających warunkach masę dwudziestu kilogramów.
Jego mniejszy krewniak - lin - przeszukuje dno i rośliny wodne, zbierając z nich różnego rodzaju bezkręgowce. Ryba ta, zagrzebując się w mule i otaczając ciało śluzem, spędza zimę na dnie zbiornika. Dzięki temu lin może przebywać w róż­nego rodzaju płytkich zbiornikach, które w zimie są szczególnie narażone na przyduchę.
Bardzo odpornymi gatunkami są również karaś złocisty i karaś srebrzysty. Ciekawe jest to, że wy­stępujące w Polsce karasie srebrzyste to wyłącz­nie samice, nie spotyka się samców. Mimo to jed­nak karasie rozmnażają się. Dzieje się tak, gdyż ich ikra jest pobudzana do rozwoju przez plemni­ki innych ryb karpiowatych.

Rzeki i strumienie.
Chłodne, szybko płynące wody strumieni są dob­rze natlenione, jednak prąd wody jest tu wyjątko­wo silny. Specyficzny charakter tego środowiska wymusił u mieszkańców strumieni i potoków wykształcenie trzech głównych rodzajów przysto­sowań mogących zapewnić im skuteczne prze­ciwstawienie się naporowi wody.
Niektóre zwierzęta mają płaski lub opływowy kształt ciała, co zmniejsza opór, jaki stawiają wo­dzie. Inne mogą wykazywać przystosowania beha­wioralne, takie jak nieustanne pływanie pod prąd. Część wreszcie posiada przyssawki lub haczyki, za pomocą których przytwierdza się do podłoża. Ponadto, większość zwierząt żyjących w wartkich strumieniach zamieszkuje strefę przydenną (bentyczną). Przy dnie różnego rodzaju kamienie i inne przedmioty dają schronienie przed naporem wody (cienie prądowe ze spokojną wodą). Ponadto prąd wody jest tam znacznie słabszy z powodu tarcia.
Larwy bezkręgowców, takich jak jętki i widel­nice mają spłaszczone ciało, toteż mogą się łatwo wciskać w szczeliny na brzegu lub między kamie­nie. Ślimaki słodkowodne przysysają się musku­larną stopą do podłoża, a płazy, wydzielając kle­istą substancję, przylepiają swoje jaja pod spodem podwodnych kamieni. Larwy niektórych chruści­ków żyją w domkach zbudowanych z ciężkich zia­ren piasku i patyczków, a niektóre wytwarzają poskręcane jedwabne sieci, do których przycze­piają się haczykami.

Ryby rzeczne.
Ze względu na charakter ichtiofauny i panujące warunki środowiskowe rzekę można podzielić na kilka krain.
Pstrąg potokowy, strzebla i lipień są rybami przystosowanymi do życia w szybko płynących strumieniach i w górnym biegu większych rzek. Ten typ środowiska nazywamy krainą pstrąga i lipienia.
Jelec, brzana i kleń, należące do rodziny karpiowatych, są typowymi rybami środkowego odcinka rzek, zwanego krainą brzany. Jelec dora­sta do 25 centymetrów, ma wąskie, wydłużone ciało i preferuje czyste wody o szybkim nurcie. Brzana i kleń są dużymi rybami. Często można je spotkać razem z jelcami na płyciznach, występują też w głębokich rzecznych rynnach.
Ryby te można spotkać w dolnym odcinku rzek, ale typowym gatunkiem tej części jest leszcz. Jest to kraina leszcza. Leszcz jest pospolitym gatunkiem, dochodzi do sześćdziesięciu centyme­trów długości, żywi się dennymi bezkręgowcami, które pobiera z mułu wysuwającym się na kształt ryjka pyszczkiem.
Miętus jest spotykany na całej długości rzeki, lecz występuje częściej w jej górnym biegu. Ma małe oczy, gdyż jest typowym węchowcem, pro­wadzącym głównie nocny tryb życia. Jest to jedy­ny słodkowodny gatunek z rodziny dorszowatych. Ciało tej ryby jest pokryte bardzo małymi łuska­mi, ukrytymi w skórze, która wydziela bardzo śli­ski śluz. Miętusy prowadzą drapieżny tryb życia i mogą dorastać do kilkudziesięciu centymetrów.
W rzekach tropików częste są zjawiska okreso­wego wysychania koryta. Woda występuje tylko w najgłębszych miejscach i jest ograniczona do małych basenów. Ciepła woda jest uboga w tlen, stąd też wiele tropikalnych ryb zamieszkujących wysychające okresowo rzeki i inne zbiorniki wodne wykazuje ciekawe przystosowania do skrajnych warunków w postaci oryginalnych na­rządów oddechowych. Jednym z nich jest labirynt - grzbietowe rozszerzenie jamy skrzelowej, w któ­rej znajduje się obficie unaczyniony nabłonek oddechowy. Innym rodzajem przystosowania jest narząd nadskrzelowy, będący uwypukleniem gar­dzieli. Oba te narządy służą ich właścicielom -rybom żmijogłowcokształtnym i rybom łaźcowatym do oddychania tlenem atmosferycznym. Naj­bardziej wyspecjalizowanym narządem służącym do oddychania tlenem atmosferycznym jest pę­cherz pławny ryb dwudysznych, nazywany cza­sem płucem. Ryby dwudyszne żyją w Afryce (prapłetwiec), Ameryce Południowej (prapłaziec) i Australii (rogoząb).

