Ocena brak

JAKICH ZNASZ PRZEDSTAWICIELI PERSONALIZMU? PODAJ ICH GŁÓWNE TEZY

Autor /Olaf Dodano /06.07.2011

Personalizm to refleksja i dyskurs przypisujące osobom ważne miejsce w rzeczywistości, uznające osoby za miarę wszelkich rzeczy i podmiot wszelkich praw. Personalizm w żadnym wypadku nie jest systemem ani narzędziem politycznym - jest perspektywą myślenia, swoistą etyką, zobowiązaniem.

Kierunek we współczesnej filozofii i kulturze wyrażający pełną afirmację osoby i jej dobra. Ta wspólna dla wielu doktryn filozoficznych postawa zaznacza się swoistym protestem przeciwko powtarzającym się formom monizmu filozoficznego lub  totalitaryzmu, które odczuwa się jako zagrożenie dla godności, niezależności i indywidualnej wartości osoby. Nazwę personalizm stosuje się do każdej koncepcji (w tym filozofii transcendentalnej, egzystencjalnej, tomistycznej czy też fenomenologii) opowiadającej się zdecydowanie za autonomią osób, ich godnością, zdolnością do wykraczania poza naturę i historię. Dzięki tym właśnie cechom osoba zajmuje pozycję pierwotną wobec pozostałych dóbr przygodnych, łącznie z dobrem społecznym. W centrum świata wartości personaliści umieszczają osobę, a jej rozwój wiążą ze szczególną rolą spotkań międzyosobowych (w relacjach "ja = ty" oraz "ja = my"). Charakteryzując sposób istnienia osoby, personaliści rozwijają takie zagadnienia, jak: być i mieć,  wolność i konieczność, tajemnica i powołanie, dar i miłośćnadzieja i wierność.

Personaliści badają osobę w związku z: a) jej twórczym powołaniem do miłości i wolności (Mounier, Marcel, La Senne, Lavelle); b) metafizycznym i aksjologicznym doświadczeniem drugiej osoby (Levinas, ks. Tischner); c) ze światem moralnych wartości i powinności ujętym w perspektywie transcendowania osoby w czynie (Scheler, Hildebrand).

Najbardziej rozwiniętą postać współczesnego personalizmu reprezentuje filozofia chrześcijańska bliska tomistycznej teorii bytu i człowieka. W Polsce wśród czołowych chrześcijańskich personalistów znajdują się tacy badacze, hak ks. kard. K. Wojtyła, ks. T. Slipko, ks. T. Styczeń, ks. H. Juros, ks. J. Tischner i A. Rodziński.

Personaliści badają osobę w związku z: a) jej twórczym powołaniem do miłości i wolności (Mounier, Marcel, La Senne, Lavelle); b) metafizycznym i aksjologicznym doświadczeniem drugiej osoby (Levinas, ks. Tischner); c) ze światem moralnych wartości i powinności ujętym w perspektywie transcendowania osoby w czynie (Scheler, Hildebrand).

Twierdzi się niekiedy, że personalizm jest stary jak ludzkość, bo wszyscy ludzie mają tendencję do podkreślania swej godności. Jest to niewątpliwie uproszczenie, gdyż należy odróżnić postawę człowieka, choćby nawet upowszechnioną, od kierunku myślowego. W każdym razie wyraźną afirmację godności człowieka znajdujemy w Piśmie św., a to stanowi już podstawę dla sformułowania tez personalistycznych. Źródeł filozoficznego personalizmu, polegającego na uznawaniu osoby ludzkiej za podstawową rzeczywistość, poszukuje się już u Arystotelesa, a potem u św. Augustyna. Rozwój tej myśli biegnie poprzez Boecjusza do św. Tomasza z Akwinu i innych scholastyków. Nas interesuje tu przede wszystkim personalizm społeczny św. Tomasza, eksponującego znaczenie osoby w życiu społecznym, polegającym w jego ujęciu na współdziałaniu wielu osób, zmierzających do osiągnięcia wspólnego dobra.

Tezy personalizmu społecznego, a nawet politycznego, zostały sformułowane wyraźnie i spopularyzowane we Francji, choć w myśli chrześcijańskiej odnajdujemy je od wieków, a dojrzewanie idei personalizmu zaznaczyło się w okresie międzywojennym we wszystkich niemal środowiskach katolickich. W samej Francji uwydatniły się przy tym wyraźnie dwa jego kierunki: jeden z nich, reprezentowany przez Jacquesa Maritaina, bazuje jednolicie na filozofii tomistycznej, drugi natomiast, którego twórcą był Emmanuel Mounier, zmierza do spotkania na bazie idei personalizmu różnych kierunków filozoficznych i ideologicznych.

