Ocena brak

Jakie są głębokie mechanizmy składniowe wypowiedzeń?

Autor /Florynxd Dodano /08.03.2013

Nowsze ujęcia składni rezygnują z opisu wypowiedzeń opartego na pojęciu części zdania. Analizę składniową wypowiedzenia sprowadzają do wydobycia:

a)    schematu zdaniowego, tworzonego przez właściwości semantyczno-skład-niowe (konotacyjne) czasownika;

b)    zależności składniowych, wiążących (akomocacja) poszczególne składniki zdania.

Każde, nawet bardzo rozbudowane wypowiedzenie zawiera stosunkowo prosty schemat zdaniowy. Stanowi on szkielet konstrukcyjny. Punktem wyjścia do jego ustalenia są właściwości składniowe i semantyczne czasownika czasownik otwiera wokół siebie pozycje. Pozycje mogą być w wypowiedzeniu wypełnione w sposób mniej lub bardziej rozwinięty (por. w analizowanym przykładzie: nadajnik w pozycji pierwszej, grupo składniową datę zaszczepienia rekina, jego wzrost i wagę w pozycji drugiej) albo nie wypełnione, „wyzerowane'' (por. w pozycji trzeciej - (komu)).

Schemat można określić jako abstrakcyjny układ pozycji składniowych wyznaczany przez właściw-ości konotacyjne (semantyczno-składniowe) czasownika. Jest to uogólniona postać wypowiedzenia, abstrahująca od składu leksykalnego zdania, od szyku grup składniowych i ich wewnętrznej budowy. Droga do niego prow-adzi przez a) redukcję wypowiedzenia do składu minimalnego, a następnie przez b) abstrakcję od składu leksykalnego, tj. zastąpienie leksęmów abstrakcyjnymi symbolami:

Nadajnik    podaje    datę    0

1 i 1

(ktoś)-podaje — —(coś)-(komuś)

Ni    v    N4    N3

Zdanie minimalne stanowi konstrukcja, z której nie może być usunięty żaden element bez naruszenia pełności komunikacyjnej wypowiedzenia. W kontekście może dojść do elipsy. W analizowanym wypowiedzeniu została pominięta grupa imienna (nominalna) w celowniku (NO. Widać to z niepełności zdań minimalnych: *Jan podaje zeszyt (komu?).

Wydobywanie z realnych wypowiedzeń zdań minimalnych jest tożsame z ustalaniem konotacji czasowników, czyli takiej ich właściwości, która polega na tym, że otwierają one miejsce dla grup nominalnych (N) o różnych formach (N, w mianowniku itd.) i znaczeniach (Nt nazwa wykonawcy czynności itd.). Opis konotacji polskich czasowników zawiera Słownik syntaktyczno-generatyw-ny czasowników polskich (1980 1992).

Ze względu na właściwości konotacyjne wyróżnia się pięć głównych typów czasowników (zob. Grzegorczykowa 1996, 54 55):

1.    czasowniki zerom i ej sc o we, które nie wymagają składniowo uzupełnień, semantycznie implikują informację o miejscu, np. Grzmi. Błyska się (na północy)',

2.    czasowniki jcdnomicjsco w c, wymagające uzupełnienia jedną grupą nominalną, zwykle w mianowniku, rzadziej w przypadku zależnym, np. Ojciec stoi. Wody przybywa',

3.    czasowniki d w u m i e j s c o w e wymagające m.in.:

a)    mianownika i przypadka zależnego, np. Zosia pisze list, Brat czeka na ko-

b)    mianownika i bezokolicznika, np. Jan chce pić,

c)    mianownika i grupy przysłówkowej, np. Mama czuje się lepiej,

d)    mianownika i zdania, np. Jan mówi, że nie przyjdzie',

4.    czasowniki t r Ó j m i e j s c o w e wymagające m.in.:

a)    mianownika i dwóch grup nominalnych w przypadkach zależnych, np. Dziecko rozbija orzechy młotkiem,

b)    mianownika, grupy w przypadku zależnym i zdania (lub bezokolicznika), np. Kowalski dowiedział się od znajomego, że jego sąsiad jest chory.

c)    mianownika, grupy nominalnej w przypadku zależnym i grupy przysłówkowej, np. Jan traktuje zwierzęta dobrze;

5.    czasowniki cztcromi ejscowe, oznaczające m.in. przemieszczenie, np. Firma przenosi siedzibę z Warszawy do Opola.

