Ocena brak

Japonia a literatura polska

Autor /yogra Dodano /12.03.2012

Japonia. O literaturze jap. aż do l. osiemdziesiątych XIX w. W Polsce nie pisano. Pewne wzmianki dot. Japonii dał P. Skarga w Żywotach świętych (1579). Na kulturę Japonii zwrócili uwagę dopiero twórcy okresu Młodej Polski, których zainteresowania filoz.-estet. obejmowały także kultury Dalekiego Wschodu. Opracowania adaptowane z języków eur. i przekłady pośrednie dzieł literatury jap. ukazały się w Polsce dopiero w końcu XIX w. - szkic i przekł. J. A. Święcickiego w Dziejach literatury powszechnej (t. 2 1883), przeróbka powieści hist. S. Tamenagi Wierni do śmierci (1896). Święcicki opracował też Historię literatury chińskiej i japońskiej (1901), J. A. Kisielewski ogłosił szkic O teatrze japońskim (1902), a Z. Przesmycki w „Chimerze" (1901) zamieścił 2 szkice o sztuce jap. j wielkim propagatorem sztuki jap. był jej znawca i kolekcjoner - F. Jasieński, autor zbioru szkiców Manggha. Po wojnie ros.-jap. wzrosło znacznie zainteresowanie Japonią, także jej kulturą i literaturą. Wydano m. in. powieść hist. R. Tokutomi Namiko (1905), I akt dramatu hist. I. Takedy pt. Terakoya, czyli Szkółka wiejska (wyst. 1904, wyd. 1907), A. Lange spolszczył wiersze jap. w zbiorze Sintaisi-sho. Poeci nowojapońscy (1908) - wybór z tłum. na wiele języków antologii jap. Shintaishishó, a R. Kwiatkowski, który 1908 ogłosił szkic Literatura japońska, wydał zbiór pt. Chiakunin-Izszu. Antologia stu poetów japońskich (1913) - wybór z antologii Hyakuninsshu. W popularyzacji kultury jap. w Polsce znaczną rolę odegrały przekłady książek L. Hearna: Kokoro (1906), Lotos (1909). Motywy jap. wystąpiły w oryginalnej twórczości pisarzy pol. : W. S. Reymonta - bajka Komurasaki („Chimera" 1901) i Avepatria („Czas" 1901), S. Żeromskiego - Senoszpadzie (1905), W. Sieroszewskiego - opowiadania Z fali na falę (1910) i W. Umińskiego - powieść dla młodzieży W krainie wschodzącego słońca (1911). W l. międzywojennych ukazały się przeróbki bajek i legend jap. - Z. Zdanowicz (Bajki japońskie 1924) i M. Jusżkiewiczowej (Bajki japońskie 1924, Duch wierzby 1925, Święto księżyca 1932). Wydano też nast. utwory Hearna: Gejsza (1923), Wiadomości niesamowite i upiorne (1924), Japonia (1925), oraz powieść społ. Sh. Futabatei Ster na lewo (1925). Tematykę jap. podjął ponownie Sieroszewski w powieści Miłość samuraja (1926). Obszerny zarys historii literatury jap., ilustrowany przekładami, opracował B. Richter w Wielkiej literaturze powszechnej (t. 1 1930).