Emmanuel Mounier:

Sam Mounier wspomina, że ruch personalistyczny zrodził się z kryzysu na Wall Street w 1929 roku i wyraził się powstaniem w 1932 roku miesięcznika "Esprit". Genezą jego zaistnienia był kryzys owych czasów: dla moralistów był to kryzys człowieka, dla marksistów kryzys ekonomiczny. Zdaniem Mouniera i moraliści i marksiści nie mieli racji; oddzielili ciało i dusze człowieka, jego homo faber i homo sapiens. Dla personalistów ówczesny kryzys był równocześnie kryzysem człowieka i struktur, stąd postulaty rewolucji moralnej i ekonomicznej zarazem.Dla Mouniera personalizm powinien oznaczać pewną perspektywę problemów ludzkich w odpowiedzi na powstające totalitaryzmy. Nie powinien jednak stać się systemem ani narzędziem politycznym. Personalizm w ogóle nie jest systemem, ale pewną perspektywą, metodą, zobowiązaniem. Jako perspektywa jest próbą osiągnięcia jedności rozbitej przez realizm duchowy i marksizm.

W sferze metod chce człowieka skierować naprzód w historii i tworzyć historię, choć w szerszej perspektywie największe znaczenie ma trud ludzki. Jako zobowiązanie personalizm wymaga zaangażowania.W odróżnieniu od egzystencjalizmu, który podkreśla rozpacz egzystencji, personalizm oznaczać powinien jej afirmację. Choć u Mouniera personalizm akcentuje obronę osoby ludzkiej przed jakimkolwiek uciskiem i nosi pewne cechy indywidualizmu, należy pamiętać, że sprzęga się z pojęciem wspólnoty. Osoba nie jednak tutaj traktowana jako społeczna komórka, ale jako centrum wszelkich sposobów myślenia i działania. Personalizm tkwi także w opozycji do narcyzmu, gdzie człowieka interesują tylko własne sprawy. Powinnością człowieka jest tutaj działanie, i choć jesteśmy w mniejszym lub większym stopniu zdolni opanować nasze otoczenie, człowieka współczesnego często przerastają jego własne dzieła. Jego pojęcia, władze i uczucia są zdaniem Mouniera zupełnie niedostosowane do świata, w którym żyje.Człowiek jest więc istotą podwójnie uwarunkowaną; z jednej strony radość istnienia z przeciwnej tragiczne napięcie.

Ale to powinno czynić z nas istoty udzielające odpowiedzi, czyli odpowiedzialne. Polegać to ma na oddawaniu światu swojego jedynego i niepowtarzalnego rodzaju egzystencji. To zaangażowanie powinno wyrażać się także poprzez wychowanie, w którym bardzo ważnym aspektem jest powołanie w człowieku krytycznego myślenia. "Wychowanie musi zrywać z elitą, by wypracować nowy typ kształtowania nowego człowieka, otwarty dla każdego, pozostawiający każdemu wolność w wyborze swego nastawienia, ale przygotowujący do życia zbiorowego ludzi harmonijnych (...)".Zadaniem personalisty jest zaangażowanie myślą i działaniem wystrzegające się utopii i konformizmu. Człowiek jest człowiekiem dzięki zaangażowaniu. Gdyby nie było w człowieku nic prócz zaangażowania, stałby się on niewolnikiem.

Ta filozofia zaangażowania związana jest z pojęciami absolutu i transcendencji człowieka. Bez odniesienia bowiem do absolutu zaangażowanie jest tylko okaleczeniem, organizacją rozpaczy i starzenia się. Człowiek jest też istotą transcendentną czyli stworzony jest, aby przekraczać siebie. Może wyjść poza adaptację i to, co już zdobył i co jest przeszłością. "Postulat przekraczania siebie jest dla życia osobowego tym, czym szybkość dla roweru czy samolotu - podstawą stabilności w ruchu".Kryzys człowieka według Mouniera polega na jego alienacji. Trzeba zatem przywrócić go samemu sobie i jego losowi. Ma to polegać na rozwoju życia osobowego, i to nie jako izolowanego "ja", ale jako komunikowanie się świadomości. Ta filozofia osoby nie skłania człowieka do izolacji i ucieczki od świata, a przeciwnie, skłaniać ma do aktywnej służby i działania. W tym działaniu gruntowną rolę odgrywać ma zdaniem Mouniera transcendentna świadomość.

Jacques Maritain. Personalizm i wychowanie.

