Ocena brak

Jakie jest miejsce logopedii wśród innych nauk?

Autor /Odil Dodano /12.03.2013

Logopedia (gr. lógos - ‘słowo, mowa’; pa i Je i a - ‘wychowanie’; ang. lo-gopedics, logopedia, speech iherapy, speech correction', franc, logopedie, orthophonie; niem. Logopädie, Rehabilitationspädagogik jur Sp rachgeschädigte, Logopedie', łac. logopedia).

Logopedia jako szeroko w (corii i praktyce uprawiana dyscyplina naukowa istnieje w Polsce dopiero od kilkudziesięciu lal. Jej wyraźny rozwój nastąpił w latach sześćdziesiątych, kiedy to z inicjatywy L. Kaczmarka powstało specjalistyczne czasopismo „Logopedia” oraz rozpoczęło swoją działalność Polskie Towarzystwo Logopedyczne i pierwsze w Polsce Podyplomowe Studium Logopedyczne przy UMCS w Lublinie. Obecnie zajmuje ona wśród innych nauk istotne choć trudne do określenia miejsce.

Do powstania logopedii przyczynili się zarówno lekarze, jak i pedagodzy, językoznawcy, psychologowie, biolodzy, fizycy, ncurobiologowie, neuropsy-chologowie, a nawet cybernetycy. Wkład reprezentantów różnych dziedzin nauki w powstawanie logopedii odzwierciedla dziś obserwowana w literaturze przedmiotu różnorodność terminologiczna, bogactwo kryteriów (na podstawie których dokonano kategoryzacji zaburzeń mowy), a także różnorodne ujmowanie tych zjawisk. Logopedia jest dziedziną z pogranicza różnych dyscyplin naukowych i tak należy rozumieć jej miejsce wśród innych nauk. Nie jest im podległa, lecz też nie jest nadrzędna w stosunku do szczycących się wiekową tradycją dyscyplin, takich jak lingwistyka, nauki medyczne, psychologiczne i inne. Nauka ta, bez wiedzy dostarczanej przez wyżej wzmiankowane dyscypliny nie mogłaby powstać i się rozwijać. Analiza wszelkich patologicznych zjawisk wymaga bowiem zrozumienia ich patomcchanizmów, patogenezy, związków przyczynowo-skutkowych, wpływu różnych czynników na rozwój i ustępowanie zaburzeń itd. Wymaga też znajomości normy oraz umiejętności odróżniania normalnych odmian rozwoju od patologii. By móc zgłębiać te zagadnienia niezbędna jest wiedza z obszaru zainteresowań różnych dyscyplin, co nic oznacza jednak, że wiedza ta służy tylko logopedii i powstaje wyłącznic na jej użytek. Interdyscyplinarny charakter logopedii sprawia, że do dzisiaj nic ma jednomyślności co do jej miejsca, przedmiotu i zakresu zainteresowań.

Właściwie od początku istnienia logopedii trwa spór o jej przynależność i miejsce wśród innych nauk. Długo traktowano logopedię jako marginesową, pedagogiczno-metodyczną część foniatrii, włączając ją do nauk medycznych (E. F rösche les, M. Seeman, T. Bardadin) lub wskazywano na jej przynależność cîo nauk pedagogicznych (M. E. Chwatcew, M. Sovâk, L. Edelsberger). głównie do pedagogiki specjalnej. Dla przykładu: G. Demclowa uważa, że skoro logopedia spełnia swoje funkcje za pomocą metod pedagogicznych, to powinno się ją zaliczać do nauk pedagogicznych. Trzecią grupę stanowią zwolennicy stanowiska językoznawczego, podkreślający w logopedi. szczególną rolę fonetyki stosowanej (O. von Essen, H. I I. Wangler oraz J. Kania).

