Ocena brak

Intelektualiści w kancelarii królewskiej (1384 - 1434)

Autor /Salwin Dodano /03.05.2012

 

  • Kancelaria jako instytucja centralna została odtworzona zaraz po przybyciu do Krakowa Jadwigi i jej koronacji na króla. Istotną rolę w ponownym jej zorganizowaniu mógł odegrać ostatni kanclerz z czasów Ludwika Andegaweńskiego, wszechstronnie wykształcony Jan Radlica, bp krakowski.

    O ostatecznym kształcie personalnym kancelarii zadecydowali panowie małopolscy, którzy nie powierzyli w niej stanowisk kierowniczych uczonym prawnikom.

  • Po koronacji Władysława Jagiełły kancelaria przeszła w jego ręce, natomiast dla królowej utworzono odrębną i również jej kierownictwo początkowo nie znalazło się w rękach uczonych.

  • W okresie rządów Władysława dobiegła końca ewolucja urzędów kanclerza i podkanclerza, co znalazło odbicie w tytulaturze. Stały się one urzędami koronnymi.

    Wojciech Jastrzębiec tytułował się już od roku 1412: Regni Poloniae cancellarius lub Regni Poloniae supremus cancellarius, zarzucając tytuł cancellarius aulae.

    Równocześnie Dunin ze Skrzynna określał się od 1412 r. jako vicecancellarius Regni Poloniae i nie uzywał tytułu vicecancellarius aulae.

    Jan Szafraniec, następca Wojciecha Jastrzębca, posługiwał się wyłącznie tytułem Regni Poloniae cancellarius.

  • Jagiełło, rozpoczynając budowę własnego stronnictwa, wprowadził do kancelarii swoich ludzi:

  • Zaklika z Międzyrzecza (kanclerz)

  • Mikołaj Trąba (podkanclerzy)

  • Mikołaj Kurowski Szreniawita (protonotariusz)

    Rychło jednak w kancelarii pojawił się popierany przez króla Mikołaj Kurowski Szreniawita, magister artium Uniwersytetu Praskiego. Z tytułem protonotariusza kancelarii faktycznie przewodniczył jej, chociaż Zaklika z Międzyrzecza zachował tytuł kanclerza. Mikołaj Kurowski Szreniawita prowadził kancelarię monarszą aż do czasu wyniesienia go na abp gnieźnieńskie.

  • Wojciech Jastrzębiec (kanclerz)

  • Dunin ze Skrzynna (podkanclerzy)

    Po odejściu Mikołaja Trąby z podkanclerstwa na stanowisko to nominowano dotychczasowego sekretarza i protonotariusza, magistra Dunina ze Skrzynna.

    Obok Wojciecha Jastrzębca kierował on działaniami kancelarii do 1418 r.

  • Jan Szafraniec (podkanclerzy)

    W 1418 r. podkanclerstwo zostało powierzone Janowi Szafrańcowi, byłem rektorowi i protektorowi krakowskiej wszechnicy. Nie pracował dotychczas w kancelarii, ale należał do bardzo wpływowej rodziny, blisko związanej z dworem, reprezentującej antyluksemburską politykę.

  • Jan Szafraniec (kanclerz)

    Po generalnym przemodelowaniu układu w elicie władzy w latach 1422- 1423, Jan Szafraniec objął kanclerstwo po usunięciu Wojciecha Jastrzębca.

    Pierwotnie stanowisko to miał sprawować Zbigniew Oleśnicki, zaś Jan Szafraniec był kandydatem na bp krakowskie.

    Kanclerz Jan, wraz z bratem Piotrem, przewodził stronnictwu dworskiemu i stworzył własną koterię, wywierając olbrzymi wpływ na politykę aż do śmierci w 1433 r.

    Oddany królowi w realizowaniu programu sukcesji oraz polityki zbliżenia do husyckich Czech, twardo sprzeciwił się Jagielle w kwestii koronacji Witolda. Zajmował własne stanowisko w czasie przetargów i wojny ze Świdrygiełłą. Jego plany zostały zniweczone, gdy na stolec wielkoksiążęcy wyniesiony został Zygmunt Kiejstutowicz, a król poczynił ustępstwa na rzecz stronnictwa Oleśnickiego odnośnie warunków sukcesji synów monarszych.

