Ocena brak

Jak przeprowadza się badania uzupełniające?

Autor /Eustachy777 Dodano /13.03.2013

a) W literaturze przedmiotu istnieje wiele sposobów badania sprawności aparatu artykulacyjnego. We wszystkich próbach badania praksji mowy powtarzają się określone elementy, tj, badanie motoryki anykulacyjnej (próby sprawności języka i warg). O sprawności artykulacyjnej języka świadczy wykonanie następujących prób, czyli następujące umiejętności:

-    wysuwanie i chowanie języka,

-    opuszczanie języka na brodę i unoszenie go w kierunku nosa,

-    kierowanie języka w slronę kącików usl,

-    uniesienie języka do podniebienia twardego i przesunięcie go w kierunku podniebienia miękkiego,

-    szerokie i wąskie ułożenie języka (język grot i łopato),

-    podnoszenie brzegów języka,

-    uniesienie brzegów języka i uformowanie go w kształt łyżeczki,

-    oblizanie warg pr/y otwartych ustach,

oblizanie wewnętrznej i zewnętrznej powierzchni zębów górnych i dolnych.

kląskanie i mlaskanie językiem, czyli naśladowanie odruchu ssania płaskiego cukierka.

-    wypychanie policzków językiem.

-    ostrzenie czubka języka o górne zęby.

W przebiegu tego badania należy zwracać uwagę na precyzję i celowość wykonywanych ruchów oraz na to, czy danemu ruchowi towarzyszą współmchy w obrębie innych parlii mięśni aparatu artykulacyjnego.

O sprawności warg decyduje natomiasl wykonanie następujących prób: mocnc zaciśnięcie warg. zakrywanie wargi górnej dolną i odwrotnie, przesunięcie zamkniętych warg w górę, w dól i na boki, ściąganie warg w tzw. ryjek i rozciąganie ich w uśmiechu, przemieszczanie powietrza w obrębie jamy ustnej (przy zamkniętych ustach),

-    gwizdanie, wibrowanie warg. cmokanie i parskanie.

Dodalkowo należy sprawdzić ruchomość żuchwy, umiejętność przesunięcia jej w płaszczyznach poziomej i pionowej, funkcjonowanie podniebienia miękkiego i pierścienia zwierającego gardła.

W ogólnej ocenie stanu anatomicznego i funkcjonowania narządów mowy należy uwzględnić następujące cechy:

-    wielkość i grubość języka oraz to, czy nic występują na nim blizny,

-    długość i plastyczność wędzidełka podjęzykowego (czy język nie jest przyrośnięty),

wielkość migdałków podnicbicnnych (przerost migdalka gardłowego),

-    deformacje podniebienia twardego (zbyt mocno wysklepione, tzw. podniebienie gotyckie, lub spłaszczone, ograniczające ruchy języka; rozszczepy podniebienia miękkiego i twardego),

zgryz (czy nie występują wady zgryzu), uzębienie (czy nic ma anomalii zębowych),

budowę przegrody nosowej (jej skrzywienia),

budowę jamy nosowej (jej drożność, czy nic występują przewężenia), pracę zwierającego pierścienia gardłowego,

pracę mięśni wewnętrznych krtani, służących m.in. do obsługi wiązadeł głosowych.

b)    Badanie funkcji połykowej. Wszelkie nieprawidłowości w wy-iworzeniu się sposobu połykania (występowanie izw. dysfunkcji połykowej, inaczej: infantylnego połykania) powodują deformacje zębowo-zgryzowc i przyczyniają się do zaburzeń artykulacji. Przy prawidłowym połykaniu czuhck języka opiera się o wałek dziąsłowy. W przypadku infantylnego połykania spoczywa on płasko na dnie jamy ustnej lub wsuwa się między zęby. Powoduje to deformacje zgryzu (zgryz otwarty) i uniemożliwia pionizację języka, co sprzyja powstawaniu wad artykulacyjnych.

W celu zbadania funkcji połykowej prosi się pacjenta o przełknięcie śliny i jednocześnie obserwuje się położenie języka i ruchy warg. Charakterystyczne jesl to, że przy nieprawidłowym przełykaniu dziecko mocno zaciska wargi.

c)    Badanie funkcji oddechowej. Oddychanie składa się z fazy wdechowej i wydechowej. Prawidłowe fizjologiczne oddychanie odbywa się przez nos. Przy mówieniu wdycha się powietrze nosem i ustami, a wydycha ustami. U dzieci (w spoczynku) często obserwuje się patologiczne oddychanie przez usta. Może ono być przyczyną wielu schorzeń (np. infekcji górnych dróg oddechowych), zaburzeń zgryzowych, hipotonii warg, dysfunkcji połykowej, a w konsekwencji może prowadzić do różnych wad wymowy.

