Ocena brak

HORACY, Ouintus Horatius Flaccus

Autor /Nepomucen Dodano /19.10.2012

ur. 8 XII 65
prz.Chr. w Wenuzji, zm. 27 XI 8 prz.Chr., rzym. poeta okresu
augustowskiego.

1. Z y c i e i t w ó r c z o ś ć - urodzony jako syn wyzwoleńca
uczył się w szkole gramatyka Orbiliusza Pupillusa w Rzymie,
44-42 prz.Chr. studiował literaturę i filozofię gr. w Atenach;
początkowo był zwolennikiem idei republikańskich, a
po bitwie pod Filippi 42 prz.Chr. przeszedł na stronę Oktawiana
(późniejszego ces. Augusta); pozostając w kręgu wpływowego
Mecenasa, stał się jednym z gł. piewców pax Romana;
do jego szczytowych osiągnięć należą pisane w miarach
lirycznych Carmina (Pieśni, księgi I - I I I , 30-23 prz.Chr.; księga
I V , 17-13 prz.Chr.). H. jest także autorem Epodi (Epody,
40-30 prz.Chr.) oraz napisanych heksametrem Sermones (Satyry,
księga I, ok. 35 prz.Chr.; księga I I , ok. 30 prz.Chr.) i
Epistulae (Listy, księga I, 23-20 prz.Chr.; księga I I , po 20
prz.Chr.). H. był programowo piewcą dawnych cnót rzym.,
o których odrodzenie starał się August; w związku z obchodami
końca wieku (ludi saeculareś) 17 prz.Chr. stworzył na
zlecenie cesarza hymn ku czci bóstw opiekuńczych imperium:
Apollona i Diany, tzw. Carmen saeculare (Pieśń na stulecie);
w pieśniach o charakterze okolicznościowym i refleksyjnym
podkreślał H. szczególnie wartość przyjaźni.

Dla rozwoju teorii literatury istotne znaczenie ma jego De arte poetka (Sztuka
poetycka), ujęty w formę literacką list poetycki do Pizonów,
przedstawiający główne zasady estetyczno-literackie H.:
jednorodność stylistyczna utworu (simplex et unum) w ramach
określonego rodzaju lit. (liryka, epika, dramat), równowaga
między talentem (Ingenium) a sztuką (ars) w procesie
twórczym; list ten stał się dla późniejszych twórców poetyką
normatywną.

Kunsztowna forma, łącząca monumentalizm z subtelnym
sposobem obrazowania poetyckiego jest u H. harmonijnie
dostosowana do zróżnicowanych treści; zrywa on z charakterystycznym
dla wcześniejszego pokolenia poetów rzym. (tzw.
neoteryków) naśladownictwem uczonej poezji aleks., nawiązując
bezpośrednio do klasycznej gr. poezji lirycznej (Alkajos,
Safona, Anakreont); dochodzi u niego jednak do głosu
również świadomość wartości własnych dokonań (Pieśni I I I
30); wg H. jedynie sława poetycka zapewnia nieśmiertelność
(Pieśni IV 8; IV 9).

Pod wpływem gr. poezji rei. H. uprawiał twórczość hymniczną,
poświęconą zarówno starym bóstwom italskim (Jowisz,
Junona, Faun), jak i gr. (Apollo, Diana); elementy modlitewno-
hymniczne łączą się często u H. z polit, i patriotycznymi
(hymn do Fortuny Antyjskiej, Pieśni I 35); ces. August
utożsamiany jest przez H. z Merkurym (Pieśni I 2) bądź Jowiszem
(Listy I 19); pod wpływem przeżyć osobistych (uratowanie
od śmierci przypisywał pomocy bogów) H. przeszedł
od epikurejskiego sceptycyzmu rei. do stoickiego panteizmu.

H. wyróżnia 3 rodzaje sakralności: sacrum (miejsce lub
przedmiot poświęcone przez kapłanów), sanctum (to, co podlega
nietykalności prawnej) i religiosum (to, co z natury
uświęcone i nietykalne); wyraźnie oddziela zakres sacrum od
profanum (Listy I 16,54). Jako przejawy religijności H. wymienia
ofiary, dary wotywne, wróżby i czary (symbol zabobonnej
religijności lud.); w jego twórczości pojawiają się także
nawiązania do religii żyd. - szabat i obrzezanie (Satyry I
9,69). Dzięki H. weszło do kultury eur. wiele sentencji o uniwersalnym
charakterze (m.in. występujące w epigrafice nagrobnej
Non omnis moriar czy epikurejskie Carpe diem).

