Ocena brak

Jednorożec

Autor /Hon Dodano /30.05.2013

Prehistoryczna legenda o jednorożcu pochodzi z Indii, skąd przeszła do Mezopotamii, Palestyny i Egiptu. Znana jest Ktezjaszowi, Arystotelesowi, Plutarchowi, Pliniuszowi, Elianowi i innym przyrodnikom. Fizjolog przekazuje jej interpretację chrześcijańską, która przyjęła się w późniejszej patrologii i w bestiariuszach średniowiecznych.

Jeszcze w XVIII w., a nawet jeszcze później, niektórzy wierzyli w istnienie jednorożców, a uczony benedyktyn Calmet (zm. w 1757 r.) przytacza imiona mężczyzn, którzy mieli je widzieć i opisywali ich postać.Najprawdopodobniej te wytwory fantazji. należy tłumaczyć złudzeniem optycznym powstałym przy pobieżnym spojrzeniu na profil rogatych zwierząt albo z powodu nie dość dokładnego przyjrzenia się normalnym egzemplarzom. Także nieporadność antycznych technik przestawiania, zlewających przedmioty znajdujące się na pierwszym planie z przedmiotami w tle, mogła być źródłem takich wyobrażeń.

Jednorożcowi przypisywano różne postacie: oryksa (rodzaj gazeli), byka, rogatego konia albo dzikiego osła, kozła i nosorożca. Nosorożec rzeczywiście ma pewne właściwości przypisywane jednorożcowi i uwzględniane w jego symbolice: nieokiełznana siła i dzikość, samotny tryb życia, a przede wszystkim „jeden” róg, który tkwi na nosie. W buddyzmie nosorożca uważa się za symbol samotności i mężnego znoszenia wszelkiej niedoli. Legendarny jednorożec ma jednak inne kształty i pozostaje zwierzęciem baśniowym. Starożytni sądzili, że picie z jego rogu dostarcza ozdrowieńczych sił chroniących przed wszelkimi chorobami i trucizną.

Podobne do byka są jednorożce o ugiętych kolanach, przedstawione na malowanym fryzie asyryjskim, często zamieszczanym w książkach z zakresu historii sztuki.

Prawdopodobnie zwierzęta te składają hołd słońcu, tak jak Oryks oddaje — o czym donosi Pliniusz — cześć Syriuszowi.

W zaroastryzmie jednorożec jest przedstawicielem „czystego świata zwierzęcego”. Jego róg wyobraża potęgę, która kładzie kres panowaniu Ary mana.

Legenda o jednorożcu, którego może obłaskawić tylko niewinna dziewica, tak że można go schwytać na jej łonie, nie pojawia się w Piśmie Świętym, chociaż występuje w nim — z powodu niedokładnego tłumaczenia — jego nazwa. Septuaginta oddaje hebrajskie re’em (odmiana dzikiego bawołu) przez „jednorożec” (/j.ovóxeQoę), Wulgata przez „unicornis”, ale tylko w Ps 22,22; 29,6; 92,11 i Iz 34,7, natomiast w Lb 23,22; 24,8; Pwt 33,17; Hi 39,9 tłumaczy re’em przez „nosorożec”.Tak czy inaczej — jednorożec zawsze jest symbolem potężnej, nieposkromionej siły i mocy.

Ponieważ chrześcijańscy egzegeci trzymali się tekstu biblijnego, którym dysponowali, przeto też na jego podstawie wyjaśniali znaczenie jednorożca. Justyn Męczennik czyni to w sposób oryginalny. Spośród rosnących w górę rogów pewnej rasy bydła wyróżnia jeden jedyny, który rośnie w poprzek głowy, i widzi w nim poprzeczną belkę krzyża. Również w pismach Tertuliana i kilku innych autorów odnajdujemy symbolikę krzyża związaną z jednorożcem. Zdaniem Orygenesa róg jednorożca jest znakiem panowania Chrystusa nad światem: '„Wszystko, co istnieje, jest Jego jednym rogiem, to znaczy jednym Jego królestwem (...) Dlatego właśnie Izraelowi [tj. zbawionym] dana będzie chwała podobna do jednorożca — zwłaszcza wtedy, gdy [Chrystus] »przekształci nasze uniżone ciało na podobne do swojego ciała chwalebnego« (Flp 3,21)”.

