Ocena brak

Jan Duns Szkot

Autor /Teresa2 Dodano /04.01.2013

Przełomową rolę w dziejach filozofii odegrał Jan Duns Szkot. Mało który syst em doczekał się tak rozbieżnych i chwiejnych ocen jak szkotyzm. Wielkątrudność w tej kwestii sprawia fakt, iż brak nam do tej pory krytycznego wydaniajego d z i e ł 7 4 9 , ale to nie jest głównym powodem różnorodności ocen. Głębsząjej przyczyną jest brak linii orientacyjnej w ocenie rozwoju problematyki filozoficzneji trudność uwolnienia się od pewnych, tradycyjnie przyjmowanychpoglądów. Nie zapominajmy, że genialnie zdolna umysłowość Dunsa wyszła ześrodowiska anglosaskiego i że nosi ona w sobie obciążenie tymi wszystkimiwłaściwościami, które charakteryzują Oksford. Nawiązując do panujących tamtendencji, musiał Duns Szkot uwzględnić gwałtowny rozwój metody matematyczno-przyrodniczej, co spowodowało większy rygoryzm pojęcia dowodu i zaostrzyłokrytycyzm. Bardzo jednostronne jest twierdzenie, że krytyka DunsaSzkota kieruje się wyłącznie przeciw św. Tomaszowi i że podważanie tomizmumiałoby stanowić niejako rację bytu szkotyzmu. Krytyka Dunsa Szkota dotyczyfilozofii w ogóle, ściślej metafizyki. Duch rewizji uderza zarówno w arystotelizmTomasza, jak i w augustynizm Henryka z Gandawy.

Duns Szkot podejmując jako pierwszy atak na metafizykę, pozostaje samumysłem głęboko filozoficznym i pragnie wypracować system metafizykichrześcijańskiej, podobnie jak później Kartezjusz. W swym krótkim życiupodejmuje próbę stworzenia systemu z innych, niż czyniono to wcześniej, elementów.Przed D u n s em Szkotem rozwój augustynizmu szedł w kierunku corazto obfitszego uwzględniania elementów arystotelesowskich. Szkot pragnietendencjom tym nadać właściwy bieg i usiłuje swój system filozoficzny oprzećna myśli Awicenny, który przecież również modyfikował Arystotelesa po neoplatońsku.

W awicennianizmie więc znajduje Szkot ramy, w których mogłyby sięzmieścić tendencje ówczesnego augustynizmu. Podobnie więc j ak w poglądachRogera Bacona, w myśli Szkota ześrodkowują się przeciwne sobie, a t ak typowedla angielskiego franciszkanizmu, elementy: poszukiwanie nowości i tradycjonalizm,krytycyzm i rewizjonizm filozoficzny oraz głębokie przywiązanie dotradycji augustyńskiej.

Dlatego odżywają u Dunsa Szkota liczne rysy, które znamionowały największepostacie szkoły franciszkańskiej, a zwłaszcza duch seraficki św. Bonawentury.Stąd myślą przewodnią teologicznej syntezy szkotystycznej jest miłośćdo Boga jako najwyższego dobra. Szkotyzm, jak każda wybitniejsza doktryna,został ukształtowany przez wiele poprzedzających go tendencji, ale równocześniebył też zaczynem szeregu prądów, które wyznaczą bieg filozofii wieku XIV.

Omówiwszy doktrynę Dunsa, będziemy mogli sformułować pewne sądywartościujące, ale już teraz możemy powiedzieć ogólnie, że z p u n k t u widzeniarozwoju metafizyki system szkotystyczny nosi już w sobie zarodki śmierci filozofiipierwszej. Wielkim pytaniem, które stawiać także musimy w wypadkukażdego przełomu, jest zagadnienie, czy i w jakiej mierze dana jednostka jestw pełni świadomym aktorem owego przełomu, a w jakiej stanowi tylko dojrzewający,choć nieświadomy, etap procesów dawno przed nią rozpoczętych.

