Ocena brak

Jaszczurka zwinka

Autor /Gonzo Dodano /12.01.2012

Rodzina jaszczurko-wate (Lacertidae)  

Wygląd: krępa jaszczurka o dużej głowie z krótkim, zaokrąglonym pyskiem, masywnym ciele i silnych nogach oraz stosunkowo grubym, umiarkowanie długim ogonie. U jaszczurki zwinki wyraźnie zaznacza się dymorfizm płciowy. Zaczynający się od ciemnego wierzchu głowy szaro- lub ciemnobrązowy, szeroki pas na grzbiecie rozpada się w przedniej 1/3 ogona na oddzielne plamy; okalają go z obu stron jasne smugi, które również mogą przechodzić na przednią część ogona.

Środkiem grzbietu ciągnie się delikatna, biała, niekiedy przerywana linia. Grzbiet i boki pokryte są różnej wielkości czarnymi plamami, które w górnej części boków mają białe środki. Same boki i brzuszna strona ciała samca są jasno- lub ciemnozielone, przy czym brzuch jest zawsze pokryty czarnymi plamami. Nogi i ogon są brązowawe. Samice mają grzbiet przeważnie jasnoszary, żółtobrązowy lub brązowy pokryty podobnym rysunkiem barwnym jak u samców. Brzuch samic jest kremowożółty lub żółty i przeważnie pozbawiony plam - niemal nigdy nie bywa zielony. Młode osobniki jaszczurki zwinki mają charakterystyczne ubarwienie (patrz rysunek). Całkowita długość ciała 200-240 mm, we wschodniej Europie miejscami do 275 mm.  

Występowanie: olbrzymi zasięg jaszczurki zwinki rozciąga się od Szwecji, Finlandii i południowej części Wielkiej Brytanii na północy po kraje byłej Jugosławii, Azję Mniejszą i Kaukaz na południu i od Pirenejów na zachodzie po północno-zachodnie Chiny na wschodzie. Jaszczurka zwinka nie występuje w południowej i zachodniej Francji oraz we Włoszech, jak również niemal na całym Półwyspie Iberyjskim (poza 2 skrajnymi północno-wschodnimi prowincjami Hiszpanii). W Polsce pospolita na obszarze całego kraju, podlega całkowitej ochronie gatunkowej.

Środowisko: ta niezbyt wyspecjalizowana jaszczurka zasiedla całą gamę różnorodnych biotopów: brzegi lasów i pól, nasypy kolejowe, skarpy, wrzosowiska oraz nieczynne kamieniołomy i żwirownie. Preferuje nasłonecznione, ciepłe lub lekko wilgotne stanowiska o luźniejszej pokrywie roślinnej lub widne zarośla. Często spotyka się ją na starych cmentarzach i w zdziczałych ogrodach. W Pirenejach występuje do wysokości 2000 m n.p.m., a w bułgarskich górach Riła do 2500 m n.p.m. W Polsce w górach jest rzadka powyżej 700 m n.p.m. i nie przekracza 1200 m n.p.m.

Tryb życia: po zimowaniu, które u środkowoeuropejskiej jaszczurki zwinki trwa od października do końca marca lub początku kwietnia, pierwsze pojawiają się młode osobniki, potem samce, a dopiero 2-3 tygodnie później samice. Przy pięknej pogodzie jaszczurki wychodzą ze swoich ukryć około godziny 8 rano, by rozgrzać się w ciepłych promieniach słońca. Gdy temperatura ich ciał podniesie się do ok. 38°C, opuszczają nasłonecznione stanowiska i poszukują pokarmu w półcienistych miejscach bądź ruszają na poszukiwanie partnera.

Rozród: samce gdy w końcu kwietnia wyjrzą po raz pierwszy w roku na światło dzienne, mają intensywnie zieloną szatę godową. Z reguły samce kopulują z każdą gotową do rozrodu samicą, jednak wiosną mogą zawiązywać się między partnerami trwalsze związki - wówczas obie jaszczurki wygrzewają się wspólnie na ulubionych stanowiskach. W okresie godowym stare samce stają się wybitnie terytorialne. W poszukiwaniu gotowej do rozrodu partnerki opuszczają niekiedy zajmowany rewir i mogą natknąć się wtedy na innego samca.

Są wówczas skore do kłótni i rozpoczynają pozorowaną, demonstracyjną walkę, która odbywa się według następujących reguł: obaj rywale unoszą się na przednich nogach, bocznie spłaszczają ciało, opuszczają głowę i nadymają podgardle. W takiej pozycji nie ustawiają się na wprost przeciwnika, lecz starają się być zawsze zwrócone do niego rozszerzonym w tym momencie bokiem. Gdy oba samce czują się jednakowo silne, zbliżają się do siebie i usiłują wzajemnie pochwycić szczękami za dolną część głowy. Jeśli któryś samiec uzna się za pokonanego, uchodzi lub okazuje tupaniem swą uległość. Tupanie polega na tym, że jaszczurka przyciska ciało do ziemi i uniesionymi do góry przednimi nogami szybko uderza raz po raz o podłoże.