Za człowieka, który w pełni rozwinął personalizm i humanizm na gruncie pedagogicznym, uważa się Jacquesa Maritaina. Jego filozofię określa się mianem katolickiego personalizmu integralnego.Swe idee odkrył, podobnie jak Wojtyła, u św. Tomasza Z Akwinu. Dla Maritaina osoba to indywidualna substancja natury intelektualnej i rządząca swoimi czynami. Z godnością osoby wiążą się jej prawa, zarówno ludzkie, jak i obywatelskie i społeczno ekonomiczne. Maritain używa także terminu "humanizm wcielenia", mając na myśli dążenie do uczynienia człowieka bardziej ludzkim. Ma być to jednak humanizm teocentryczny, gdyż zdaniem Maritaina Bóg jest centrum człowieka.Zastosowaniem personalizmu w wychowaniu ma być prowadzenie człowieka w jego dynamicznym rozwoju, które kształtuje go jako osobę. Celem wychowania ma być zdobywanie duchowej i wewnętrznej wolności oraz osiąganie wolności zewnętrznej w życiu społecznym przez podporządkowanie się dobru wspólnemu, co z kolei umożliwia rozwój osoby.Dla Maritaina "wychowanie człowieka (...) powinno opierać się na chrześcijańskiej koncepcji człowieka (...) dlatego, że koncepcja ta jest najprawdziwszą koncepcją człowieka (...), że nasza cywilizacja jest nią przeniknięta".

Janusz Homplewicz

Zauważa, że filozofia personalizmu stwarza znakomitą perspektywę dla wychowania. Wiąże się z tym nakaz szacunku dla osoby dziecka niezależnie od wieku. Celem takiego wychowania ma być krystalizowanie się osobowości.

Wychowawca postawiony jest wobec faktu osobowości wychowanka, a nie z zadaniem tworzenia jej. Wiąże się to z podkreślaniem kontaktu osobowego w wychowaniu przy postawie otwartości, szacunku oraz uznania autonomii podopiecznego. Trzeba tutaj jednak zauważyć, że dla Homplewicza elementami personalizmu pedagogicznego wyróżniali się w historii wychowania Jan Fryderyk Herbart i Jan Władysław Dawid.Cechą personalizmu w wychowaniu jest znaczenie spotkania osób. I tak np. dla Tadeusza Gadacza obserwowany kryzys szkoły jest kryzysem osobowym. Oznaczać ma to, że szkoła przestała być wspólnotą nauczycieli i uczniów, gdzie wychowawca prowadzi wychowanków do prawdy, dobra i piękna. Problemem jest tutaj fakt, iż wychowanie nie jest postrzegane w "optyce osobowej". Powinno być ono "spotkaniem osób, mistrza i ucznia, poprzez które otwiera się horyzont wartości, dzięki którym człowiek staje się człowiekiem, bez względu na ideologię czy system społeczny". Ma być to opozycją wobec wychowania w "optyce funkcjonowania", którego cechą jest bezosobowość, obiektywność, przedmiotowość oraz formowanie wychowanka zgodnie z obowiązującymi modelami życia.

Wychowawca w "optyce osobowej" jest "mistrzem", którego sama osoba stanowi wyzwanie, na które wychowanek reaguje swą wolną i osobową odpowiedzią. Celem tego wychowania ma być twórcze, dynamiczne i otwarte życie, nie zaś bezruch i "święty spokój" funkcjonalisty.Drugą podkreślaną cechą wychowania personalistycznego jest jego integralność. Wychowanie personalistyczne jest kształtowaniem człowieka, i nie tyle w sensie rozwoju gatunku, ile doskonalenia indywidualnego człowieka we wszystkich dziedzinach jego życia i działalności. W żadnym razie w personalizmie nie traktuje się społeczeństwa jako podmiotu wychowania, a człowieka jako przedmiotu. Wychowawcy nie tyle kształtują czy rozwijają wychowanka ale bardziej udostępniają mu wartości, stwarzają odpowiednie warunki do ich introcepcji. Wynika to z autonomicznego charakteru osoby oraz z doskonalenia się jedynie przez uczestnictwo, które jest dwustronną otwartością: dawaniem i braniem.

Dla Józefa Majki

Osoba jest celem wychowania. Krytykuje on twierdzenie, jakoby społeczeństwo było podmiotem, a człowiek przedmiotem wychowania. Wychowawca bowiem ani jakakolwiek instytucja nie rozwija człowieka, ale stwarza warunki do jego rozwoju. Podkreśla on, że prawo do wychowania opiera się na dwóch prawach: do życia i do wolności.

