Ocena brak

Jaki jest zakres zainteresowań i przedmiot badań logopedii?

Autor /Odil Dodano /12.03.2013

Jak ustalono wśród autorów nie ma zgodności na temat przedmiotu badań logopedii. Jednym z głównych przeciwników lansowanego od lat stanowiska, że przedmiotem logopedii jest mowa - jest S. Grabias. Zagadnieniami komunikacji językowej interesuje się bowiem wiele dyscyplin naukowych i to właśnie zdaniem S. Grabiasa zbyt szeroko określony przedmiot badań logopedii stanowi przyczynę sporów. Wskazuje bowiem na podrzędność innych, dużo starszych i niezależnych od logopedii dyscyplin. Można jednak przypuszczać, że nic było to intencją rzecznika tego stanowiska L. Kaczmarka. Zdaniem S. Grabiasa przedmiotem logopedii są zaburzenia mowy, przy czym mowę -zgodnie ze współczesnym rozumieniem tego pojęcia - ujmuje on jako „byt złożony z kompetencji językowej, kompetencji komunikacyjnej oraz procesu realizacji tych kompetencji”. S. Grabias uważa, że „miejsce logopedii w obrębie innych dyscyplin wiedzy w myśl koncepcji L. Kaczmarka nie rysuje się dostatecznie jasno.

Logopedia bowiem nie jest w jego intencji, wbrew wielokrotnie powtarzanej formule - nauką o komunikacji językowej w ogóle, lecz raczej dyscypliną zajmującą się zaburzeniami mowy i profilaktyką: układem zabiegów nic dopuszczających do zaburzeń [...]. Wyodrębniony tym pojęciem zakres wiedzy mieści się zarówno w obrębie nauk medycznych, jak i pedagogiki [...]. W obrębie samodzielnej dyscypliny o tak sformułowanym przedmiocie teoria logopedii i praktyka logopedyczna muszą tworzyć wzajemnie warunkującą się całość. Ma ona wynikać z istnienia spójnego systemu pojęć i metod ujmowania zjawisk stosownych do rozległości przedmiotu badań. Teoria I o -gopcdii winna rozwijać refleksję w kierunku diagnostyki, prognostyki i ana-gnostyki. Diagnostyka ma dostarczać empirycznych opisów zaburzeń mowy (tworzy deskrypcję) oraz ich interpretacji (buduje eksplikację). Obydwie te procedury badawcze muszą ujmować zaburzenia z perspektywy biologicznej, psychicznej i społecznej.

Prognostyka winna prowadzić do racjonalnych, uzasadnionych badaniami programów postępowania terapeutycznego. Anagnostyka zaś ma śledzić wiedzę na temat sposobów interpretowania rozmaitych przejawów zaburzeń mowy w przeszłości i na temat istniejących zapewne od zarania dziejów ludzkich - metod prowadzących do ich usuwania. Praktyka logopedyczna, operując stosownymi do typu zaburzenia metodami i technikami postępowania, ma bądź budować kompetencje (językową i komunikacyjną), bądź usprawniać realizację aktów komunikacyjnych, bądź wreszcie budować kompetencje i usprawniać realizacje. Tak pojęta logopedia mieści się w ramach szerokiej dyscypliny wiedzy, którą wyodrębnia się terminami «komunikacja językowa» albo «metalingwistyka» i której przedmiotem są wszelkie zachowania językowe” (Grabias 1997, 19-20).

Właściwie o wyodrębnieniu się logopedii jako osobnej nauki zadecydował lakt, że jak żadna inna dyscyplina skupia się ona nie na wycinku lecz na całości zagadnień związanych z komunikacją językową. Interesuje się bowiem mechanizmem i biologiczno-neurologicznym podłożem czynności mowy, psychologicznymi i społecznymi uwarunkowaniami komunikacji językowej, sposobami rozwijania kompetencji językowej i komunikacyjnej oraz wszelkimi zaburzeniami procesu nabywania kompetencji i rozwijania sprawności realizacyjnych. Wynika to z określonych potrzeb logopedii stosowanej. Nic oznacza to jednak, żc całość owych zagadnień stanowi przedmiot jej badań. W tym miejscu można się zgodzić z S. Grabiasem, według którego przedmiotem badań logopedii jest problematyka zaburzeń mowy i sposobów zapobiegania patologii, ale również e z L. Kaczmarkiem, który uważa, że zakres jej zainteresowań obejmuje wszelkie zagadnienia dotyczące mowy i procesu porozumiewania się. Rozumiemy bowiem, że przedmiot badań i zakres zainteresowań tak interdyscyplinarnej nauki jaką jest logopedia nie muszą być tożsame.

