Ocena brak

Inspiracje biblijne w kulturze polskiej

Autor /emilcia Dodano /07.03.2011

O tym, czym jest Biblia, napisano tomy. Najogólniej można powiedzieć, że jest to jedna z najstarszych, najobszerniejszych (45 + 27 ksiąg Starego i Nowego Testamentu) i najbardziej znana książka ludzkości (1200 przekładów, największa liczba wydań).

Kultura polska od chwili przyjęcia chrześcijaństwa rozwija się pod jej wpływem. Każdy okres literacki dostarcza na to przykładów. W twórczości każdego pisarza znajdziemy inspiracje biblijne.

Widzimy to zresztą na każdym kroku. Nad polskimi wsiami i miastami górują sylwetki kościołów, zwieńczone znakiem krzyża. Znak Męki Pańskiej zdobi domy, skrzyżowania dróg. W przydrożnych kapliczkach frasują się sylwetki świętych – dzieła wioskowych snycerzy. W kościołach, muzeach możemy podziwiać obrazy, rzeźby wielkich artystów, którzy w sztuce swej oddawali hołd Dzieciątku, Matce Boskiej, czcili Mękę Pańską lub licznych świętych. Można śmiało powiedzieć, że największe dzieła sztuki europejskiej mają tematykę religijną.

Podobnie jest i w literaturze. Najstarsza polska pieśń i jednocześnie wiersz to Bogurodzica, będąca zwrotem do Matki Boskiej, Jezusa i Jana Chrzciciela. Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią powstała w związku ze średniowiecznymi wyobrażeniami tańca śmierci. Lament świętokrzyski to wzruszająca skarga Matki Boskiej pod krzyżem, a Historia o chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim Mikołaja z Wilkowiecka to najstarszy zachowany polski dramat. Jak cała kultura średniowieczna, tak i polska literatura powstała pod przemożnym wpływem średniowiecznego teocentryzmu.

W okresie odrodzenia Jan Kochanowski zasłynął jako znakomity tłumacz psalmów (Psałterz Dawidów). Na psalmach doskonalił swą sztukę obrazowania. Jeden z najpiękniejszych jego utworów to pieśń Czego chcesz od nas, Panie, w której chwali Boga, stwórcę wspaniałego, harmonijnego świata, podziwia porządek dzieła Bożego, ofiarowanego ludziom.

Do Boga zwraca się też w swych Rytmach M. Sęp – Sarzyński, widząc w nim oparcie, ostoję, jedyną nadzieję zagubionego w świecie człowieka. Daniel Naborowski (okres baroku) w swych wierszach : Marność, Krótkość żywota, zafascynowany upływem czasu i nietrwałością ludzkiego losu, nawiązuje do biblijnej Księgi Koheleta.

W racjonalistycznym wieku oświecenia też znalazło się miejsce dla liryki religijnej. Uprawia ją Franciszek Karpiński, tworząc piękne, znane do dziś i śpiewane obecne pieśni : Bóg się rodzi, Kiedy ranne wstają zorze, Wszystkie nasze dzienne sprawy.

Romantycy bardzo często wykorzystują motywy biblijne. W II części Dziadów są one wymieszane z tradycyjnymi ludowymi, co zaowocowało obrazem Święta Zmarłych, w czasie którego ukazują się widma, głoszące podstawowe prawdy, według których powinien żyć człowiek. Walka dobrych i złych duchów toczy się o duszę Konrada, który w imię miłości do narodu rozmawia z Bogiem jak biblijni prorocy, prosząc, a nawet bluźniąc. Odpowiedź od Boga uzyskuje, zamiast dumnego Konrada, pokorny ksiądz Piotr, który widzi Polskę porównywaną do Chrystusa – umęczoną i zmartwychwstałą. Tak narodziła się idea mesjanizmu historycznego, rozwinięta następnie w Księgach narodu... i Księgach pielgrzymstwa polskiego, w których na dodatek zastosował poeta stylizację biblijną oraz przypowieści.

Juliusz Słowacki swą tęsknotę do Polski wyznaje Bogu w Hymnie, zaczynającym się od słów „Smutno mi Boże”, a nadzieje związane z wyzwoleniem w Hymnie powstańczym kieruje do Bogurodzicy, nawiązując jednocześnie do średniowiecznej pieśni. W Genesis z ducha Słowacki pojmuje dzieje ludzkości jako historię wyzwalania się ducha z materii drogą jej stopniowego doskonalenia się.

Nie-Boska komedia Zygmunta Krasińskiego jest wizją apokaliptycznej katastrofy, końca świata i Sądu Ostatecznego.

Również wizję Sądu Ostatecznego tworzy Jan Kasprowicz w hymnie Dies irae. Podmiot liryczny tego wiersza, podobnie jak Konrad z III cz. Dziadów, spiera się z Bogiem na temat losu człowieka napiętnowanego od kolebki grzechem. Apokaliptyczne wizje przypominają też obrazy świata z okresu okupacji w wierszach K. K. Baczyńskiego, np. Ten czas, Pokolenie, Mazowsze, Modlitwa. Twórca ten często zwraca się do Bogurodzicy, Boga, bo nie może zrozumieć otaczającej go grozy i Bóg wydaje mu się jedyną ostoją.

Współcześni poeci też tłumaczą psalmy i piszą wiersze, które nazywają psalmami, np. T. Nowak. Cz. Miłosz przetłumaczył Księgę psalmów, Pieść nad Pieśniami, Księgę Hioba i inne części Biblii. Do tematyki biblijnej nawiązuje w wierszu Piosenka o końcu świata.

Nawiązaniem do Biblii są też utwory przypominające formą przypowieści (parabole), np. J. Andrzejewskiego Bramy raju czy Ciemności kryją ziemię.

Przykładów można podać jeszcze wiele. Kazimierz Bukowski zebrał je w książce pt. Biblia a literatura polska. Trzeba sobie uświadomić, że nasza polska kultura rozwinęła się w ścisłym, nierozerwalnym związku z chrześcijaństwem i to nie polega tylko na posługiwaniu się aluzjami, nawiązaniami do Biblii i motywami religijnymi. Nasz sposób myślenia, system wartości, w którym wyrastamy w rodzinie, który utrwala się poprzez edukację szkolną, historyczną i literacką, pochodzi z Biblii. Nasze prawa, kodeks karny za podstawę mają Dekalog. Myślimy, wartościujemy, rozumiemy świat poprzez Biblię. Genialnie uświadomił nam to K. Kieślowski w swoich filmach: Dekalog, Trzy kolory. Wspaniałym pomysłem, wydaje mi się, jest hymn zjednoczonej Europy, napisany przez Z. Preisnera do słów Hymnu o miłości św. Pawła z Tarsu.

 

 

Do góry