Ocena brak

Ideologie nierówności społecznej

Autor /Rick Dodano /29.07.2011

Usytuowanie różnych grup, warstw czy klas w obrębie hierarchii stratyfikacyj-nych czy układów biegunowych decydowało o charakterze wytwarzanych przez nie lub przyjmowanych jako swoje ideologii. Ideologie te legitymizowały nierówności, albo przeciwnie - domagały się ich zniesienia. Zapytywały w szczególności, czy nierówność jest sprawiedliwa.

Mimo wielości konkretnych sformułowań i argumentacji można ideologie nierówności sprowadzić do trzech typów. Pierwszy to ideologie elitarystyczne albo arystokratyczne. Głoszą one, że istnieją takie grupy, które z samej swojej natury są „wyższe" od innych i dlatego muszą mieć wyższą pozycję w społeczeństwie, co wyraża się w ich całkowicie uzasadnionych przywilejach. Grupy te mogą być ukonstytuowane przez urodzenie, jak w przypadku dynastii, arystokracji, obywateli cesarstwa rzymskiego, polskiej magnaterii i szlachty, wyższych kast w Indiach. Mogą też obejmować ludzi o szczególnych predyspozycjach, talentach, mądrości, bliskości Boga. Przykłady to starszyzna plemienna, szamani, duchowni. Ideologie rasistowskie i nacjonalistyczne nadawały taką wyróżnioną pozycję „wybranym" rasom lub narodom, przypisując im konieczne i wrodzone przewagi nad innymi zbiorowościami rasowymi bądź etnicznymi.

Drugi rodzaj to ideologie egalitarne formułowane przez grupy upośledzone lub w ich imieniu. W wersji najbardziej radykalnej sprzeciwiały się wszelkim społecznym nierównościom i przywilejom, żądając identycznych warunków życia dla wszystkich. W wersji bardziej realistycznej wskazywały na biologiczne podobieństwo w obrębie gatunku ludzkiego, co implikować miało takie same potrzeby i wobec tego należny wszystkim ludziom identyczny, minimalny poziom ich zaspokojenia. Wszyscy ludzie, jako ludzie, muszą mieć zaspokojone potrzeby wyżywienia, ubrania, schronienia, pracy, bezpieczeństwa.

Dopiero ponad tym poziomem dopuszczalne są nierówności. Trzecia wersja ega-litaryzmu mówi nie o równości poziomu zaspokojenia potrzeb, nie o równości osiągnięć, lecz o równości szans ich osiągania. Należy ludziom zapewnić równy start, równe możliwości dostępu do społecznie pożądanych dóbr, nie wyłączać ani nie ograniczać żadnych zbiorowości a priori. Wersja czwarta podkreśla konieczność równości wobec prawa, tzn. identycznej kwalifikacji czynów, identycznego poziomu odpowiedzialności, identycznego traktowania przez wymiar sprawiedliwości, niezależnie od zajmowanej pozycji społecznej czy przynależności grupowej. W szczególności postulat ten dotyczy pozycji najwyższych, związanych z władzą państwową.

Wersja piąta żąda równości praw podmiotowych, to znaczy gwarantowania każdemu realizacji uprawnień przysługujących niezależnie od położenia społecznego. Wyróżnia się tu zazwyczaj prawa i wolności obywatelskie albo polityczne, np. do udziału w głosowaniu czy do kandydowania w wyborach, swobody wypowiedzi itp., prawa socjalne, np. do zatrudnienia, edukacji, ochrony zdrowia, i wreszcie uniwersalne prawa człowieka, chroniące godność, wolność, autonomię osoby ludzkiej, np. zakazujące tortur, drastycznych kar cielesnych, ograniczania wolności itp.

Trzecie stanowisko ideologiczne zwane jest merytokratycznym (od angielskiego merit, czyli zasługa). Głosi ono, że nierówności są o tyle usprawiedliwione, o ile są efektem własnych zasług. A cóż to znaczy, że pewne grupy, warstwy, klasy mają szczególne zasługi? Decydują o tym łącznie dwa czynniki. Po pierwsze, stopień własnego wysiłku, nakładu pracy, ale również poniesionych kosztów i wyrzeczeń, a także dysponowanie pewnymi szczególnymi a rzadkimi w społeczeństwie talentami, umiejętnościami lub predyspozycjami. Po drugie, wkład, jaki dana grupa wnosi do społeczeństwa jako całości, stopień, w jakim zaspokaja jego potrzeby, korzyści czy satysfakcje, jakie jej działanie przynosi innym. Pod tymi dwoma względami grupy różnią się bardzo od siebie.

Nierówność społeczna jest swoistym słusznym wynagrodzeniem za własny wysiłek i społeczną przydatność. Ideologia merytokratyczna występuje w formie skrajnej, kiedy traktuje wszelkie niepowodzenia - np. biedę czy bezrobocie -jako zawinione przez własną bierność, nieudolność, nieodpowiedzialność. W wersji bardziej umiarkowanej przyjmuje, że marginalizacja pewnych grup może być wynikiem zewnętrznych okoliczności społecznych, niezawinionych przez członków społeczności i wówczas dopuszcza zapewnienie im minimalnych warunków życia bez związku z zasługami. Stanowi w tym przypadku pewien kompromis z umiarkowanym egalitaryzmem odwołującym się do minimalnych, wspólnych ludziom potrzeb. Inne odmienności w ramach ideologii merytokratycznej dotyczą dopuszczalnej skali nierówności.

Wersja skrajna pozostawia tu całkowitą swobodę, dopuszczając nawet ogromne rozpiętości między szczytami i dołami hierarchii stratyfikacyjnych, o ile zależą wyłącznie od zasług. Wersja umiarkowana żąda pewnej korekty, np. spłaszczania rozpiętości dochodów przez progresywny system podatkowy. Ideologia merytokratyczna jest szczególnie charakterystyczna dla społeczeństwa amerykańskiego. To właśnie w ramach tzw. wiary amerykańskiej (American Creed) podkreśla się tak mocno indywidualizm, dążenie do osiągnięć i sukcesów, odpowiedzialność za własny los (ideał self-made man), samowystarczalność, konkurencyjność, nie-ograniczoność osiągalnych celów.

Podobne prace

Do góry