Ocena brak

Jak w polskiej literaturze przedmiotu dzieli się dyslalię?

Autor /Eustachy777 Dodano /12.03.2013

Jak już wielokrotnie wzmiankowano, znaczne zróżnicowanie terminologiczne, różny zakres i rozumienie tych samych terminów - to dość częste zjawisko w polskiej logopedii. W przypadku dyslalii zróżnicowanie to wynika z różnego zakresu pojęcia dyslalia oraz z pewnej tradycji, która wyrosła na gruncie lingwistyki strukturalnej. Na podstawach struktura!izmu powstała bowiem obowiązująca i powielana przez długie lata klasyfikacja objawowa L. Kaczmarka, który terminem dyslalia określił wszelkie zaburzenia ujawniające się w płaszczyźnie segmentalnej, czyli zakłócenia dźwięków o różnej etiologii. Takie rozumienie pojęcia dyslalia doprowadziło do niejednokrotnie skrajnych stanowisk na temat znaczenia i zakresu tego terminu, co nadal utrudnia stworzenie przejrzystych i jednoznacznych kategoryzacji. Zdaniem S. Grabiasa (1997 b, 23), termin ten stał się bowiem „nośnikiem tak różnych w swych przyczynach i sposobach terapii zjawisk (np. realizacja fonemów w rozszczepach podniebienia i w afazji), że upodabniający mechanizm (niewłaściwa realizacja fonemów) wydaje się w procesie poszukiwania ich istoty zupełnie drugorzędny''.

W literaturze przedmiotu spotyka się różne taksonomie dyslalii. W jednych kryterium podziału stanowią przyczyny (przykładem jest klasyfikacja I. Sty-czek, L. Kaczmarka, B. Sawy czy E. Minczakiewicz). Podstawą drugich są objawy. czyli opis dźwięków, które dziecko zniekształca i sposób, w jaki je realizuje (taki podział proponują L. Kaczmarek. J. T. Kania, A. Pruszewicz). Obecnie próbuje się konstruować kategoryzacje uwzględniające te i inne kryteria (zob. klasyfikacja S. Grabiasa oraz H. Mierzejewskiej i D. Emiluty-Rozyi), przy czym są one formułowane z rozmaitych perspektyw interpretacji teoretycznych omawianej problematyki.

Wśród klasyfikacji dyslalii uwzględniających kryterium etiologiczne spotyka się następujące podziały tego zaburzenia:

1. W zależności od poziomu uszkodzenia mechanimu mowy wyróżnia się:

• dyslalię pochodzenia ośrodkowego - wynikającą z nieprawidłowej funkcji centralnej (z nieprawidłowej struktury lub funkcjonowania ośrodkowego układu nerwowego). Zaburzenia pochodzenia ośrodkowego na skutek obniżonej sprawności korowej części analizatora słuchowego uniemożliwiają prawidłowe różnicowanie słuchowe dźwięków, a na skutek obniżonej sprawności różnicowania kinestctycznego mięśni aparatu artykulacyjnego uniemożliwiają prawidłowe różnicowanie czuciowe i wykonywanie ruchów artykulacyjnych.

W przypadku dyslalii ośrodkowych trudności w słuchowym różnicowaniu dźwięków mowy prowadzą do ich niewłaściwej wymowy, ponieważ dziecku brakuje naturalnych informacji słuchowych, regulujących pracę narządu arty-kulacyjncgo. Z kolei konsekwencją trudności w różnicowaniu kinestetycznym, niezbędnym do wykonywania poszczególnych ruchów artykulacyjnych, jest niemożność prawidłowego wymówienia dźwięku. Dziecko wic, jak brzmi określony dźwięk, ale nie potrafi ułożyć narządów artykulacyjnych tak, aby on powstał. W tym wypadku brakuje dziecku naturalnych informacji o ruchach własnych narządów mowy;

•    dyslalic motoryczne - których przyczyna zlokalizowana jest w obrębie drogi odśrodkowej, biegnącej od kory mózgowej do nerwów obwodowych;

•    dyslalic sens o rycz n e wynikające z uszkodzeń na drodze wstępującej, tj. od obwodu do kory mózgowej;

•    dyslalię pochodzenia obwodowego która powstaje w wyniku nieprawidłowej budowy receptora słuchowego lub obwodowego narządu arty-kulacyjnego (Sawa 1990).