Życie Dunsa Szkota mimo licznych starań historyków jest słabo znane.Jan Duns urodził się około 1266 r., jak podaje tradycja w miejscowości Dunsw Szkocji w hrabstwie Berwick. Najpierw uczył się w szkole w Haddington,a w roku 1277 został wysłany do szkoły franciszkańskiej w Dumfries. Po czterechlatach, zapewne pod wpływem swego wuja, przeora franciszkanów, wstąpiłdo zakonu franciszkańskiego. W 1291 r. został wyświęcony na księdza. Lata1293-1296 spędził w Paryżu i tam studiował u Gonsalvusa Hiszpana. Potemznów wrócił do Oksfordu, gdzie zapewne mistrzem jego był Wilhelm z Ware;wówczas to powstało jego główne dzieło Opus oxoniense. W latach 1302-1303pojawił się znów w Paryżu, gdzie drugi raz jako baccalaureus sententiarius komentowałSentencje. Wynikiem tych wykładów są Reportata parisiensia. Wtedyto w sporze Filipa Pięknego z papieżem (w sprawie templariuszy) Duns niechciał się opowiedzieć za F i l i p em przeciw papieżowi i musiał uchodzić z Francji.Znalazł się wówczas w Oksfordzie albo w Cambridge. Ale już w 1304 r.Gonsalvus z Balboa, jako generał zakonu, powołał go na katedrę teologii do Paryża.Po trzech lub czterech latach ten sam Gonsalvus wezwał go do Kolonii,gdzie Duns Szkot, mając około czterdzietu lat, umarł 8 listopada 1308 r.

Jego niezwykłe zdolności intelektualne, przenikliwość, krytycyzm i pamięć(ponoć w trakcie dysputy ąuodlibetalnej Duns odpowiadał z pamięci nakolejnych dwieście zarzutów) zjednały mu tytuł Doctor Subtilis. Na jego grobiew Kolonii znajduje się napis: „Szkocja mnie zrodziła, Anglia przyjęła, Galiawyuczyła, a Kolonia trzyma" (Scotta megenuit, Anglia mesuscepit, Gallia me docuit,Colonia me tenet).

Dzieła Dunsa Szkota obejmują dwa działy, pisma czysto filozoficznei pisma teologiczne.

1. Pisma filozoficzne: Quaestiones super universalia Porpbyrii-i kwestie doinnych pism logicznych (na przykład dwie redakcje kwestii do Hermeneutyki);Quaestiones super libros Aristotelis De anima750; Quaestiones subtilissimae in Metaphysicam Anstotelis;

2. Pisma teologiczne: Opus oxoniense - ten najsławniejszy komentarzSzkota do Sentencji powstał w dwóch wersjach, krótszej Lectura, pisanej jeszczew Oxfordzie, oraz dłuższej Ordinatio, która była uzupełniana i przeredagowywanajuż w Paryżu7 5 2 ; Reportata parisiensia - to zestawienie licznych reportationesz paryskiego komentarza do Sentencji; Quaestio ąuodlibetalis napisana już pootrzymaniu stopnia magistra; Tractatus de primo principio zawierający wykładteologii naturalnej oparty zasadniczo na fragmentach Ordinatio.

Badania ostatnich dziesiątek lat mocno zmodyfikowały nasze poglądy naautentyczność dzieł Szkota. Na pewno nieautentyczne są: De rerum principio,De perfectione statuum, Grammatica speculativa, Meteorologicarum libri IV, Conclusionesmetaphysicae, Theoremata. Dziś wiemy na pewno, że trzy najwybitniejszedzieła Szkota: pierwszy Komentarz do Sentencji (tzn. Lectura), Quaestiones in Metaphysicam,De primo principio powstały w Oksfordzie, a Reportata i Quaestio ąuodlibetaliszostały napisane w Paryżu.

Jak mówiliśmy, twórczość Szkota cechuje głęboki duch krytycyzmu. Jednakżeb ł ę d n e byłoby mniemanie, że uprawia on krytykę dla krytyki. Opierającsię głównie na św. Bonawenturze, Wilhelmie z la Mare i Awicennie, dąży Duns Szkot do stworzenia systemu. Pamiętajmy, że śmierć przecina jego życie stosunkowoszybko. Mamy więc tylko początki i fragmenty jego syntezy, a nie całośćsystemu. N i e znaczy to jednak, że Duns do tej syntezy nie dążył. Przeciwnie,dogłębnie analizował poszczególne etapy przedstawianych problemów, walczącsłowem szlachetnie i po rycersku. Krytyka skierowana przeciw Tomaszowi,Idziemu, Baconowi, Ryszardowi z Middleton, czy Henrykowi z Gandawy stanowinieocenione źródło dla historii filozofii XIII w. W tym wszystkim jednaknie odznacza się Duns jasnym językiem, jest zbyt zwięzły i chwilami niejasny.Częste przechodzenie z rozważań teoretycznych do modlitwy pokazuje, jakumiłowanie prawdy w duchu bonawenturiańskim znajduje u Szkota swój pełnywyraz dopiero w caritas.

Podobne prace

Do góry