Po 1945 początkowo ukazały się jedyni p wznowienia powieści Sieroszewskiego oraz legend i bajek japońskich. Pierwszym przekładem z literatury pięknej (za pośrednictwem języka czes.) była powieść T. Kobayashi Poławiacze krabów (1950); nast. przełożono z ang. opowiadania jap. Irys (1950), oraz powieści: z ros. Ciche góry (1953) S. Tokungi, z franc. Koniec samuraja K. Serizawy i Strefę próżni H. Nomy (obie 1957), oraz z języka jap. Sh. Ooki Ognie polne (1959, przekł. A. Ślósarczyk). W l. sześćdziesiątych ukazywały się gł. przekłady z oryginałów japońskich. Szczególnie cennym zbiorem przekładów jest antologia literatury starojap. Dziesięć tysięcy liści (1961), w przekł. i oprac, japonisty W. Kotańskiego, poprzedzona zarysem historii litefatury jap. jego pióra. Z klasyki prócz wymienionej antologii ukazało się niewiele, na uwagę zasługuje utwór A. Uedy Po deszczu przy księżycu (1968), także w przekł. Kotańskiego, który nadto z literatury współcz. przełożył Krainę śniegu (1964) Y. Kawabaty. Po przyznaniu 1968 Kawabacie nagrody Nobla zainteresowanie literaturą jap. zdecydowanie wzrosło. Powodzenie zyskały powieści współcz., ukazały się m. in.: Abe Kóbó Kobieta z wydm (1968, wyd. 3 1975), J. Tanizaki Dwie opowieści o miłości okrutnej (1971) i Dziennik szalonego starca. Niektórzy wolą pokrzywy (1972), M. Ibuse Czarny deszcz (1971), tom opowiadań powojennych Cień wschodzącego słońca (1972), S. Natsume Sedno rzeczy (1973) i Jestem kotem (1978), K. Oe Futbol ery Manen (1979) - wszystkie w przekł. M. Melanowicza. I. Denysenko przełożyła utwory Sh. Endo Milczenie (1971) i Morze i trucizna (1974). Z przekładów pośrednich wymienić warto powieść K. Oe Sprawa osobista (1974). W nrze specjalnym „Literatury na Świecie" (1976 nr 10), pośw. literaturze jap., znajdują się m. in. utwory Kawabaty (Śpiące piękności) i Y. Mishimy iMiłość i śmierć). Opracowań na temat literatury jap. jest niewiele, w „Przeglądzie Orientalist." ukazały się m. in. artykuły omawiające twórczość poetów S. Hagiwary, K. Miyazawy i T. Ishikawy, w „Poezji" (1975 nr 1) szkic o formie poet. haiku, oraz książka Melanowicza Tanizaki Jun'ichiró a krąg japońskiej tradycji rodzimej (1976).

Oddziaływanie literatury jap. na polską jest niewielkie, wyjątek stanowią klas. formy poet. haiku i tanka, które inspirowały M. Pawlikowską-Jasnorzewską i S. Grochowiaka.

W dawnej Japonii o Polsce prawie nie pisano. Dopiero S. Tókai w Kajin-no kigu (1897), w obszerniejszym epizodzie pisał o walce Polaków o niepodległość. Pierwszy przekład, pośredni jak i następne, z literatury pol. (fragm. Quo vadis H. Sienkiewicza) ukazał się 1901. Przez wiele lat autor Quo vadis (w l. 1907-30 powieść ta miała 8 wyd. w różnych przekł.) był dla czytelników jap. jedynym wybitnym przedstawicielem literatury pol. 11912 wydano częściowy przekł. Pana Wołodyjowskiego, 1915 Hanię. Opowiadania i fragm. powieści Sienkiewicza tłumaczyli znani pisarze, m. in. Futabatei, K. Baba, H. Masamune, —> R. Uchida-Yoshigami, T. Arishima. Ćwierć wieku po ukazaniu się Quo vadis wydano Chłopów Reymonta (1926 w przekł. Ch. Kato, a nast. 1939 i 1940 w tłum. m. in. S. Itó i T. Abe). Przełożono też Martę (1929) E. Orzeszkowej, Popioły (1931, przekł. Kato) Żeromskiego, utwory Sieroszewskiego i F. A. Ossendowskiego. W okresie międzywojennym znaczne zasługi w popularyzacji literatury pol. mieli k. Kimura i Kato.

