Ocena brak

Jan Szkot Eriugena - Podział natury (divisio naturae)

Autor /Lew Dodano /26.12.2012

Zakres znaczenia wyrazu „natura" jest dla Eriugeny bardzo szeroki, to Bóg1 świat stworzony, wszystko, co istnieje. W świecie znajdujemy nieskończonąilość sposobów podziału natury, ale Jan Szkot mówi, iż zasadniczy jest czwórpodzial.Jest to jego klasyczna i sławna tetrachotomia.

Na początku O podziale natury czytamy:

Podział natury dokonuje się przez cztery różnice, obejmujące cztery kategoriebytu: Pierwsza to natura, która stwarza, a nie jest stworzona; druga,która jest stworzona i sama tworzy; trzecia, która jest stworzona, alesama nie tworzy, i czwarta, która ani nie jest stworzona, ani nie tworzy.

Videtur mihi divisio naturae per ąuattuor differentias, ąuattor species recipere:ąuarum prima est in eam, quae creat et non creatur, secunda ineam, quae creatur et creat, tertia in eam, quae creatur et non creat, quartanec creat, nec creatur.

Pierwszy rodzaj natury: natura, która stwarza, a nie jest stworzona (ąuarumprima est in eam, quae creat et non creatur), to Bóg. Jako Stwórca rzeczy jestobdarzony wszelkimi doskonałościami, ale dla nas nie d o przeniknięcia, wymykasię wszelkim arystotelesowskim kategoriom.

Czwarty rodzaj natury (quarta, quae nec creatur, nec creat) to również Bóg,rozpatrywany w momencie, gdy zaprzestaje stwarzania; utożsamiając się zeświatem, przebywa niejako w spoczynku.

Druga natura, która jest stworzona i tworzy (secunda in eam, quae creatur etcreat), to i d e e rozumiane jako prawzory rzeczy. Eriugena określa j e jako:

Gatunki lub formy, w których zostały umieszczone niezmienne racjewszystkich rzeczy mających powstać, zanim zaistniały.

Species vel formae, in quibus omnium rerum faciendarum, priusquamessent, incommutabiles rationes conditae sunt.

W końcu trzeci rodzaj natury to rzeczy, które dzięki ideom uzyskały byt- natura, która jest stworzona i nie tworzy (quarta, quae nec creatur, nec creat).

Równolegle do podziału natury Eriugena dzieli i niebyt. Według niego bytto tylko to, co można poznać zmysłami lub pojąć rozumem; poza t ym jest niebyt.Eriugena rozróżnia pięć rodzajów niebytu: pierwszy rodzaj to Bóg. Bóg jestniebytem, bo nie Jest czymś w żadnym ze znaczeń, które przypisujemy wyrazowi„coś", a więc ściśle nie zna Bóg siebie jako „coś":

Bóg nie wie, czym jest, ponieważ nie jest czymś, jest bowiem niepojętydla siebie i wszelkiego intelektu.

Deus itaque nescit se, quid est, quia non est quid, incomprehesibilis quippein aliquo sibi ipsi et omni intellectui.

O wiele głębiej rozumiemy słowa Pisma o stworzeniu z nicości, gdy pojmujemyBoga jako niebyt. Wiemy, że stworzenie z Nicości to stworzenie z Niczego,czyli z Siebie.

Do drugiego rodzaju niebytu należą istoty rzeczy, gdyż dane nam są poznawczotylko przypadłości. Trzeci rodzaj to byt możliwy: każdy byt j e s t niebytem tego, czym nie jest. Czwarty rodzaj stanowią rzeczy zmienne, które w porównaniudo trwałych idei nie istnieją. Piąty rodzaj niebytu to kondycja człowieka,który przez grzech traci znamię Boga. Człowiek bowiem istnieje o tyle,o ile posiada boże podobieństwo.

Tych podziałów natury i niebytu nie należy rozumieć tak, że świat jestpojęciem nadrzędnym, którego j e d n ym z elementów składowych jest Bóg będącyczęścią wszechświata na równi ze stworzeniami. W rzeczywistości nadwszystkimi podziałami stoi sama natura boża, a divisio to akt, którym Bóg wyrażaSiebie tworząc hierarchiczny układ wśród stworzeń.