2.    W zależności od lokalizacji uszkodzenia narządów mowy (tj. aparatu oddechowego, fonacyjnego i artykulacyjnego wraz. z kierującymi ich funkcjonowaniem strukturami korowymi i podkorowymi), wyróżnia się dyslalię:

•    korową - wywołaną przez uszkodzenia zlokalizowane w korze mózgowej;

•    pod korową w której uszkodzenia obejmują struktury podkorowe;

•    o b w o d o w ą wynikającą z defektu obwodowego wywołującego wyłącznie zakłócenia w sferze dźwięków, którym nic towarzyszą inne patologiczne zjawiska językowe. W takich wypadkach dziecko nie jest zdolne do wykonania określonego ruchu artykulacyjnego. W obrębie dyslalii obwodowej wyróżnia się dodatkowo: dyslalię anatomiczną ruchową, dyslalię anatomiczną słuchową i dyslalię funkcjonalną, wynikające z określonych defektów zlokalizowanych na obwodzie. Wady wymowy, które są jednocześnie wywołane przez czynniki obwodowe: endogenne i egzogenne (jak np. skrócone wędzidełko pod-językowc, rozszczep, wada zgryzu) i przez nieprawidłowo przebiegający rozwój czynności fizjologicznych (np. oddychania, połykania), określa się jako dyslalię anatomiczno-funkcjonalną, nie traktując jej jako nazwy odrębnej formy zaburzenia mowy (za: Mierzejewska. Emiluta-Rozya 1997).

3.    W zależności od jakości defektu (tj. od tego, czy wadliwa wymowa spowodowana jest uszkodzeniem organicznym czy dysfunkcją narządów mowy) wyróżnia się dyslalię:

•    czynnościo wą (syn. funkcjonalna, bełkotanie czynnościowe, dyslalia czynnościowa, dyslalia ekspresywna, dyslalia środowiskowa) - ujmowaną jako wadliwa wymowa głosek przy braku uszkodzeń organicznych w budowie aparatu artykulacyjnego; dotyczy to przypadków, kiedy nic występują uszkodzenia organiczne zarówno centralne, jak i peryferyjne; biorąc pod uwagę jej objawy, zaliczana jest ona do dyslalii ekspresywnej;

•    organ iczną (syn. dyslalia anatomiczna, dyslalia dentalna. dysłalia mechaniczna) - uwarunkowaną obwodowymi uszkodzeniami: nicdosłuchcm, anomaliami jamy ustnej i uzębienia, a także anomaliami języka i podniebienia; podstawę zaburzenia stanowią więc defekty anatomiczne peryferyjnego narządu artykulacyjnego, utrudniające prawidłową reprodukcję głosek (Sawa 1990; Dil-ling-Ostrowska 1990).

4. W zależności od tego, czy zaburzenia artykulacji są zjawiskiem izolowanym, pierwotnym czy wtórnym, wywołanym przez inne zaburzenia rozwojowe, dyslalię dzieli się na:

•    a u d i o g en n ą - występującą w mowie dzieci z uszkodzonym narządem słuchu;

•    sprzężoną z innymi zaburzeniami rozwojowymi (Kaczmarek 1981; Minczakięwicz 1990).

Wyróżnia się też dyslalię mechaniczną, centralną, funkcjonalną, fizjologiczną i wiele innych. W polskiej literaturze przedmiotu termin dyslalia stosuje się więc w odniesieniu do zaburzeń artykulacji o różnej etiologii.

Trudności z opisem tego zaburzenia wiążą sic jednak nie tylko z zakresem tych samych pojęć i z wielością terminów, lecz również z przypisywaniem tym samym nazwom różnych znaczeń. Na przykład dyslalia funkcjonalna w jednych opracowaniach ujmowana jest jako:

zakłócenie dźwięków spowodowane nieprawidłowymi nawykami ruchowymi z powodu nieprawidłowego przebiegu czynności fizjologicznych w obrębie obwodowego narządu mowy: żucia, połykania, oddychania (Mierzejewska, Emiluta-Rozya 1997);

wadliwa wymowa głosek przy braku uszkodzeń organicznych centralnych i peryferyjnych (Surowaniec 1993).

W innych natomiast formułowana jest jako nieprawidłowa wymowa dźwięków wywołana przez czynniki środowiskowe (Minczakięwicz 1990; Kaczmarek 1981).

Z kolei dyslalia motoryczna bywa w opracowaniach uznawana za wynik: uszkodzenia obwodowych narządów artykulacyjnych (Kaczmarek 1981);

- uszkodzeń drogi odśrodkowej, biegnącej od kory mózgowej do nerwów obwodowych (Sawa 1990).