Utyte skróty oznaczają następujące pojęcia: N - pozycja grupy nominalnej; cyfra w subskrypcje - kolejny przypadek; co - tuvm ohliquus, czyli przypadek zależny; - czasownik w funkcji licznika; V,.... - czasownik modalny; Vimn czasownik niefleksyjny; VfA, czasownik fazowy; Inf bezokolicznik; Sent zdanie; Adv pozycju przysłówkowa; Adj przymiotnik: NA nomen aetlonl.t (nominalizacja). W niektórych schc-matach czasownik wymaga konstrukcji r przyimkićm. który oznaczamy skrótem Pracp.

Obok czasownikowej konotacji i schematu zdaniowego kluczową rolę wśród mechanizmów składniowych odgrywają zależności w obrębie grup nominalnych oraz między nimi. Opisuje się je. używając pojęcia akomodacji. Przez akomodację rozumie się wszelkie formalne podporządkowanie się pod-rzędnika wobec nadrzędnika (por. tradycyjne nazwy związki rządu i zgody). Akomodacja zdaje sprawę z relacji formalnych w schematach zdaniowych, ale także służy opisowi reguł rozwijania schematów. Na przykład wypowiedzenie: Moja mała córeczka uczy się chętnie gry na skrzypcach rozbudowuje schemat zdaniowy Nr V N2 w len sposób, że rozwinięta została grupa mianownikowa (moja mała córeczka) oraz grupa nominalna dopełniaczowa (gry na skrzyp-cuch), a czasownik zyskał określenie chętnie.

Różne typy zależności składniowych pokazuje graf na s. 71 (za: Grzegorczy-kowa 1996, 66).

W wypowiedzeniach występują też wyrażenia poza związkami formalnymi (akomodacja) i semantycznymi. Są to:

a)    wyrażenia modalnc (modulanty) informujące o przekonaniach nadawcy co do pewności prawdy, np. Chyba Jan przyjedzie,

b)    wyrażenia informujące o postawie emocjonalnej, np. i\a szczęście, Jan przyjechał,

c)    wyrażenia służące konstrukcji tekstu, np. A więc Jan przyjechał.

1.    przez proste dodawanie podrzędnych członów rozwijających nadrzędniki, np. zdanie Jan śpi -* Duży Jan mocno śpi na tapczanie w rogu pokoju od dwóch godzin;

2.    przez wprowadzanie na pozycje zdaniowe konstrukcji, będących ściągniętymi zdaniami, np. Chory wzruszył się przyjściem kolegów (w zdanie o schemacie N| V N5 w pozycję narzędnikowej grupy nominalnej wprowadzona została grupa nominalna powstała z przekształcenia zdania Koledzy przyszli w Przyjście kolegów)-,

3.    przez tworzenie zdań złożonych drogą tzw. transformacji zbiorczej, przekształcającej kilka zdań wyjściowych w jedno złożone współrzędnie lub podrzędnie, np. Mama gotuje obiad. Tata czyta gazetę. Dzieci oglądają telewizję -* Mama gotuje obiad, tata czyta gazetę, a dzieci oglądają telewizję. Uczeń nie po-jedzie na wycieczkę. Uczeń złamał nogę -*• Uczeń, który złamał nogę. nie pojadzie na wycieczkę lub Uczeń nie pojedzie na wycieczkę, ponieważ złamał nogę.

Do góry