Ocena brak

JAKOŚCI ZMYSŁOWE

Autor /Ed123 Dodano /08.07.2011

W spostrzeŜeniu zmysłowym przedmiot poznawany dany nam jest przede wszystkim w aspekcie przysługujących mu jakości zmysłowych, a więc jako np. barwny, dźwięczący, wielki lub mały, oładki lub chropowaty, okrągły lub podłużny, miękki lub twardy, pachnący, a takŜe jako daleki lub bliski, pojedynczy lub mnogi, spoczywający bądź poruszający się szybko lub wolno itp. Jakości zmysłowe to jakości dane wprost i naocznie jako własności ciał w spostrzeŜeniach zmysłowych.

Chociaż w klasycznym ujęciu spostrzeŜenie otaczających nas ciał zalicza się do poznania (czysto?) zmysłowego, to przecieŜ juŜ rozwaŜania Arystotelesa na ten temat nie mieściły się w sensualistycznej koncepcji spostrzeŜenia. Stagiryta bowiem wyróŜnił trzy rodzaje przedmiotów poznawanych zmysłami (zewnętrznymi): przedmioty własne poszczególnych zmysłów (barwa dla wzroku, dźwięk dla słuchu, zapach dla węchu), przedmioty wspólne zmysłom (jak kształt, wielkość, ruch, położenie, liczba, chropowatość czy gładkość) oraz przedmioty przypadłościowe tzn. przedmioty, którym owe jakości zmysłowe przysługują, a więc np. barwne ciała); te ostatnie nie są jakościami zmysłowymi, są przedmiotami, w których poznaniu zmysły jedynie współuczestniczą. Ten podział przedmiotów zmysłowych (sensibiliów) przejął (m.in.) Tomasz z Akwinu, wyróŜniając  sensibile per se proprium, sensibile per se commune i sensibile per accidens. W nowoŜytności, od czasów J. Locke'a, rozpowszechnił się podział jakości zmysłowych (jako bezpośrednich przedmiotów poznania zmysłowego) na jakości pierwotne (pierwszorzędne) i wtórne (drugorzędne). Pierwsze to jakości dane co najmniej na dwu drogach zmysłowych (a więc np. kształt, wielkość, połoŜenie, ruch), drugie to jakości dane tylko na jednej drodze zmysłowej (a więc np. barwa, dźwięk, smak, woń, cięŜar).

Od przełomu XIX i XX w. obok tych wymienia się niekiedy jako trzeci rodzaj jakości zmysłowych jakości emocjonalne, takie jak jasność, ponurość, potęŜność, smutność czy rzewność. Na przykład krajobraz w blasku słońca jest radosny, wezbrany potok groźny, melodia smutna lub wesoła, twarz pełna niepokoju lub łagodności. Zwrócono też na to uwagę (fenomenologia, psychologia postaci), iŜ - wbrew tzw. psychologii atomistycz nej - na poziomie poznania zmysłowego chwytamy nie  tyle poszczególne, odosobnione plamy barwne, kreski i linie, dźwięki i szumy, zapachy i powiewy, z których dopiero zestawiamy całości przedmiotowe, ile od razu pewne ich spoiste układy, figury, postacie, np. układ brył w przestrzeni, ruch okrągłego, czerwonego ciała, zbliŜanie się ludzkiej sylwetki, przebieg (w pewnym rytmie i tempie) określonej melodii. Trzeba specjalnych zabiegów, aby to, co zmysłowo spostrzegane, pozbawić przedmiotowego uformowania, ustrukturalizowania, abyśmy zamiast przedmiotów, sytuacji przedmiotowych i procesów czy zdarzeń widzieli jedynie układy lub sekwencje jakości zmysłowych.

Podobne prace

Do góry