W badaniu należy zwrócić uwagę na to, czy dziecko ma nawyk oddychania nosem czy ustami; czy oddech jest równy, rytmiczny, harmonijny; ile irwa faza wdechu i wydechu,

d)    Orientacyjne badanie słuchu. Polega ono na badaniu reakcji na bodźce dźwiękowe. U małego dziecka prawidłowy słuch stwierdza się wtedy. gdy wzrokiem poszukuje ono źródła dźwięku, zwraca się ku niemu tułowiem i głową, gdy występują reakcje siuchowo-ruchowe.

U dzieci starszych stan słuchu określa się poprzez badanie możliwości rozumienia mowy i szeptu. Badanie to polega na powtarzaniu wyrazów i zdań, wypowiadanych przez badającego z różnych odległości, przy czym każde ucho pacjenta badane jest oddzielnie. Uniemożliwia się przy tym badanemu odczytywanie mowy z ruchów ust (ustawia się badanego bokiem lub badający zasłania usta kartką). Za normalny słuch uznaje się stan. w którym szept jest słyszany z odległości co najmniej fi m (Styczek 1980).

Istnieje wiele sprawdzonych testów do orientacyjnego pomiaru słuchu, np. Karta orientacyjnego badania słuchu w zależności od wieku dziecka G. Lindner; Próby do orientacyjnego badania słuchu - I, Styczek (zob. literatura przedmiotu). W wypadku jakichkolwiek podejrzeń, klórc pojawią się w toku tego badania. należy dziecko skierować na badanie audiologiczne.

c) Badanie słuchu fonematyczncgo. Celem badania jest określenie umiejętności różnicowania i identyfikacji głosek oraz dokonywania ich analizy i syntezy. Do badania słuchu foncmalycznego stworzono wiele prób i testów. Generalnie badają one słuch fonematyczny w trzech wymiarach, czyli obejmują:

różnicowanie słuchowe głosek o zbliżonych cechach artykulacyjnych i akustycznych: w izolacji, sylabach, wyrazach (paronimy), analizę słuchową słów.

- syntezę słuchową słów.

Badając dzicci z wadami wymowy - bez względu na typ zaburzenia mowy należy zwrócić uwagę na 1o. czy dziecko potrafi odróżnić głoskę zastępowaną od głoski ją zastępującej (np. czy słyszy różnicę pomiędzy głoskami r - I w sytuacji, gdy zamiast r mówi /), W tym badaniu nie należy oczekiwać, aby dziecko umiało powtórzyć podany wzorzec, tylko, by zasygnalizowało fakt występowania różnic pomiędzy dźwiękami mowy.

fj Badanie pamięci słuchowej. Można ją badać w dwóch aspektach: werbalnym i niewerbalnym. Z punktu widzenia diagnozy logopedycznej istotne jest badanie pamięci słuchowej werbalnej. I Styczek (1982) uważa, że jest 10 badanie pamięci wzorców słuchowych wyrazów, czyli pamięci ich długości, kolejności sylab, a lakże liczby głosek w sylabie.

Pamięć słuchowa to zdolność zatrzymywania w pamięci ciągów wyrazów, cyfr itp. Zdolność tę bada się. prosząc osobę badaną o powtórzenie wcześniej wymienionego ciągu wyrazów, cyfr itp. Badania z zakresu psychologii pamięci wykazały, że zakres pamięci świeżej ogranicza się do ciągu zbudowanego od 5 do 9 jednostek (zob. Kurcz 1978). Oznacza to, że człowiek nie mający problemu z pamięcią słuchową, po jednokrotnym podaniu wzorca powinien bez problemu zapamiętać około 7 wyrazów.

g) Badanie kinesiezji mowy. I. Styczek (1980, 232) podaje, że ki-nestezja mowy jest to czucie ułożenia narządów mowy (napięcia mięśniowego) właściwego poszczególnym głoskom. Zdolność ta wykształca się znacznie później niż zdolność słuchowego różnicowania głosek między sobą. Jej zaburzenia powodują niedostateczne wykształcenie się wzorców kinesłctyczno-ruchowych głosek. Dziecko wic, jak brzmi określony dźwięk, ale brakuje mu informacji

o ruchach własnych narządów mowy i nie potrafi ich ułożyć tak, aby ten dźwięk powstał (Sawa 1990).