    Zgon kanclerza Szafrańca w 1433 r. przypieczętował upadek Szafrańców na scenie politycznej.

  • Stanisław Ciołek (podkanclerzy)

    Na opróżnione po Janie Szafrańcu stanowisko podkanclerza król mianował Stanisława Ciołka.

    Wykształcony w Pradze Stanisław posiadał dobre pióro. Z powodu Satyry na małżeństwo Władysława z Elżbietą Granowską musiał opuścić kancelarię. Wkrótce po śmierci królowej najpierw powrócił do dyplomacji, po czym do kancelarii.

    Związał się z Zofią Holszańską i był człowiekiem dworu, współdziałającym zarówno ze Zbigniewem Oleśnickim, jak i kanclerzem Janem Szafrańcem.

    Przeniesiony na bp poznańskie, które otrzymał po wieloletnich staraniach za poparciem króla.

  • Władysław z Oporowa (podkancelrzy)

    Pochodził z możnej rodziny urzędniczej z rodu Sulimów. Syn Mikołaja z Oporowa, wojewody i starosty łęczyckiego. Miał za sobą studia z zakresu sztuk wyzwolonych na Uniwersytecie Wiedeńskim, a następnie prawa kanonicznego na Uniwersytecie Padewskim, gdzie zdobył doktorat. Wykładowca prawa na Uniwersytecie Krakowskim oraz rektor uczelni. Na stanowisko podkanclerzego protegował go Jan Szafraniec podczas starań Stanisława Ciołka o bp poznańskie.

    Niebawem Władysław z Oporowa stał się jednym z filarów stronnictwa dworskiego, należąc do koterii Szafrańców.

    W wielkim konflikcie o koronę dla Witolda przyczynił się do udaremnienia planów Zygmunta Luksemburskiego i wielkiego księcia litewskiego poprzez współpracę ze stronnictwem Oleśnickiego.

    Wraz z kanclerzem Janem Szafrańcem przedkładał interes Korony nad interes dynastii, prowadząc politykę w opozycji do planów Jagiełły.

    Intensywnie działał w sprawach litewskich, doprowadzając do wyniesienia na stolec wielkoksiążęcy Zygmunta Kiejstutowicza po śmierci Witolda. Ustalał także warunki unii grodzieńskiej. Poparł zdecydowanie sojusz Polski z husytami przeciwko Krzyżakom.

    Po śmierci Jana Szafrańca, przy poparciu króla, został bp włocławskim, ale kanclerstwa nie osiągnął.

    Niechętny stronnictwu Oleśnickiego odszedł po śmierci króla z kancelarii, nie będąc w stanie utworzyć własnej koterii.

  • Zbigniew Oleśnicki nie ukończył studiów na Uniwersytecie Krakowskim ze stopniem naukowym. Niemniej posiadał rozległą wiedzę i kontakty intelektualne z wybitnymi uczonymi, nie tylko polskimi, ale także europejskimi, m.in. z Eneaszem Sylwiuszem Piccolominim.

    Rodzina Oleśnickich za czasów Jadwigi Andegaweńskiej i Władysława Jagiełły stała się jedną z najbardziej wpływowych w elicie władzy. Zbigniew od początków swojej kariery w kancelarii, już jako protonotariusz zdobył sobie zaufanie króla, pogłębione uratowaniem mu życia pod Grunwaldem.

    Jako ekspert kancelaryjny przeglądał i opiniował dokumenty i przywileje książąt pomorskich dla instytucji kościelnych, przedstawiane do potwierdzenia królowi w czasie Wielkiej Wojny. W podobnych charakterze uczestniczył podczas rewizji dokumentów z nadaniami w Gródku Jagiellońskim.

    Często występował w formule relacyjnej na dokumentach monarszych. Stale przebywał u boku króla i uczestniczył w ważnych misjach dyplomatycznych.

    Po śmierci Dunina ze Skrzynna rywalizował z Janem Szafrańcem o podkanclerstwo i prebendy, które pozostały po zmarłym. Król powierzył jednak wtedy urząd Szafrańcowi.