Zgodnie z powyższym ustaleniem można przyjąć, że logopedia jest nauką interesującą się całością zagadnień związanych z komunikacją językową. które analizuje w różnych ujęciach: medycznym, lingwistycznym, psychologicznym. pedagogicznym i artystycznym, czyli z punktu widzenia różnych dyscyplin i w najszerszym z nici» wszystkich zakresie, tj. od wzorca poprzez normę do patologii. Wynika z tego, że interesują ją nie tylko odstępstwa od normy, lecz również norma i to wszystko, co można określić powyżej niej, a więc rozwijanie sprawności językowej i komunikacyjnej, dążenie do doskonałości w lej dziedzinie, a także sposoby zapobiegania powstawaniu ewentualnych nieprawidłowości. Interesują ją różne aspekty komunikacji językowej, nie tylko zaburzenia aktu komunikacyjnego. Wiedza ta służy zrozumieniu istoty i podłoża wszelkich patologicznych zachowań językowych, ich etiologii, patogenezy, patomechanizmu i czynników mających wpływ na ich rozwój i ustępowanie. Umożliwia ich kwalifikowanie i rozróżnianie, a także prowadzenie postępowania logopedycznego. Pozwala również na prowadzenie skutecznej profilaktyki i podnoszenie poziomu umiejętności językowych tych wszystkich osób. których kompetencje i sprawności realizacyjne wykształciły się w stopniu pozwalającym na nawiązywanie prawidłowych interakcji językowych. Można się zgodzie, że nieprawidłowości w przebiegu procesu komunikacyjnego są centralnym punktem zainteresowań logopedii, lecz nie można twierdzić, że tylko one, gdyż istnieją specjalności logopedyczne, które niewiele mają wspólnego z patologią (logopedia artystyczna, wychowawcza).

W myśl koncepcji S. Grabiasa. posługując się terminologią propagowaną przez tego autora, tj. pojęciem sprawność językowa (systemowa) i sprawność komunikacyjna, rozumiana jako suma i wypadkowa pozostałych, niezbędnych do prawidłowego przebiegu komunikacji językowej sprawności językowych (społecznej, sytuacyjnej i pragmatycznej) można przyjąć, iż przedmiotem badań logopedii są wszelkie zaburzenia w nabywaniu kompetencji (językowej oraz komunikacyjnej) i rozwoju sprawności realizacyjnych warunkujących wykształcanie się kompetencji (określane jako zaburzenia rozwoju mowy i języka), a także ich skutki w postaci różnorodnych powstających na różnym tle i w wyniku działania rozmaitych czynników zaburzeń kompetencji i procesu realizacji tych kompetencji (zaburzenia mowy).

Aktualnie istnieją trzy koncepcje określające zakres i przedmiot badań logopedii. Wynika to z faktu, że w tworzeniu tej dyscypliny brali udział reprezentanci różnych nauk. Odmienne podejścia teoretyczne spowodowały, że różnie określa się przedmiot badań logopedii. Do podstawowych koncepcji określających obszar działań tej nauki, i to zarówno na gruncie teorii jak i praktyki, należą:

1.    koncepcja medyczna (lub paramcdyczna) - ograniczająca zakres przedmiotu badań logopedii do zaburzeń, profilaktyki i korekcji mowy (za którą opowiada się m.in. S. Grabias),

2.    koncepcja pedagogiczna rozszerzająca ten obszar o problemy kształtowania mowy u dzieci z upośledzonym słuchem oraz o zagadnienia dotyczące porozumiewania się głuchoniewidomych,

3.    koncepcja (nazwijmy ją h o 1 i s t y c zn ą), która polega na traktowaniu logopedii jako samodzielnej nauki, zajmującej się wszystkimi aspektami mowy: embriologicznym, patologicznym, społecznym i artystycznym oraz integrującej

Jl - l II|{<>PC<IM, I I

wyniki badań dyscyplin zajmujących się mową. W obręb tak pojmowanej logopedii (Kaczmarek 1983) wchodzą następujące działy:

-    teoria mowy;

embriologia mowy, ti kształtowanie się mowy w ontogenezie;

nauczanie mowy dzieci z różnymi upośledzeniami: słuchu, umysłowym, ośrodkowego układu nerwowego;

-    językowe porozumiewanie się głuchoniewidomyeh;

-    percepcja wypowiedzi słownych (słuchowa i wzrokowa) oraz pisemnych (wzrokowa i czuciowa);

fonetyka artykulaeyjna i akustyczna, audytywna i wizualna;

zaburzenia komunikacji językowej (słownej i pisemnej), tj. patologia mowy;

-    kultura żywego słowa.

Zwolenniczką koncepcji holistycznej jest - poza L. Kaczmarkiem również 1. Stycżek, autorka pierwszego polskiego podręcznika logopedii. Zdaniem

I. Styczek, nauka ta obejmuje swoim zasięgiem całość zagadnień związanych v. procesem komunikowania się. Zajmuje się systemem leksykalnym, gramatycznym, a także fonologicznym języka, któremu poświęca najwięcej uwagi, ponieważ wadliwe realizacje fonemów powodują zniekształcanie postaci fonetycznej wyrazów, a nieprawidłowa percepcja - trudności w odbiorze mowy (Styczek 1980).

