Ocena brak

Izrael a literatura polska

Autor /yogra Dodano /12.03.2012

Izrael. Zainteresowania kulturą pol. u Żydów i kulturą hebr. w Polsce mają odbicie (niezrównoważone) we wzajemnie przedstawianych sobie dokumentach literackich. Poza wniesioną przez chrześcijaństwo literaturą Biblii nie znano in. literatury hebr. w pełnych, pol. przekładach (fragmentaryczne próby podejmował współcześnie W. Tubielewicz).

Recepcja i tłumaczenia Biblii stanowią jednak niezwykle istotny element dziejów pol. kultury piśmienniczej, lit., filologicznej (—> Biblie polskie, —> psałterze polskie, —> Psałterz Dawidów J. Kochanowskiego). Upowszechnianie tej księgi (wraz z wersjami apokryficznymi) wprowadziło w obieg kultury eur. szereg motywów i wątków, przetwarzanych w literaturze od czasów średniowiecza do dzisiaj; także właściwe Biblii formy lit. (np. —> przypowieść, —> psalm) trwają nadal, zaznaczyły niejednokrotnie też swą obecność w literaturze polskiej. Okresem szczególnego zainteresowania-badań, przekładów, interpretacji - zarówno Starego Testamentu, jak Ewangelii, było odrodzenie, kiedy to język hebr. stał się na uniwersytetach eur. trzecim językiem klas., niezbędnym w wykształceniu humanistycznym. Znajomość języka hebr. ceniono zwł. w kręgach erazmiańskich i reformacyjnych. Na UJ w XVI w. wykładali hebrajski: Wacław Koler z Jeleniej Góry, L. Dawid (od ok. 1528; wydał on też w Krakowie dla studentów elementarz hebr.), Jan van der Campen - znakomity hebraista lowański (wykładał krótko, 1534 opracował tu i wydał gramatykę hebr.), W. Pernus (1536-37), później, sprowadzony przez bpa S. Maciejowskiego, F. Stankar (1549-50). W 2 poł. stulecia, wskutek przewagi tendencji kontrreformacyjnych w nauce, studia hebraist. w praktyce upadły, choć niektórzy wykładowcy je podejmowali, np. J. Kłobucki, J. Witeliusz. Dłużej działali hebraiści w protest, szkołach humanist. Gdańska i Torunia (J. Fabricius, K. Graser i in.). Od XVIII w. studia hebraist. na UJ ograniczyły się do wydz. teologicznego i w tych ramach gł. rozwinęła się w XIX-XX w. pol. biblistyka. Ważnym ośrodkiem badawczym w tej dziedzinie był też Uniw. Wileński.

W l. międzywojennych semistykę (poza hebr. także języki aramejski, syryjski) uprawiano na wydz. teologii kat., ewang. i prawosławnej; reprezentowali ją wybitni badacze, jak J. Archutowski, A. Klawek (wydawca „Przeglądu Bibl."), P. Nowicki, J. Kruszyński, J. Szeruda, W. Michalski. Wykłady i lektoraty prowadzono też w katedrach orientalistyki UJK, UJ, UW (J. Kuryłowicz, M. Schorr). Po II wojnie świat, studiami nad Biblią (katedra semistyki UWpowst. 1950) zajmują się m. in. S. Łach i W. Tyloch.

Współczesna literatura hebr. powstała w 2 poł. XIX wieku. W okresie tym również organizował się ruch syjonistyczny, który przewiduje odrodzenie się państwa żyd. na terytorium biblijnej Palestyny. Utworzony w Palestynie 1880 Komitet Języka Hebr. rozpoczął działalność zmierzającą do odrodzenia tego języka i przystosowania go do potrzeb życia codziennego. Działalność owego Komitetu wzrosła po I wojnie świat., kiedy teren Palestyny przejęły ang. władze mandatowe. W odrodzonej Polsce, wśród blisko pięciomilionowej rzeszy narodowości żyd., na polonizację w niewielkim stopniu podatnej, syjoniści zaczęli przygotowywać pionierską elitę, która miała stanowić rdzeń ideowy osadnictwa żyd. w Palestynie. We wszystkich większych miastach Polski powstały gimnazja z językiem wykładowym hebrajskim. Literatura pol. dla tych gimnazjów była przekładana mimo dostępnej oryginalnej jej wersji. Już we wczesnych l, dwudziestych były przygotowane i wydane w Tel-Awiwie przekłady Trylogii H. Sienkiewicza, Chłopów W.S. Reymonta i utworów E. Orzeszkowej, popularyzowanych zapewne ze względu na ich tematykę żyd., Nad Tybrem, Mirtala, Meii Ezofowicz i inne.

Po powstaniu państwa Izrael (1948) trzy główne fale imigracyjne wniosły odmienne tendencje popytu na przekłady z pol. literatury. Wobec pierwszej imigracji z Polski-najliczniejszej - izraelski rynek wydawn. wystąpił ze wznowieniami z l. trzydziestych i przygotowanymi już przekładami pisarzy pol. z pierwszych lat powojennych. Do najbardziej popularnych utworów w tym okresie należały Popiół i diament (1949) J. Andrzejewskiego w znakomitym przekładzie A. Gilboa, nast. Uczta Baltazara (1955, przekł. J. Hirszberg) T. Brezy, Kariera Nikodema Dyzmy (1949, przekł. A. Amikama) T. Dołęgi-Mostowicza. Znaczna liczba przekładów pojawiła się 1955-60, być może ze względu na ponowną falę imigracji z Polski, która przywiozła ze sobą modne w Polsce utwory K. Brandysa Matka Królów i Obrona Grenady (1963, przekł. B. Tene i Z. Arad). Wydano też kilka utworów M. Hłaski (w przekładzie Tenego), który 1958 przebywał krótko w Izraelu; Żywe i martwe morze A. Rudnickiego ukazało się 1964 i przyjęte było z,,mieszanymi uczuciami" wśród czytelników izraelskich. Ci, którzy czytali je po raz pierwszy, nie pojmowali tragizmu, nie chcieli już znać historii gett, starsi, którzy znali tragedię zagłady, nie chcieli do niej wracać. Do szczególnych wydarzeń wydawn. zaliczyć trzeba wydany 1953 w pięknej szacie graficznej, przekład Pana Tadeusza Mickiewicza, dokonany przez I. Lichtenbauma. Ponadto przełożono Grażynę (1950) i Konrada Wallenroda (1958) oraz J. Słowackiego Anhellego (1961). Pol. poezja i nowelistyka jest też reprezentowana w kilku antologiach. Niezwykle dużą pozycję w literaturze przekładowej ma w Izraelu J. Korczak, honorowany jako Żyd, który zginął wraz ze swymi wychowankami w okresie zagłady, oraz jako pedagog i pisarz. W l. siedemdziesiątych wydano Zdążyć przed Panem Bogiem H. Krall i Rozmowy z katem K. Moczarskiego. Przełożono sporo książek dla dzieci i młodzieży, z których najbardziej cenione i wielokrotnie wydawane są utwory K. Makuszyńskiego.

Rynek wydawn. izraelski jest niezwykle szczupły - ok. 100 pozycji bibliogr., przekładów z literatury pol. w latach 1945-70, to bardzo wiele.

W. HAHN O przekładach literatury polskiej w krajach Bliskiego Wschodu, „Przegl. Orientalist." 1953 nr 4; R. LOW Polonica hebrajskie (bibliografia 1948-58), tamże 1959 nr 4.

Władysław Tubielewicz

Podobne prace

Do góry