Po wykluczeniu zaburzeń słuchu fonematycznego konieczne jcsl /badanie ki-nestezji artykulacyjnej Móżna do lego celu wykorzystać narzędzia służące do badania słuchu fonematycznego. Istotą tego badania - w odróżnieniu od badania słuchu fonematycznego - jest umiejętność powtórzenia przez badanego trudnych artykulacyjnic sylab i wyrazów oraz nazwania pokazanych obrazków.

h)    Badanie płynności i prozodii mowy. Wiciu zaburzeniom mowy towarzyszą zaburzenia rytmu, akcentu, intonacji (melodii) i płynności mowy.

Akcent - to wyróżnienie określonej sylaby w wyrazie lub wyrazu w zdaniu czy wc frazie. W języku polskim akcent wyrazowy jesl stały, zazwyczaj pada na przedostatnią sylabę.

Intonacja (melodia) mowy to zmiany w wysokości tonu podstawowego, czyli zmiany częstości drgań wiązadeł głosowych. O przebiegu intonacji informują nas znaki interpunkcyjnc. Im bardziej zróżnicowana jest intonacja, im mniej monotonna mowa tym lepsze jest jej rozumienie. Przebieg intonacji zależy od ireści wypowiedzi, od stopnia zaangażowania emocjonalnego osoby mówiącej. intonację można badać za pomocą odpowiednich urządzeń: tonomelru, spektografu. oscylografu (badania foniatryczne).

Rytm mowy to powtarzanie sylaby akcentowanej w pewnych odcinkach czasowych. Parametrami rytmu są intensywność i czas (Styczek 1980).

Wymienione parameiry bada się w gabinecie logopedycznym na podstawie próbki mowy spontanicznej.

Płynność mówienia polega na swobodnym, czyli utrzymanym w odpowiednim tempie i rytmie, przechodzeniu od jednego elementu wypowiedzi do następnego (Tarkowski 1992 c). Płynność mowy ocenia się na podstawie informacji uzyskanych z wywiadu oraz obserwacji zachowań werbalnych, w której zwraca się uwagę na występowanie takich przejawów niepłynności, jak: powtarzanie sylab, wyrazów, głosek, przeciąganie głosek, pauzy, embolofrazje, przerwy w toku mowy. niemożność rozpoczęcia wypowiedzi (hloki) itp. Warto w tym miejscu wspomnieć o propozycji Z. Tarkowskiego (1989. 35) badania tempa mówienia poprzez obliczanie tzw. wskaźnika mówienia. Wskaźnik ten to liczba wymówień jednej sylaby w ciągu jednej minuty (np. ta, ta, ta...).

i)    Badanie emisji głosu. Głos ocenia się na podstawie obserwacji próbki mowy spontanicznej. Logopeda powinien zwrócić uwagę na to, czy głos ma nastawienie miękkie, czy jest niski, wysoki, ochrypły, czysty. Sprawdza też technikę emisji głosu (czy pacjent szeroko oiwiera usta, jakie jest napięcie języka, podniebienia, warg i szyi). Może to zrobić, prosząc badanego o zaśpiewanie piosenki, recytację wiersza. W wypadku wątpliwości lub długo utrzymującej się chrypki, logopeda powinien skierować pacjenta do foniatry lub laryngologa.

j) Badanie praksji i gnozji. Praksja jest lo zdolność wykonywania celowych ruchów (można mówić np. o praksji ręki i o praksji oralnej).

A, Prusiński (1983) proponuje przeprowadzenie badania praksji według następującego schematu:

-    badanie ruchów elementarnych (zaciskanie pięści, marszczenie czoła, klaskanie, wysuwanie języka),

-    badanie mchów ekspresyjnych (przeczenie, oddawanie honorów wojskowych, gest pożegnania),

-    markowanie czynności (np. udawanie gry na fortepianie, wkręcania śruby), naśladowanie ruchów wykonywanych przez badającego,

obserwacja złożonych czynności ruchowych (ubieranie, otwieranie drzwi, zapalanie papierosa),

-    rysowanie.