Takich przykładów można by podać znacznie więcej. Niejasny jest nic tylko termin dyslalia, lecz również nazwy wyróżnianych postaci tego zaburzenia.

Z wcześniejszych informacji wynika, że polscy autorzy prezentują dwa stanowiska w kwestii przyczyn dyslalii.

•    Pierwsze, znacznie ograniczające liczbę i jakość przyczyn wad wymowy: sygmatyzmu, rotacyzmu, kappacyzmu, rynolalii, mowy bezdźwięcznej ild., określanych wspólną nazwą dyslalii zakłada, Ze są one wynikiem tylko jednej grupy przyczyn, tj. defektów strukturalnych lub/i dysfunkcji struktur obwodowych. Zakłócenia dźwięków wywołane innymi niż wymienione przyczynami nie powinny się nazywać dyslalią, gdyż są tylko jednym z objawów towarzyszących różnym formom zaburzeń mowy, a nie izolowaną jednostką. Stąd leź wypadałoby zrezygnować z takich pojęć, jak: dyslalia ośrodkowa, centralna, korowa, podkorowa oraz z pojęć: dysartria i anartria w znaczeniu dyslalii centralnej, i używać nazwy dyslalia w znaczeniu, jakie W. Ołtuszewski nadał terminowi dysglosja. Dyslalią powinno się zatem określać tylko te zaburzenia artykulacji, które są wyrazem trudności w tworzeniu substancji fonicznej w płaszczyźnie scgmentalnej o ściśle określonej etiologii, będących efektem braku warunków anatomicznych do poprawnej wymowy, i te, które są spowodowane uszkodzeniem receptora słuchowego. Defekty w budowie tych narządów pociągają za sobą konsekwencje w postaci zmiany miejsca artykulacji głosek, ich substytucji bądź całkowitego braku realizacji, lecz są to jedyne objawy zaburzeń mowy. Należy przy tym pamiętać, że nieprawidłowa budowa narządów artykulacyjnych zakłóca ich funkcjonowanie. Należą tu więc te przypadki, które I. Styczek (1980) i S. Grabias (1997 b) określają mianem dysglosji, a inni autorzy nazywają dyslalią mechaniczną, organiczną, obwodową. Są to -podobnie jak w dysartrii - zaburzenia w tworzeniu substancji tekstu, lecz wywołane innymi niż dysartria czynnikami. H. Mierzejewska i D. Emiluta-Rozya (1997) włączają do nich również zakłócenia dźwięków wywołane nieprawidłowo przebiegającym rozwojem czynności fizjologicznych (np. oddychania, połykania).

•    Drugie stanowisko zakłada różnorodność przyczyn dyslalii. Na przykład

H. Spionek (1981) uważa, że dyslalia nie jest jednostką chorobowy, lecz zespołem objawów wywołanych różnymi czynnikami. Wielu autorów' popiera tę koncepcję. Zgodnie z jej założeniami przyczynami dyslalii mogą być:

1. Zmiany anatomiczne aparatu artykulacyjnego: nieprawidłowa budowa języka (język zbyt długi, za duży - makroglosja, za krótki, zbyt gruby, krótkie wędzidełko podjęzykowe);

nieprawidłowa budowa podniebienia (zbyt mocno wysklepione, wąskie podniebienie twarde, tzw. gotyckie podniebienie; rozszczepy podniebienia);

- zniekształcenia zgryzu (zgryz otwarty - gdy zęby dolnej szczęki nie schodzą się z zębami szczęki górnej w odcinku środkowym lub bocznym; przo-

dozgryz • syn. progenia, prognacja - wysunięcie dolnej szczęki do przodu w stosunku do górnej; tyłozgryz - cofnięcie dolnej szczęki w stosunku do szczęki górnej);

anomalie zębowe (trwałe: diastema szpara między pierwszymi siekaczami, protruzja - czyli wychylenie korony górnych zębów przednich na zewnątrz jamy ustnej, retruzja - czyli wychylenie górnych zębów przednich do wewnątrz jamy ustnej; oraz anomalie zębowe przejściowe, jak w czasie wymiany uzębienia);

-    przerost trzeciego migdałka;

-    polipy;

-    skrzywienie przegrody nosowej;

-    przerost śluzówki nosa.