Dla Stefana Wołoszyna

Personalizm w wychowaniu mieści się w nurcie pedagogiki kultury z Sergiuszem Hessenem na czele. W płaszczyźnie religijno - moralnej przedstawicielami są tutaj Friedrich Foerster i wspomniani wcześniej w pracy Emmanuel Mounier (humanizm personalistyczny) i Jacques Maritain (humanizm integralny). Filozofię pedagogiki kultury obrazuje twierdzenie Diltheya, który uważał, że człowieka można zrozumieć nie przez psychologiczne eksperymenty lecz przede wszystkim przez historię i kulturę, która zaspokaja jego potrzeby.

Franciszek Adamski

Podkreśla, że w wychowaniu personalistycznym centralnym podmiotem jest osoba pojmowana jako rzeczywistość materialno - duchowa, stanowiąca w pewnym sensie odrębny świat. Cechą osoby jest jedność (materialna i duchowa), świadomość, nieśmiertelność i integralność, co oznacza, że jest ona spójną całością. Wychowanie jest zatem zdaniem Adamskiego kształtowaniem osoby ludzkiej w kierunku jej celu ostatecznego a równocześnie dla dobra społeczności, w której żyje i z której dorobku korzysta. Jednak doskonalenie osoby wychowanka musi być jego dziełem, odznaczać się jego wysiłkiem, aby wobec wartości wychowanek miał stosunek aktywny i uznawał je za swoją własność. Wychowanie personalistyczne jest tutaj wychowaniem do wolności - do wolności wyboru dobra.

Personalizm tomistyczny Jana Pawła II:

Dla Wojtyły "personalizm nie tyle oznacza jakąś teorię osoby czy też teoretyczną naukę o sobie. Posiada on znaczenie w dużej mierze praktyczne i etyczne - chodzi o osobę jako podmiot i przedmiot działania, jako podmiot uprawnień (...)".

Personalizm Jana Pawła II

Scala dwa typy filozofii: filozofię bytu w ujęciu arystotelesowsko - tomistycznym i filozofię świadomości w ujęciu fenomenologicznym głównie schelerowskim. Tomizm jest tutaj sposobem na analizę bytu i jego istnienia, zaś fenomenologia akcentuje przeżycia i doświadczenia wewnętrzne.Święty Tomasz z Akwinu odwoływał się do Arystotelesa i świętego Augustyna. Podstawowym nurtem w tomizmie jest ontologia, która omawia prawa rządzące każdym bytem. Cechą tej filozofii jest realizm, polegający na uznaniu, że poznawanie polega na przyswojeniu sobie rzeczywistości istniejącej poza świadomością, a nie na wytwarzaniu tego, co człowiek poznaje. Zdaniem tomistów wszystkie byty są poznawalne na drodze poznania zmysłowego lub umysłowego. Kolejne twierdzenie tomizmu to pluralizm: rzeczywistość składa się z wielu bytów realnie różnych, a nie z jednego (jak uznają moniści) lub Boga (jak twierdzą panteiści).

Tomizm jest filozofią teistyczną, co oznacza, że według niego Bóg jest poznawalny a stosunek człowieka do Boga może być rozumnym. Cechą tomizmu jest także hylemorfizm, czyli uznanie, iż człowiek składa się z dwóch czynników: treści i tworzywa. Tworzywo jest podłożem w którym treść występuje, treść zaś tym, co tworzywo określa.Według Innocentego Bocheńskiego personalizm tomizmu polega na dostrzeżeniu istoty społecznej człowieka. Dobro wspólne jest tutaj nierozerwalnie związane z duchowym i materialnym dobrem indywidualnym jednostki. Społeczeństwo jest zatem naturą człowieczeństwa, a nie "umową społeczną". Wojtyła podkreśla, że święty Tomasz posługuje się pojęciem osoby. Dla niego człowiek to jednostka natury rozumnej, byt wolny i zdolny do wszelkich działań.

Osoba realizować ma się tutaj przez myślenie, którego istotą jest twórczość ale przede wszystkim przez miłość, której jest podmiotem i przedmiotem.W sferze antropologii filozoficznej, której przedmiotem badań jest człowiek, Wojtyła jak inni personaliści odwołuje się do złożoności osoby ludzkiej. Odrzuca on zarówno koncepcje materialistyczne, jak i spirytualistyczne. Człowiek nie jest dla niego tylko organizmem cielesnym, ani tylko duchem. Ta opozycja wobec absolutyzacji materii i ducha kieruje Wojtyłę w kierunku realistycznej koncepcji człowieka wypracowanej przez klasyczny nurt filozofii bytu czyli wspomniany wcześniej tomizm. W swojej antropologii Wojtyła podkreśla także rzeczywistość duszy ludzkiej i jej nieśmiertelność. Osoba jest dla niego przede wszystkim substancją tzn. bytem, którego istocie przysługuje istnienie w sobie. Jest substancją natury rozumnej, zdolnej do poznania umysłowego i porządkowania rzeczywistości.