Zbyt jednostronne widzenie problematyki zaburzeń komunikacji językowej, skupianie się na pojedynczych jej aspektach (np, tylko na biologicznych czy tylko na psychologicznych lub społecznych mechanizmach zaburzeń) nie służyłoby jednak lepszemu zrozumieniu patologicznych zjawisk, gdyż praktyk logopeda musi ogarniać je w całości, musi rozumieć ich istotę, przyczyny rozmaite uwarunkowania. Dążąc do podjęcia efektywnego postępowania naprawczego zmuszony jest do tego, by owe patologiczne zjawiska analizować na tle szerszego kontekstu (ogólnego rozwoju psychofizycznego dziecka, tkwiących w nim potencjalnych możliwości, warunków środowiskowych; w jakich jednostka wzrasta i innych), który niejednokrotnie wyznacza sposób pracy z dzieckiem. Zrozumienie istoty zaburzeń komunikacji językowej, ich różnicowanie i niwelowanie nie byłoby możliwe bez wykorzystania wiedzy stanowiącej dorobek różnych dyscyplin. Nie oznacza to jednak, żc te same zagadnienia stanowią przedmiot badań wszystkich zajmujących się tą problematyką nauk. Równolegle prowadzone w ramach różnych dyscyplin badania nad poszczególnymi aspektami tych samych zjawisk, analizowanie ich w różnych ujęciach i wymiana doświadczeń mogą jedynie przyczynić się do ich lepszego rozpoznania. W związku /. tym bezcelowy staje się spór o to. Czy logopedia powinna, czy nie powinna być samodzielną dyscypliną. Tak rozumiany związek logopedii z innymi dziedzinami wiedzy wyznacza jej miejsce jako odrębnej, lecz zależnej od nich nauki, która - by móc się rozwijać - musi z nimi współpracować. Często są to bardzo odległe od siebie dziedziny wiedzy, zbliża je jednak zainteresowanie problematyką komunikacji językowej. Związek logopedii z nimi jest więc oczywisty. Współtworzące teorię logopedii dyscypliny naukowe posiadają odrębną metodologię, posługują się własnymi systemami pojęć i mają ściśle określone przedmioty badań. W odróżnieniu od logopedii są niezależne i ich rozwój w dużo mniejszym stopniu zdeterminowany jest osiągnięciami na polu innych dziedzin.

Z lego też względu teoretycy zajmujący się problematyką zaburzeń mowy muszą śledzić doniesienia na temat najnowszych wyników badań prowadzonych w ramach różnych dyscyplin nauki. Jednakże z wymienionych względów (posługiwanie się specyficzną dla każdej z tych dyscyplin terminologią) nie jest to zadaniem łatwym. Zmiana podejścia teoretycznego w obszarze którejkolwiek z dziedzin zajmujących się zagadnieniem komunikacji językovvcj, czy odrzucenie jakiejś powszechnie uznanej koncepcji najczęściej nie pozostaje leż bez wpływu na podstawy teoretyczne logopedii. Tak się ostatnio dzieje w przypadku socjoling-wistyki, psychołingwistyki, ncurobiologii i neuropsychologii. Zmiana poglądów np. na temat mózgowej organizacji języka, szersze niż dotychczas ujęcie i inter-pretowanic zachowań językowych wymuszają zmianę w podejściu do lego zagadnienia również w obszarze logopedii.

