Ocena brak

IDOL

Autor /Matylda Dodano /23.10.2012

(gr. eidolon, lac. idolům obraz, wyobrażenie,
przedmiot kultu, uwielbienia), termin wieloznaczny występujący
w różnych dziedzinach wiedzy; w filozofii służy do określenia
niepełnych, niepewnych lub błędnych wyników poznawczych
(zwł. fałszywego obrazu rzeczy, wyobrażenia, które
nie ma podstaw w realnym świecie) albo ich niekorzystnych
uwarunkowań; w naukach społ. określa wzór osobowy (osoba
lub model osobowościowy), będący przedmiotem bezkryt.
akceptacji i naśladownictwa; w religioznawstwie oznacza zaś
materialne wyobrażenie bóstwa (często będące przedmiotem
rei. kultu), postrzeganego m.in. przez judaizm i chrześcijaństwo
jako substytut boskości (—* bałwochwalstwo).

1. F i l o z o f i c z n a interpretacja natury i funkcji i. jest
uzależniona od systemowych założeń teoriopoznawczych; najogólniej
oznacza różnorako interpretowany obraz-narzędzie
poznawcze, służące poznającemu podmiotowi do ujęcia postrzeganego
przedmiotu; w staroż. interpretacjach —» sensualizmu
pojęciem i. posługiwano się bądź na określenie materialnych
cząsteczek emitowanych z powierzchni ciał (stanowiących
ich swoiste obrazy), umożliwiających powstawanie
wrażeń zmysłowych (atomiści - Leucyp, Demokryt z Abdery,
Epikur, Lukrecjusz), bądź też na określenie obrazu wyrytego
w duszy w procesie poznania zmysłowego (stoicy - Zenon z
Kition i Chryzyp z Soloj); w tradycji filoz. utrwaliło się rozumienie
i. sformułowane przez Platona i Arystotelesa; dla Platona
i. był przedmiotem poznania zmysłowego (doksalnego,
czyli prawdopodobnego) jako odbicie —> idei, a u Arystotelesa
- zmysłową formą poznawczą rzeczy, która jest wytworem
wyobraźni (vis imaginativa); sprecyzował tę koncepcję Albert
Wielki, podkreślający pośrednicząco-zastępcze funkcje i.
jako formy zmysłowej, która umożliwia poznanie rzeczy lub
w której odbija się rzecz (jak w lustrze widzimy w niej postrzegany
przedmiot); dla Tomasza z Akwinu stanowiła zaś
ona —* wyobrażenie nie mające podstawy w rzeczy realnej,
charakteryzujące się ograniczoną wartością poznawczą (element
wstępno-przygotowawczy —> poznania zmysłowo-intelektualnego),
określaną jako —» mniemanie.

Nowożytne rozumienie pojęcia i. sformułował F. —» Bacon,
akcentujący rolę podmiotowych i kulturowo-społecznych
uwarunkowań procesu poznania, które są źródłem poznawczych
złudzeń; wyróżnił on z ł u d z e n i a p l e m i e n n e
(idola tribus), czyli utrwalone nawyki poznawcze mające źródło
w ludzkiej naturze, które wynikają m.in. ze specyfiki
funkcjonowania ludzkich zmysłów oraz z tendencji dopatrywania
się przyczynowości i celowości w zdarzeniach dokonujących
się w przyrodzie, z ł u d z e n i a j a s k i n i (idola specus)
stanowiące indywidualne zafałszowania spowodowane
oddziaływaniem środowiska wychowawczego i specyfiką nabytego
wykształcenia, z ł u d z e n i a r y n k u (Idola fort), powstające
wskutek posługiwania się językiem rodzącym wieloznaczności,
oraz z ł u d z e n i a t e a t r u (idola theatri), wynikające
z systemowej interpretacji rzeczywistości (zwł. przez
posługiwanie się kategoriami tradycyjnej filozofii); krytykując
scholast. założenia epistemologiczne prowadzące do antropomorfizacji
przyrody (wskutek zastosowania analogia hominis)
postulował wykorzystanie -» indukcji umożliwiającej
odkrycie wlaśc. formy rzeczy (poznanie struktury rzeczy poprzez
zestawienie cech poznawanego przedmiotu na drodze
uogólnienia i wielostopniowej indukcji eliminacyjnej), oddającej
adekwatnie naturę świata (przez analogia universi); ten
zrodzony na gruncie empiryzmu krytycyzm wobec tradycyjnej
epistemologii ujawnił się w nowoż. krytyce poznania dokonanej
m.in. przez J. Locke'a i D. Hume'a, nazywających
platońsko-arystotelesowską —» dialektykę (stosowaną w tradycyjnej
spekulacji filoz.) „idolatrią ludzkiego poznania";

oświeceniowy krytycyzm rei. był źródłem charakterystycznego
dla —> encyklopedystów określenia rei. przesądów jako
„i. duszy" (Idoles de l'âme), stanowiących element irracjonalnych
uprzedzeń o charakterze kulturowo-społecznym; wg I.
—* Kanta idolatrią była preferencja kultycznego wymiaru religii
(rei. —> moralizm), który zagraża —> autonomii w określaniu
właśc. źródeł —* powinności moralnej (—» heteronomizm);

w XIX w. pojęcie i. oraz związany z nim termin idolatria
(rozumiana przez V. Hugo i M. Prousta jako forma nieracjonalnego
uwielbienia wybitnych osobistości) zostały stopniowo
zastąpione przez pojęcie —* ideologii, interpretowanej
jako zespół socjol.-hist. uprzedzeń utrudniających analizę
rzeczywistości społ., czyli faktów społ. (E. Durkheim); terminu
tego używał także P. Valéry na określenie współcz. tendencji
przeceniania roli techniki i niekrytycznej wiary w nieograniczony
postęp nauki oraz M. Scheler oceniający jako i.
takie kategorie, jak samoświadomość i samowiedza (charakterystyczne
dla —» psychologizmu), które należy zastąpić pojęciami
ukształtowanymi w —> ejdetycznym oglądzie, właśc.
dla —> fenomenologii (1).