W czasie tupania zwycięski samiec przytrzymuje pokonanego szczękami, a uchwyt rozluźnia dopiero wtedy, gdy poczuje, że przeciwnik stara się uciec; z reguły goni go jeszcze przez chwilę, ale zwykle go nie dopędza. Zdarza się, że oba samce silnie się pogryzą, co może prowadzić do cięższych okaleczeń. Jeżeli samiec spotka gotową do rozrodu samicę, zbliża się do niej powoli drepcząc. Samica okazuje swoją gotowość przez potupywanie i rytmiczne drgania tylnej części ciała. Następnie samiec chwyta szczękami za środek ogona samicy i w czasie powolnego przemieszczania się obojga do przodu samiec przesuwa uchwyt szczęk w górę do nasady jej ogona. Gdy tam dotrze, oboje partnerzy dłuższy czas trwają w tej pozycji. Następnie samiec gryzie samicę w bok i w taki sposób skręca ciało, by zetknęły się kloaki obu zwierząt, po czym przekłada tylną nogę ponad nasadę ogona samicy i wprowadza do jej kloaki hemipenis.

Tak połączeni partnerzy pozostają ok. 3-5 minut. Składanie 10—14 miękkoskorupkowych jaj odbywa się w maju lub czerwcu do wygrzebanej przez samicę małej jamy lub innego, wystawionego na działanie słońca ukrycia. Czas trwania rozwoju zarodków w dużym stopniu zależy od temperatury - w temperaturze 21-24CC trwa 62-63 dni. Młode osobniki mają podobne ubarwienie i taki sam rysunek jak samice. W momencie wylęgu mają blisko 50-60 mm długości. Po upływie ponad 6 miesięcy u młodych samców pojawia się na bokach zielony odcień. Jaszczurka zwinka osiąga dojrzałość płciową w wieku 1,5-2 lat.

Pokarm: nie jest wybredna w wyborze pożywienia i łowi szarańczaki, pasikoniki, świerszcze, chrząszcze, pająki, stonogi i pareczniki; często również pszczoły, osy, mrówki i pluskwiaki kowale bezskrzydłe. Dość często chwyta małe jaszczurki i zjada jaszczurcze jaja.

Uwagi: populacje jaszczurki zwinki w wielu rejonach środkowej Europy są poważnie zagrożone. Jaszczurka ta jest wprawdzie objęta ochroną gatunkową, ale przynosi to właściwe efekty tylko wtedy, gdy zachowane zostają odpowiednie dla niej środowiska. Te

ostatnie jednak wskutek gospodarczego wykorzystania terenu rozpadły się na małe, izolowane wzajemnie wyspy niemal bez kontaktu między osobnikami zamieszkujących je populacji. Taki stan niesie za sobą dodatkowe niebezpieczeństwo, gdyż wskutek wyłącznego rozmnażania się tych gadów w obrębie izolowanych populacji (chów wsobny) następuje ujednolicenie ich pul genowych i osłabienie odporności populacji, a także zwiększona śmiertelność zarodków i młodych osobników spowodowana wzrostem ilości genów letalnych.

Zachowanie odpowiedniego poziomu zróżnicowania genetycznego może zapewnić jedynie wymiana osobników między zdrowymi i liczebnymi populacjami. Populacje jaszczurki zwinki stają się w tych warunkach bardziej wrażliwe na wszelkie niekorzystne wpływy pogody. W sprzyjających latach, gdy średnie temperatury wiosny i lata są wysokie, oraz przy obfitości pokarmu, samice składają więcej jaj i procent wykluwających się młodych jest wyższy niż w latach zimnych i wilgotnych. Straty powodowane przez naturalnych wrogów są wówczas równoważone.

W czasie kilku kolejnych niesprzyjających lat liczebność populacji szybko spada. Jeśli w otoczeniu znajduje się dostateczna liczba dogodnych ukryć, miejsc do kąpieli słonecznych i chronionych przed mrozem kryjówek zimowych, to straty powodowane przez naturalnych wrogów i niekorzystną pogodę nie są znaczące. Gdy jednak następuje rozczłonkowanie środowisk i opryskiwanie nasypów kolejowych insektycydami i herbicydami, wtedy populacje jaszczurki zwinki tracą zdolność wyrównywania strat liczebności.

Podobne prace

Do góry