W symbolice Chrystusa wykorzystuje się także grę słów „jednorożec” i „Jednorodzony syn Ojca”.

Sw. Augustyn nazywa „jednorożcami” tych, „których usilna nadzieja kieruje się ku temu jednemu, o którym wspomina inny psalm: »0 jedno prosiłem Pana (...) (Ps 26,4)”.

Szerokie rozpowszechnienie symboliki jednorożca tłumaczy się udostępnieniem na początku V w. Zachodowi łacińskiego przekładu Fizjologa. Odpowiedni fragment z tego dzieła brzmi następująco:

„Jednorożec jest niewielkim zwierzęciem, spokojnym i łagodnym, podobnie jak koźlę. Jeclen tylko róg ma pośrodku głowy, a róg ten jest długi i mocny. Myśliwy nie może złowić tego zwierzęcia, bo jest ono silńe i potrafi się bronić.

Posłuchaj jednak jak się na nie poluje. Przyprowadzają [łowcy] do jego legowiska dziewicę, zupełnie nagą, porzucają ją tani i odchodzą. Nadchodzi jednorożec i znajduje dziewczynę; wskazuje na jej łono i ssie jej piersi jak dziecko. A wtedy ona odziewa się, podnosi stworzenie, owija je chustą i tuli do swego łona, tak żę trzyma ono wargi przy jej piersiach i ssie je. W ten sposób dziewczyna niesie je, gdzie chce. Dawid [psalmista] tak śpiewa o nim: Wywyższony będzie jak jednorożca róg (Ps 91,11), który jest na głowie Pana Zbawiciela. On bowiem wzbudził róg naszego zbawienia w domu sługi swego Dawida króla (Łk 1,69), z prawdziwej dziewicy, Bożej Rodzicielki, Słowo stało się ciałem i zamieszkało między nami.

Lubujący się w symbolice autorzy początku średniowiecza przejęli ten materiał. Własnością ogólną stał się on jednak dopiero wtedy, gdy w XI i XII w. dokonano przekładu. Fizjologa na zachodnie języki narodowe. Był inspiracją kaznodziejów, autorów hymnów, a nawet trubadurów. Z tego czasu pochodzą także najstarsze przedstawierfia jednorożca w sztuce zachodniej. Z tej racji jednak, że istniała, niezależnie od tekstu Fizjolo-gd jeszcze inna tradycja o legendarnym jednorożcu, pochodząca prawdopodobnie z czasów wczesnochrześcijańskich, pojawiły się dzieła sztuki, na których jednorożec jako taki jest symbolem Chrystusa, Jego krzyża albo jakiejś cnoty. Przykładem może być tzw. pastorał biskupi św. Bonifacego — w wygięciu pastorału obok wznoszącego się krzyża stoi jednorożec.

Jeden z obrazów Moretto (ok. 1530 r.) przedstawia jednorożca leżącego u stóp św. Justyny, dziewicy i męczennicy, i mającego — jak zazwyczaj w owym czasie — postać białego konia z rogiem na czole i z brodą kozła. Ujęcie takie wskazuje na Świętą jako na czystą dziewicę, gdyż tylko jako dziewica mogła przywabić do siebie symbolicznego jednorożca.

Dwie inne kategorie obrazów z jednorożcami przedstawiają legendę w scenie polowania. Pierwsza ma charakter świecki; to znaczy, że dziewica nie jest przedstawiona w niej jako Matka Boża, druga — religijna i wyraźnie nawiązuje do tajemnicy wcielenia.

Najmłodsze kompozycje tego rodzaju (z XV i XVI w.) rozbudowują scenę polowania. Archanioła Gabriela przedstawia się jako myśliwego; dmie w róg i prowadzi z sobą cztery psy (por. Pies). Noszą one imiona czterech przymiotów Bożych, które zaważyły na zbawczych planach Boga: Misericordia, Veritas, lustitia i Pax. Zdaniem Timmersa ideą ukrytą w tym przedstawieniu jest właśnie radosna nowina: Chrystus, po pytaniu, z którym Gabriel zwrócił się do Maryi, i po jej odpowiedzi, zstępuje w dziewicze łono Matki Boga.

Podobne prace

Do góry