M. Maruszewski (1978) i I Styczck (1980) opowiadają się za następującym schematem badania praksji:

-    praksji statycznej, czyli umiejętności właściwego ułożenia kończyn; badanemu poleca się naśladowanie ustawienia palców badającego (np. znaku V lub rw 'tp ),

-    praksji dynamicznej, czyli umiejętności wykonywania pewnych ciągów ruchowych. ruchów naprzemiennych lewej i prawej dłoni (np. zaciśnięcie w pięść jednej dłoni z równoczesnym prostowaniem palców drugiej dłoni),

-    praksji konstrukcyjnej, czyli umiejętności odtwarzania ruchów z pamięci, (np. zapięcie guzików, zawiązanie butów itp.),

prakijiprzestrzennej. czyli umiejęlności naśladowania ruchów kończyn badającego. stojącego naprzeciwko.

Gnozja to zdolność rozpoznawania odbieranych bodźców na podstawie ich analizy i syntezy (można mówić o gnozji wzrokowej, słuchowej i dotykowej).

Badaniu gnozji powinno towarzyszyć badanie orientacji przestrzennej. Według M. Maruszcwskicgo (1978):

badanie gnozji wzrokowej polega na stwierdzeniu, czy badany rozpoznaje reaine przedmioty i rysunki przedstawiające znane przedmioty codziennego użytku Ważne jest ustalenie, czy pacjent potrafi rozróżnić ich barwy, kształty i wielkość;

-    badanie gnozji słuchowej polega na ustaleniu, czy pacjent potrafi skojarzyć charakterystyczne i znane dźwięki z towarzyszącymi im zjawiskami, przedmiotami i czynnościami (np. dzwonek budzika), czy potrafi różnicować tony. rozpoznawać znane melodie, odtwarzać rylmy;

-    badanie gnozji dotykowej ma na celu ustalenie, czy chory jest w stanic rozpoznać przedmioty poprzez wyczuwanie ich dłonią przy zamkniętch oczach; czy potrafi określić ich ccchy (np. miękkość, gładkość iip );

-    badanie orientacji przestrzennej wykonuje się w drodze prób polegających na ustaleniu, czy chory oricnlujc się w schemacie własnego ciała, czy potrafi rozróżniać kierunki i strony. Na uwagę zasługuje tu m.in. tzw. próba zegara, w której zadaniem badanego jcsl zaznaczenie na schemacie tarczy zegara cyfr oznaczających odpowiednie godziny.

k) O r i c n t ac y j n e badanie I a t e r a I i za c j i. Latcralizacja, inaczej stronność to przewaga czynnościowa jednej strony ciała. Związana jest ona z dominacją jednej z półkul mózgowych, Latcralizacja może być prawostronna, lewostronna, skrzyżowana, nieustalona (słaba).

W occnic tej funkcji bierze się pod uwagę dane z wywiadu, obserwacji i testów wystandaryzowanych. Szczególną uwagę zwraca się na ustalenie dominacji oka i ręki. W wywiadzie należy dopytać się o występowanie w rodzinie Ic-woręcznoici bądź zjawiska skrzyżowanej lateralizacji. Obserwacja obejmuje: reakcje spontaniczne i odruchowe (sięganie po przedmiot), proste czynności wyuczone (np. trzymanie ołówka, kozłowanie piłki),

-    czynności złożone (np. krojenie nożem, podlewanie kwiatów).

We wszystkich łych czynnościach zwraca się uwagę na to, która ręka jest dominująca, a także ocenia się silę tej dominacji (o sile świadczy to, żc dziecko większość lub wszystkie czynności wykonuje tą samą ręką). Dominację nogi ustala się w próbach typu: poskacz na jednej nodze, kopnij nogą piłkę itp. O dominacji oka świadczy ilość wyborów oka tzw. silniejszego. Dominację oka można zbadać podczas wykonywania przez pacjenta czynności wymagających patrzenia tylko jednym okiem, np. patrzenie przez dziurkę od klucza, zaglądanie do butelki itd.

W praktyce stosowane są różne próby, a nawet wystandaryzowane testy do badania lateralizacji. Dokładnie opisuje je M, Bogdanowicz (1992). Na szczególną uwagę zasługują też próby M. Sovaka i test Z. Matejćka i Z. Źlab.

Podobne prace

Do góry