Świat ptaków.
Ze środowiskiem wód słodkich związanych jest wiele gatunków ptaków. W Europie i zachodniej części Ameryki Północnej żyją pluszcze, które za­mieszkują górskie strumienie. Te ciemno ubarwio­ne, nieco większe od wróbla ptaki, w poszukiwa­niu bezkręgowców potrafią nurkować aż na dno szybko płynącego potoku.
W pobliżu górskich strumieni występują też pliszki górskie i rybożerne zimorodki. Zimorodki, podobnie jak jaskółki brzegówki, gnieżdżą się w norach, wygrzebanych w wysokich piaszczy­stych brzegach. Kolonie brzegówek mogą liczyć kilkaset gniazd i spotyka się je przede wszystkim na nizinach.
Im niżej, tym koryto rzeki staje się coraz szer­sze, pojawiają się starorzecza i podmokłe łąki. Rejony te są rajem dla ptaków wodno-błotnych, zarówno lęgowych jak i przelotnych, które wyko­rzystują je jako bogate żerowiska w czasie odpo­czynku. Deltowate ujścia takich rzek jak Dunaj, Wołga czy Rodan należą do najatrakcyjniejszych ornitologicznie terenów w Europie.

■ Stawy, rzeki i strumienie są nie tylko śro­dowiskiem życia wielu organizmów wod­nych, są też ważne dla zwierząt lądowych, które wykorzystują je jako wodopój, żerowi­sko, miejsce odpoczynku i schronienie przed upałem.
Wielkie świnie leśne są jednymi z wielu zwierząt, które odnoszą korzyść z istnienia tego oczka wody. Jak wszystkie świniowate, świnie leśne są dobrymi pływakami.
■ Przy wodopoju żyrafy są szczególnie narażone na niebezpieczeństwo. Aby dosię­gnąć wody, muszą szeroko rozkładać nogi. Stąd też, gdy jedne osobniki piją, inne pilnie obserwują otoczenie.
■ Słonie kąpią się zwykle kilka razy dzien­nie. W ten sposób chłodzą ciało. Ssaki te dużo piją - nawet do 230 litrów w ciągu jed­nego dnia.
■ Masa dorosłego hipopotama dochodzi do 3,5 tony, dlatego ssakom tym jest łatwiej poruszać się w wodzie niż na lądzie.
■ Afrykańskie bawoły żyją w stadach zło­żonych z kilkudziesięciu osobników. Każda grupa porusza się po obszarze, na którym musi być wodopój, miejsce żerowania i miejsce odpoczynku. W czasie suszy róż­ne grupy bawołów skupiają się wokół czyn­nych wodopojów i tworzą większe stada.
■ Na wiosnę łososie są pokarmem alaskańskich niedźwiedzi. Wycieńczone ryby, ciągnące w górę rzeki na tarliska, stają się na płyciznach łatwym łupem tych wielkich drapieżników.

Podobne prace

Do góry