Dla Wojtyły

"Osoba - to ktoś. Człowiek jest osobą z natury (...) i z natury też przysługuje mu podmiotowość właściwa sobie". Człowiek jest tutaj zarówno sprawcą, jak i podmiotem przeżywającym swoją działalność. Do tego w swojej pracy doktorskiej zauważył, że skoro Bóg i człowiek są osobami nie wolno nigdy mówić o osobie, jakby była rzeczą; nie można też redukować jej do zbioru zjawisk emocjonalnych. Jedność człowieka (jego duszy i ciała) i tożsamość jako podmiotu jest możliwa dzięki jego transcendencji. Odkrywa się ona właśnie w czynach i w podmiotowym samostanowieniu, które są "ponad" jako "przekraczanie siebie".

Cechą człowieka jako osoby jest świadomość, co oznacza, że człowiek jest podmiotem świadomym siebie i zarazem realizującym siebie, spełniającym się w świadomym działaniu. Kolejną cechą człowieka jest doświadczenie, zaś doświadczalne poznanie osoby wskazuje na bezpośredniość samego poznania.Przy doświadczeniu odwołuje się Wojtyła do wolności. Człowiek jako osoba sam siebie posiada i sam sobie panuje, ale też sam za siebie i przed sobą odpowiada. Istotą tej wolności jest samostanowienie, dzięki której człowiek przeżywa to, że jest osobą, i to, że jest podmiotem. W tym działaniu człowiek "wspólnie z innymi" ujawnia nowy wymiar siebie jako osoby zwany "uczestnictwem". Na gruncie społecznym podkreśla się tutaj, że w relacji "ja - ty" istnieje też odpowiedzialność osoby za osobę.Do najważniejszych dzieł personalistycznych Wojtyły należy "Osoba i czyn" z 1969 roku. Badacze podkreślają znaczenie tego dzieła dla zrozumienia całego nauczania Jana Pawła II. Czynem dla Wojtyły jest świadome działanie człowieka, które jest wyrażaniem świadomości. Człowiek jest tutaj podmiotem działania, zaś to działanie jest stawaniem się człowieka. W ten sposób człowiek cały czas kształtuje się i przekształca.

W wyrażaniu się w czynie i transcendencji podstawowym aspektem jest wola jako właściwość osoby unaoczniona w samoposiadaniu, samopanowaniu wreszcie samostanowieniu. Wolę definiuje Wojtyła jako władzę wolności osoby.Kluczowe dla rozważań antropologii pedagogicznej są twierdzenia dotyczące problemu dobra i zła moralnego. Dla Wojtyły człowiek staje się "kimś" i "jakimś" przez swoje czyny czyli działanie świadome. Owocem tego jest właśnie moralność jako "najściślejsza egzystencjalna rzeczywistość związana z osobą jako właściwym sobie podmiotem". Człowiek przez swe czyny staje się dobry lub zły moralnie, co nie oznacza, że jest dobrym lub złym człowiekiem. To stawanie się - najściślej związane z osobą, przesądza o realistycznym charakterze samego dobra lub zła. Moralność jest tą rzeczywistością, która wchodzi w rzeczywistość ludzkich czynów, związanych z naturą podmiotu czyli człowieczeństwem, jak i z faktem, że jest on osobą.

W aspekcie pedagogicznym autor zauważa, że "rozumienie celów wychowania wychodzące od "widzenia człowieka w kategoriach somato - psychicznych" z pominięciem jego strony "której na imię osoba" musi prowadzić do wychowania niepełnego, które (...) nie może być w pełni humanistyczne".W "Miłość i odpowiedzialność" Wojtyła podkreśla, iż każda osoba jest podmiotem myślącym i zdolnym do samostanowienia, a więc może sama określać swe cele. "Tym się tłumaczy również sens wychowania dzieci, jak też wzajemnego wychowywania się ludzi; chodzi (...) o szukanie celów prawdziwych (...) oraz znajdowanie i pokazywanie dróg do ich realizacji". Dodaje jednak, że nigdy nie wolno traktować osoby, jako środka de celu, zwłaszcza jeśli chodzi o małe dzieci.

Podobne prace

Do góry