 

M. Horkheimer, Ideologie und Handeln, w: Sociologica II. Reden und Vorträge, F 1962, 38-47; A. Reckermann, HWP II 188-192; J.L. Marion, Fragments sur l'i. et l'icône, RMM 84(1979) 433-445; E.L. Wright, Illusion and Truth, Philosophy and Phenomenological Research 39(1978-79) 402-432; M. Sancipriano, EF IV 418; S. Said, Deux noms de l'image en grec ancien. I. et Icône, Comptes rendus des séances de Tannée (1987) z. 2, 309-376.

 

2. W n a u k a c h s p o ł e c z n y c h i w języku potocznym
termin i. oznacza wybitne postacie hist, lub aktualne wzory
osobowościowe z różnych dziedzin życia (sportu, filmu, sztuki,
literatury, polityki), które dla poszczególnych ludzi lub
grup społ. są przedmiotami naśladownictwa, uwielbienia lub
kultu (—* bohater kulturowy); i. lansowane współcześnie
przez —» środki społecznego przekazu, pozostając na służbie
określonych —> ideologii oraz propagując —» styl życia podporządkowany
celom komercyjnym (—» reklama, —» moda), różnią
się niejednokrotnie od postulowanego przez moralność
chrzęść. —» wzorca osobowego (osoba uznawana bowiem za
i. odznacza się tylko atrakcyjnymi przymiotami, jak talent
muz., szczególna sprawność fiz., uzdolnienia aktorskie).

Nauczycielski
urząd Kościoła ocenia negatywnie tworzenie nowych
potrzeb i sposobów ich zaspokajania w oderwaniu od
integralnej wizji człowieka (—» konsumpcjonizm), prowadzących
do wytworzenia nawyków konsumpcyjnych i stylu życia
obiektywnie niegodziwych oraz szkodliwych dla zdrowia fiz.
i duchowego (Centesimus annus 36, 37).

 

J. Szczepański, Elementarne pojęcia socjologii, Wwa 1963, 19702 (passim); A. Kloskowska, Kultura masowa. Krytyka i obrona, Wwa 1964, 19833; B. Łobodzińska, Stereotyp osobowości artysty w percepcji odbiorcy, SS 6(1966) z. 2, 229-251; A. Tyszka, Sportowcy jako bohaterowie współcześni. Analiza publikacji prasowych, SS 6(1966) z. 2, 253-276; A. Kloskowska, Z historii i socjologii kultury, Wwa 1969, 426.

 

3. W r e l i g i a c h i. to „substytut boskości" (M. Delahoutre),
materialny przedmiot (obraz, rzeźba), a także osoba
wyobrażająca bóstwo (—» bożek), a będąca jednocześnie
obiektem czci oraz praktyk kultycznych (—» antropolatria, —*
fetyszyzm).

W religiach pierwotnych koncepcja i. zbiegała się z koncepcją
—» fetysza; w religiach Chin (—» konfucjanizm, —» taoizm)
przed wprowadzeniem buddyzmu kult i. był nieznany;
niektórzy wyznawcy buddyzmu chiń. uważali i. za widzialny
symbol niewidzialnej, duchowej siły; w —> sintoizmie, poza
przypadkami wpływu buddyzmu (—> daibutsu) brak było wyobrażeń
i.; w epoce przedislamskiej w Arabii rozpowszechniony
był kult i., który jako wrogi rei. czci należnej tylko
Bogu wyeliminowany został przez islam (reliktem czci i. jest
—* Kaaba, czarny kamień nie będący jednak sam w sobie
obiektem kultu); wg Koranu to —» demon nakłania człowieka
do kultu i. (sura 15, 94).

W ST istniał zakaz sporządzania rzeźb i obrazów przedstawiających
Boga (Wj 20,4-6.23; Iz 44,9-20; Pwt 27,15; Kpł
26,1), chroniący kult Jahwe przed wpływem obcych wierzeń
(—> Baal); i. Babilończyków, jako dzieła ludzkich rąk (Ba 6; Dn 14,1-22), nie mogą przyjmować ofiar, a także nie mają
żadnej mocy nad Izraelitami, którzy z tego powodu nie powinni
ich się lękać (—* bałwochwalstwo i).

Wg NT i. są wymysłem
—> głupoty, oraz niewiedzy człowieka (Rz 1,20-23;
3a 4,8; 1 P 4,3), a ich kult powinien być odrzucony przez
chrześcijan (—» bałwochwalstwo II); apologeci wczesnochrześc.
i ojcowie Kościoła (Justyn, Arystydes z Aten, Klemens
Aleks.) potępiali grzech oddawania czci i., który jako
przedmiot materialny nie mógt mieć duszy; in. apologeci
(Tertulian, Minucjusz Feliks) uważali pogańskich bożków i
ich przedstawienia za demony; Augustyn krytykował pogański
antropomorfizm, którego wyrazem był kult ucieleśnionego
demona, tj. i.; wg Izydora z Sewilli i. to obraz Boga utworzony
na obraz człowieka; Hugon ze Świętego Wiktora nazywał
i. coś, co jest niczym (czyli co nie istnieje rzeczywiście).

 

E.F.A. Goblet d'Alviella, H.R. Hall. L.W. King. ERE VII 110-160; D. Howard Smith, J. Robson, DCRel 346-347; M. Delahoutre, Dictionnaire des religions, P 1984, 754-756; J. Ries, ERI VII 72-82.

Podobne prace

Do góry