Wspomnieliśmy, że przy określaniu Boga tracą wszelkie znaczenie kategoriearystotelesowskie. Zatem, czym jest Bóg? Aby odpowiedzieć na to pytanie,trzeba za Pseudo-Dionizym podzielić teologię na twierdzącą i przeczącą.Teologia twierdząca (katafatyczna), powiada Eriugena, jest tylko częściowoprawdziwa, podczas gdy apofatyczna jest prawdziwa absolutnie.

Słuszniej bowiem neguje się o Bogu, że jest czymś z tego, co jest, niżtwierdzi się, że jest.

Verius enim negatur Deus quid eorum, quae de eo praedicantur esse,q u am affirmamur esse.

Prawie cała I księga 0podziale natury jest poświęcona wykazaniu, że Bógw istocie swej jest niepoznawalny. Obie te teologie łączą się w theologia superłatwa.I d e e jako drugi człon „podziału natury" są stworzone i tworzą {creata etcreans). Są one prawzorami, w których tkwiły istoty rzeczy, esencje, zanim zostałystworzone same rzeczy.

I d e e nie są, ściśle mówiąc, stworzone przez Boga.Mamy tu do czynienia z czymś pośrednim pomiędzy a k t em rodzenia i tchnienia(relacje w Trójcy) a stworzenia (rzeczy). Idee tkwią w Słowie i są z N imwspółwieczne, j e d n a k ż e nie są tak odwieczne jak Bóg, gdyż zależą odeń jakood swej przyczyny. Idee są z Bogiem równowieczne w porządku czasowym,a nie bytowym.

W Słowie wszystkie idee są czymś jednym, ale podobnie jak promieniekoła wychodzące z jego środka, są one źródłem wielości. Eriugena ustala równieżhierarchię idei: na czele znajduje się idea dobra, a p o t em idee istoty, życia,rozumu, poznania, mądrości, cnoty, szczęścia, prawdy, wieczności itd. Ogólnie mówiąc, idee to twory, dzięki którym inne stworzenia, uczestnicząc w nich,uczestniczą w Bogu.

Eriugena rozważa, w jaki sposób idee będąc stworzeniami mogą tkwićw Bogu. I d e e to stworzenia sui generis, Bóg stwarza po to, by Siebie objawić.Objawianie się Boga w stworzeniu, Eriugena za Grzegorzem z Nyssy i MaksymemWyznawcą nazywa teofania. Stopniowe objawianie się Boga to stwarzaniehierarchii bytu - tu natrafiamy na zdanie o brzmieniu typowo panteistycznym:„Bóg stwarza Siebie, stwarzając istoty rzeczy. Ale to panteizm pozorny, boEriugena twierdzi, że wyrażenie „Bóg stwarza siebie" znaczy tyle, co: „Bóg objawiasię w swych teofaniach":

Boża natura stwarza i jest stworzona. Jest stworzona przez samą siebiew przyczynach prymordialnych: gdy chce się wyłonić ze swej ukrytej natury,w której trwa nieskończona, radykalnie transcendująca wszystko,niepoznana nawet przez samą siebie.

Et creari et creare conspicitur divina naura - Creatur e n im a se ipsa inprimordialibus causis, ac per hoc se ipsam creat, hoc est, in suis theophanisaccipit apparere ex occultissimis natuare suae sinibus volens emergere,in ąuibus et sibi ipsi incognita.

Stworzenie idei to odwieczny akt, w którym Istota nieskończona myślio Sobie j a k o o mogącej być naśladowaną przez inne, ograniczone jestestwa. Ojciecstwarza idee w Słowie, Duch Święty zaś jako dar Ojca wpływa czynnie nauhierarchizowanie rodzajów, gatunków, jednostek. Każde stworzenie zostajeokreślone poprzez Trójcę Święta i nosi ślad triady: istotę (essentid) ustanowionąprzez Ojca, aktywność i moc (virtus) przez Syna, czynność i działanie (operatio)przez Ducha Świętego.

Podobne prace

Do góry