2.    Nieprawidłowe funkcjonowanie narządów mowy, czyli:

-    niska sprawność języka, warg;

-    zakłócona praca mięśni napinających i pr/y wodzący cli wiązadła głosowe; trudności koordynacji pracy wiązadeł głosowych z artykulacją nasady;

-    nieprawidłowa praca zwierającego pierścienia gardłowego;

-    brak pionizacji języka, tzw. infantylne połykanie (prowadzące do wsuwania języka między zęby).

3.    Nieprawidłowa budowa i funkcjonowanie narządu słuchu: zaburzenie analizy i syntezy słuchowej;

wybiórcze upośledzenie słuchu;

-    obniżenie słyszalności (niedosłuch, głuchota); zaburzenia słuchu fonematycznego.

4.    Warunki niesprzyjające uczeniu się mowy (dyslalia związana z czynnikiem społecznym):

nieprawidłowe wzorce wymowy;

nieprawidłowa atmosfera, styl wychowania i postawy rodziców; brak stymulacji rozwoju mowy.

5.    Nieprawidłowe funkcjonowanie ośrodkowego układu nerwowego (dyslalia ośrodkowa; dyslalia centralna, występujące w przypadku afazji i dysartrii).

6.    Psychiczne podłoże (brak zainteresowania mową innych; odczuwanie własnych wypowiedzi jako czegoś trudnego, męczącego i w związku z tym ograniczanie ich, co nic sprzyja normalnemu rozwojowi mowy ~ dyslalia asocjacyjna).

7.    Opóźniony rozwój psychomotoryczny (dyslalia rozwojowa) i emocjonalny dziecka.

Zwolennicy podejścia zakładającego różnorodność czynników wywołujących dyslalię (jej wieloprzyczynowość) określają tym terminem zaburzenia wymowy zarówno natury egzogennej, jak i endogennej; zaburzenia artykulacji wynikające z uszkodzeń organicznych (centralnych i peryferyjnych) lub z zakłóceń czynnościowych; zaburzenia, które są następstwem nieprawidłowego funkcjonowania mechanizmów programujących czynności nadawania i odbioru (nieprawidłowa funkcja ośrodkowego układu nerwowego), bądź struktur obwodowych odpowiedzialnych za ich wykonanie (uszkodzenia obwodowych narządów mowy i receptora słuchu). W świetle tej koncepcji przyczyny dyslalii są więc zlokalizowane na wszystkich piętrach mechanizmów mowy. Jej zwolennicy zakładają, że prawidłowa realizacja fonemów zależna jest bowiem nie tylko od budowy narządów mowy, lecz również od ich funkcjonowania (które warunkują - obok najniższego - również wyższe piętra mechanizmów mowy); nie tylko od sprawności narządów wykonawczych, jakimi są mięśnie aparatu mowy, lecz również od sprawnego działania dróg nerwowych i tych części kory mózgowej, które są odpowiedzialne za słuch fizyczny, za prawidłowe identyfikowanie i różnicowanie dźwięków mowy (słuch fonematyczny), za identyfikację bodźców czuciowych, organizację ruchów artykulacyjnych w czasie, dobór elementów językowych itd. Zgodnie z tą koncepcją wszelkie zaburzenia artykulacji, które towarzyszą różnym zaburzeniom mowy (np. dysartrii, afazji, jąkaniu, zaburzeniom obserwowanym w mowie osób niedosłyszących, upośledzonych umysłowo itd.) określa się mianem dyslalii. Dyslalia może więc podobnie jak opóźnienie rozwoju mowy - występować jako izolowany przejaw zaburzeń rozwoju mowy lub towarzyszyć innym patologicznym zjawiskom językowym.

Jak widać, wśród polskich autorów nic ma zgodności co do istoty i etiologii dyslalii. Ujęcia zaś dyslalii prezentowanego w klasyfikacjach ICD 10 i DSM IV również nie można - bez wcześniejszych ustaleń i dyskusji natychmiast przenieść na grunt polski, tak by było ono zrozumiałe dla wszystkich, jednoznaczne i nie budziło wątpliwości. W świetle bowiem ICD 10 przyczyny dyslalii jako jednej z form specyficznych zaburzeń artykulacji najczęściej są nie znane lub trudne do ustalenia i nie mogą być bezpośrednim następstwem nieprawidłowości zmysłowych, strukturalnych (również tych. które są zlokalizowane na obwodzie) lub neurologicznych. Jest to zatem jeszcze inne od prezentowanych przez polskich autorów podejście do omawianego tu problemu.

Podobne prace

Do góry