    Oleśnicki pozostał, pomimo porażki z szafrańcem w staraniach o urząd podkanclerski, w kancelarii, gdzie zwiększał swoje wpływy, dzięki wsparciu możnych rodzin skupionych wokół Oleśnickich.

    Po zgonie kanclerza Mikołaja Trąby panowie ponownie zaproponowali kandydaturę Zbigniewa, popartą początkowo przez króla, Zofie Holszańską i Witolda. Jednakże targi wewnątrz elity władzy doprowadziły do przekazania Oleśnickiemu bp krakowskiego i translacji Jastrzębca do Gniezna.

  • Intelektualiści z kancelarii prowadzili analizę autentyczności dokumentów królewskich. Znanych jest kilka przypadków tego typu działania, m.in. w sporze Zbigniewa Oleśnickiego z Bartoszem z Dobczyc o użytkowanie przez niego lasów należących do bp krakowskiego. Spór toczył się przed sądem ziemskim sandomierskim. Podkanclerzy Stanisław Ciołek, abp Wojciech Jastrzębiec i doktorzy Uniwersytetu Krakowskiego podważyli autentyczność przywilejów Władysława Łokietka i Jana Muskaty wystawionych dla Bartosza z Dobczyc.

    Jeszcze słynniejszy przypadek, świadczący o wysokich kwalifikacjach i kompetencjach intelektualistów kancelaryjnych, to badanie przez podkanclerza Stanisława Ciołka i bp krakowskiego Zbigniewa Oleśnickiego autentyczności dokumentów książąt pomorskich z XIII w., przedkładanych Jagielle do potwierdzenia przez klasztory pomorskie po bitwie grunwaldzkiej. Oleśnicki i Ciołek orientowali się w XIII-wiecznym formularzu dokumentów polskiej kancelarii dworskiej. Doszli nawet do przekonania o identyczności ustrojowej ówczesnego Pomorza Gdańskiego z pozostałymi ziemiami polskimi.

  • Intelektualiści zatrudnieni w kancelarii Władysława sporządzili dokumenty wielkich przywilejów stanowych i inne ważne akty prawne:

  • przywilej piotrkowski, 1388 (protonotariusz Maciej z Sandomierza)

  • przywilej czerwiński, 1422 (kanclerz Wojciech Jastrzębiec; podkanclerzy Jan Szafraniec)

  • przywilej brzeski, 1425, który uzyskał moc prawną jako przywilej jedlneński, 1430, potwierdzony w Krakowie, 1433 (podkanclerzy Stanisław Ciołek)

  • edykt wieluński, 1424, wymierzony w husytyzm (podkanclerzy Stanisław Ciołek)

  • akt unii wileńsko- radomskiej, 1401 (abp Dobrogost z Nowego Dworu, doktor dekretów; protonotariusz Mikołaj Kurowski; bo krakowski Piotr Wysz, doktor obojga praw)

    Oni to, a przede wszystkim Mikołaj Kurowski jako główny redaktor, wpływali na sformułowanie niektórych fragmentów unijnych. Na określenie formy oddania Witoldowi władzy na Litwie użyto formuły zaczerpniętej z Dekretu Gracjana i Dekretałów Grzegorza IX. Wyrażenie in partem sollicitudinis zaczerpnięto z prawa kanonicznego, gdzie stosowano je na określenie stanowiska bp względem papieża.

  • akt unii horodelskiej, 1413 (podkanclerzy Stanisław Ciołek)

  • akt unii grodzieńskiej, (podkanclerzy Władysław Oporowski)

    Warunki unii grodzieńskiej, zawartej po wyniesieniu na tron wielkoksiążęcy Zygmunta Kiejstutowicza, wypertraktowali Zbigniew Oleśnicki i podkanclerzy Władysław Oporowski. Formularz, wspólny dla aktów wielkiego księcia i króla, został w znacznej części oparty na aktach unii wileńsko- radomskiej. Zostało z nich przejęte określenie formy władzy Zygmunta na Litwie, a także jego zależności od króla polskiego, podobnie jak arenga i przyrzeczenie o wzajemnej pomocy.

    W oparciu o doświadczenia burzy koronacyjnej Witolda dodano, że Kiejstutowicz nie będzie starał się o koronę królewską.

    Szczegółowe postanowienia zostały sformułowane oddzielnie.

Podobne prace

Do góry