Z punktu widzenia logopedii ważny jest nie tylko przebieg procesu komunikowania się między ludźmi, jego zakłócenia, zaburzenia, objawy i przyczyny łych zaburzeń. Istotne są również, ich konsekwencje dla funkcjonowania człowieka. Dlatego też nie można analizować tych zjawisk w sposób izolowany, bez uwzględniania wpływu różnych czynników (biologicznych, psychospołecznych) na ich rozwój oraz uwarunkowań, od których zależy ich ustępowanie. Z drugiej strony, w zależności od tego, czy zjawisko to analizuje lekarz, lingwista, czy psycholog - każdy z nich zwraca uwagę na inny aspekt. Lekarz skupia się głównie na etiologii i mechanizmach powstawania zaburzeń; lingwista na ich objawach językowych oraz skutkach dla procesu komunikacji, socjolingwista analizuje je w kontekście społecznym, w społecznej sferze rzeczywistości, w jakiej komunikacja się dokonuje; psycholog z kolei skupia się na wpływie tych zaburzeń i ich związku z innymi sferami rozwoju oraz na konsekwencjach w zakresie funkcjonowania emocjonalnego i społecznego jednostki i w zakresie poznania rzeczywistości. Uwidaczniają to przyjmowane przez tych specjalistów kryteria kategoryzacji zjawisk logopedycznych. Logopeda natomiast musi uwzględniać je wszystkie. To właśnie sprawia, że logopedia najszerzej interesuje się zagadnieniem komunikacji językowej. Opinię tę potwierdzają przyjęte i dotychczas obowiązujące definicje logopedii, zgodnie z którymi jest to nauka:

•    o kształtowaniu prawidłowej mowy, usuwania wad mowy i nauczaniu mowy w przypadku je braku lub utraty; interesująca się też oddziaływaniem na psychikę pacjenta w celu wytworzenia w nim właściwego stosunku do jego wady, przezwyciężeń a trudności w kontaktach interpersonalnych, a także w celu zapobiegania ujemnym wpływom wad mowy na kształtowanie się osobowości (Styczek 1980);

•    która tłumaczy odstępstwa od normy w rozwoju mowy, czyli zajmuje się etiologią i patogenezą zaburzeń mowy, ich rozpoznawaniem (diagnostyką), zapobieganiem (profilaktyką), a także usuwaniem (czyli korektą i reedukacją): która interesuje się wychowaniem pod względem mowy, czuwaniem nad jej rozwojem i doskonaleniem oraz ewentualną poprawą, gdy odchyla się ona od normy (Demelowa 1979).

Przedmiotem zainteresowań logopedii są zatem:

a)    prawidłowo przebiegający proces nabywania kompetencji i rozwoju sprawności językowej oraz komunikacyjnej (doskonalenie mowy rozwijającej się i już ukształtowanej),

b)    profilaktyka, czyli metody zapobiegania powstawaniu nieprawidłowych zachowań językowych,

c)    pochodzenie (ctiopatogeneza) i przyczyny (etiologia) powstających odstępstw od normy w rozwoju mowy,

d)    mechanizm ich powstawania (patomechanizm),

e)    ich związek z innymi zaburzeniami rozwojowymi (zaburzeniami procesów orientacyjno-poznawczych, emocjonalno-motywacyjnych i wykonawczych),

0 ich wpływ na psychikę i funkcjonowanie społeczne,

g)    korekta wad wymowy,

h)    reedukacja zaburzeń mowy - w przypadku utraty nabytych już zdolności porozumiewania się,

i)    terapia (leczenie, usuwanie) wszelkich zakłóceń i zaburzeń rozwoju mowy oraz /.ubui ¿cii mowy,

j) oddziaływanie na psychikę pacjenta w celu umożliwienia mu prawidłowego funkcjonowania społecznego,

k) zapobieganie wtórnym skutkom zaburzeń mewy (np. zaburzeniom emocjonalnym, zachowania itp.).

Nie oznacza to jednak - jak już wcześniej podkreślono - że przedmiotem badań logopedii są wszystkie wymienione aspekty komunikacji językowej. To, że są one przedmiotem jej zainteresowań nie jest równoznaczne z polem jej działań naukowych. Wzajemne współdziałanie i współpraca między reprezentantami poszczególnych dyscyplin, które zajmują się badaniem wymienionych aspektów komunikacji językowej, stworzenie płaszczyzny porozumienia, np. poprzez ujednolicenie stosowanej nomenklatury, wspólne ustalenia odnośnie do klasyfikacji zaburzeń mowy, zespołowe działania naukowe służące poszerzaniu wiedzy na ich temat itd. powinny przyczyniać się do rozwoju każdej z owych dyscyplin.

Podobne prace

Do góry