Przekłady bezpośrednie z oryginałów pol. zaczęły się ukazywać od 1954-kolejne pełne wydanie Quo vadisw tłumaczeniu Y. Kóno, wydanie nast. 1959 w przekł. —> R. Umedy. Sytuacja zmieniła się radykalnie w połowie l. sześćdziesiątych, kiedy to zaczęły się ukazywać przekłady K. Yonekawy, —> Y. Kudó i in. tłumaczy, którzy odbywali staż w Polsce. W kształceniu polonistów jap. zasłużył się Sh. Kimura, prof. uniw. w Tokio, tłumacz, autor pierwszego zarysu gramatyki języka pol. i współautor (z Sh. Yoshigami) podręcznika do nauki języka polskiego. W Japonii tłumaczona jest pol. literatura współcz., osiągnięcia w tym zakresie ilustruje dorobek cenionych tłumaczy. Yonekawa w antologiach zamieścił opowiadania Z. Nałkowskiej, M. Dąbrowskiej, J. Iwaszkiewicza i wiersze K. I. Gałczyńskiego, nadto przełożył J. Andrzejewskiego: Złoty lis (1965, wyd. nast. 1969), Idzie skacząc po górach (1965), Bramy raju (1972), S. Mrożka Tango (1967), W. Gombrowicza Ferdydurke (1970) i Ślub (1971). Kudó wydał m. in. Pornografię (1967) Gombrowicza; w wielotomowym zbiorze dzieł literatur ry Europy wsch. (1966-69) w jego przekł. ukazały się Sklepy cynamonowe i Sanatońum pod Klepsydrą B. Schulza oraz Kosmos Gombrowicza. Sh. Yoshigami, prof. uniw. w Tokio, przetłumaczył kilka utworów S. Lema (m. in. Powrót z gwiazd 1968), książkę J. Broszkiewicza o Chopinie (1970) i opowiadania Iwaszkiewicza. Uchida-Yoshigami przekłada gł. literaturę dla dzieci i młodzieży, wydała wiele utworów L. J. Kerna, J. Brzechwy, K. Makuszyńskiego, J. Broniewskiej, J. Porazińskiej i in., nadto przełożyła Gałązkę z drzewa słońca (1968) J. Ficowskiego. Wśród młodszych tłumaczy wyróżnia się M. Kohara, który przełożył T. Konwickiego Zwierzoczłekoupiór 11975, wspólnie z Uchidą-Yoshigami), B. Wojdowskiego Chleb rzucony umarłym (1977), H. Panasa Według Judasza (1978). Przekłady utworów pisarzy pol. ukazały się w kilku antologiach, m. in.: literatury pn. i wsch. Europy (1963) tu opowiadania Dąbrowskiej (Tu zaszła zmiana), Nałkowskiej (Kobieta cmentarna), Iwaszkiewicza (Ikar), J. Hena (Wdowa po Joczysie) - w przekł. Yonekawy; Andrzejewskiego (Narcyz) i K. Brandysa (Jak być kochaną) - w tłum. Sh. Kimury. W t. 6-8 wymienionego już zbioru literatury Europy wsch. znajdują się opowiadania i powieści Andrzejewskiego, Grochowiaka, Z. Posmysz, Iwaszkiewicza. Zbiór współcz. opowieści fantast. (1971) zawiera m. in. utwory Gombrowicza, Iwaszkiewicza i Mrożka w przekł. Yoshigami. Ukazał się też 1972 osobny zbiór pol. opowiadań współcz. z utworami T. Borowskiego, M. Rusinka, T. Hołuja, J. Putramenta, A. Kijowskiego, L. Kruczkowskiego, W. Dymnego i Mrożka.

W. KOTAŃSKI O badaniach nad znajomością Japonii w Polsce, „Przegl. Orientalist." 1953 nr 4; tenże Stosunki kulturalne między Polską a Japonią, tamże 1961 nr 2; B. BARTNICKA Polonistyka i slawistyka na uniwersytecie tokijskim, „Poradnik Jęz." 1979 nr 7.

Mikołaj Melanowicz

Podobne prace

Do góry