O tym, że miejsce logopedii w obrębie innych dyscyplin naukowych nie rysuje się dostatecznie, jasno pisze S. Grabias. Zdaniem tego autora „logopedia n ie jest prostym zlepkiem wiedzy medycznej, psychologicznej, pedagogicznej i językoznawczej, lecz zhierarchizowaną strukturą, do której starsze od logopedii dyscypliny wnoszą wyniki swoich badań w różnym stopniu. Jedne uzyskują ważniejsze znaczenie na etapie opisu i wyjaśniania zjawisk, inne znowu stają się istotne w planowaniu terapii logopedycznej i w samym postępowaniu praktycznym f...] Każda dyscyplina wiedzy, która pretenduje do miana nauki, winna mieć strukturę hierarchiczną. Wszelkie działania badawcze rozpoczyna się otl postępowania diagnostycznego. Ma ono dostarczyć stwierdzalnych empirycznie zjawisk (załóżmy, że w wypadku logopedii są to rozmaite przejawy zaburzeń mowy), a następnie dokonać ich objaśnienia. Pełny opis (deskrypcja) i wyczerpujące wyjaśnienie zjawisk (eksplikacja) umożliwiają postawienie dalszego kroku badawczego, jakim jest tworzenie prognoz (aplikacja), polegające na budowaniu programów postępowania naprawczego [...] W logopedii, i to nie tylko polskiej, naukowy opis i wyjaśnienie zjawisk pozostają daleko w tyle za nagromadzoną przez wieki, często intuicyjną, wiedzą organizującą tok postępowania praktycznego. Dlatego też jeszcze w lalach siedemdziesiątych XX wieku stawiane było pytanie: czy logopedia jest nauką, czy też tylko sztuką?” (Grabias 1997, 15 16). W ocenie tego autora w ostatnich latach sytuacja la uległa znacznej poprawie. Obserwuje się bowiem intensywny rozwój badań nad zaburzeniami mowy, powstało wiele naukowych opracowań poświęconych lej problematyce, zmieniły się perspektywy opisu i interpretacji tych zjawisk. W znacznej mierze było to możliwe dzięki osiągnięciom dyscyplin, z którymi logopedia współpracuje.

Spór o przynależność logopedii do określonej kategorii nauk trwa wszakże nadal. Odzwierciedlają to różne podejścia metodologiczne, posługiwanie się odmienną, specyficzną dla poszczególnych dziedzin terminologią przy opisie tych samych zjawisk i duży opór autorów przed jej ujednoliceniem, co nie służy lepszemu rozumieniu omawianych zagadnień. Takie spory nie przyczyniają się do postępu w nauce. Dziś, gdy obserwuje się znaczący rozwój logopedii, gdy powstaje coraz więcej opartych na naukowych podstawach opracowań z tego zakresu, trudno zaprzeczać istnieniu logopedii jako odrębnej dziedziny wiedzy. Zasadnicza różnica między tą nauką a innymi dyscyplinami polega na tym, że jak żadna inna musi ona uwzględniać i analizować zagadnienie komunikacji językowej i jej zaburzeń z różnych perspektyw, co zmuszają do szerokiego interesowania się ową problematyką i w konsekwencji do wkraczania w obszar zainteresowań innych nauk. Obecnie jak podkreśla M. Sovak - należy jednak przestać ustalać granice naukowych dziedzin, a poszukiwać tego, co poszczególne dyscypliny zbliża, w jakich zakresach mogą ze sobą współpracować; natomiast ocena słuszności prezentowanych stanowisk jest - zdaniem L. Kaczmarka

- istotna o tyle, o ile rozumienie przedmiotu, zakresu i zadań tej nauki stwarza jej możliwości dalszego rozwoju (Sovak 1983; Kaczmarek 1983). Z tego też względu propozycja S. Grabiasa dotycząca włączenia logopedii (obok innych samodzielnych nauk) do szerokiej (nadrzędnej w stosunku do nich wszystkich) dziedziny wiedzy określanej np. jako metalingwistyka, lub inaczej do dziedziny, której przedmiotem badań będą wszelkie zachowania językowe wydaje się najlepszym rozwiązaniem. Pozwoliłoby to bowiem na stworzenie pomostu umożliwiającego współpracę i nawiązanie porozumienia między przedstawicielami różnych dyscyplin naukowych; zamknęłoby dyskusję na temat kompetencji i przynależności, gdyż tak określony zakres zainteresowań nadrzędnej dyscypliny, skupiającej wszystkie nauki zajmujące się procesem komunikacji językowej, dalby możność jasnego sprecyzowania miejsca i przedmiotu badań każdej z nich.

Podobne prace

Do góry