2. R e c e p c j a - O k r e s p a t r y s t y c z n y - U wczesnych
apologetów chrzęść, poezja H. nie wywoływała tak wielkich
sprzeciwów jak utwory in. poetów pogańskich; pisarze kośc.
chętnie sięgali do jego utworów o charakterze moralizatorskim
- satyr i listów.

Laktancjusz (Divinae institutiones I 11,5;
II 4,1-3) podkreśla kryt. nastawienie poety wobec przesądów
rei.; przedstawiony w Pieśni I 22,1-4 H. stoicki idea! człowieka
uczciwego i niesplamionego grzechem (integer vitae scelerisąue
purus) Laktancjusz odnosi do tych, którzy dla obrony
wiary nie wahają się narazić na prześladowania (Divinae Institutiones
V 13,16-19); Hieronim wykazuje wyniesioną ze
szkoły gramatyka Donata doskonałą znajomość twórczości
poety, którego nazywa vir acutus et doctus (Ep. 57, 5) i gravissima
poeta (Ep. 133, 1); jego dzieła zawierają ok. 60 aluzji i
cytatów z H., przeważnie z satyr i listów; uznaje H. (obok
Pindara) za wybitnego poetę lirycznego (Interpretado Chronicae
Eusebii Pamphyli. Praefatio Hieronymi, PL 27,36), a także
wymienia go wśród poetów, do których porównuje proroka
Dawida (Ep. 53, 8); dla Hieronima H. jest również autorytetem
mor. (Apologia adversas libros Rufini I 17); występują
u niego liczne zapożyczenia zwrotów i sentencji H., zwł. w
utworach polemicznych i inwektywach (Contra Iovinianum,
Contra Vigilantium).

Augustyn cytując H. (poświadczone 23
cytaty), ogranicza się do utartych i konwencjonalnych zwrotów,
zapożyczonych prawdopodobnie od Hieronima (niewykluczone
jest też, że korzysta! ze zbioru aforyzmów), bądź
kontekstów sytuacyjnych; w De muska wiersze H. służą mu
jako ilustracja zagadnień metrycznych; —» Prudencjusz uznawał
H. za godnego naśladowania; Apolinary Sydoniusz w V
w. (Carm. 9,221-225; Carm. 22) posługuje się szczególnie cytatami
z pieśni i listów H. (przede wszystkim Sztuki poetyckiej),
zwt. w argumentacji (Ep. IX 16,4; Ep. I 11,1). Boecjusz nawiązuje często do myśli mor.-filoz. H. (zagrożenie
wielkości, samowystarczalność mędrca i cierpienie wynikające
z odosobnienia); od VI w. zanika powoli zainteresowanie
poezją H. i jej znajomość wśród elit intelektualnych; obecność
zapożyczonych z H. motywów w poezji chrzęść, (m.in.
Wenanty Fortunat) jest na ogól wynikiem wykorzystywania
ogólnie dostępnych zbiorów cytatów lub zapożyczeń od poetów
poprzedniego okresu. Do nielicznych wyjątków należy
Kolumban St., który często w swoich parenetycznych wierszach
powołuje się na H.

Ś r e d n i o w i e c z e - powrót do poezji H. następuje w
VIII-IX w., w okresie tzw. renesansu karolińskiego (Codex
Bernensis); od IX do XV w. H. był, obok Wergiliusza, Owidiusza
i Juwenalisa, jednym z najchętniej czytanych, komentowanych
i przepisywanych autorów klasycznych w klasztorach
eur. (m.in. Cluny, Fleury, Dijon).

W XII w. Metellus z
Tegernsee napisał na wzór Pieśni H. Quìrinalia, cykl utworów
poetyckich ku czci patrona tamtejszego klasztoru św.
Kwiryna. Twórczość H. obecna jest w średniowieczu gł. poprzez
sentencje czerpane z jego utworów do celów praktycznych;
były one także wykorzystywane jako pomoc do nauki
gramatyki i retoryki w ramach niższego cyklu nauczania (trivium),
zamieszczane w wypisach szkolnych oraz podręcznikach
służących kształtowaniu charakteru uczniów (disciplina
scolarium).

Jan z Salisbury w Policraticus ok. 60 razy cytuje
H., określając go mianem poeta ethicus; do tej kategorii zaliczano
wówczas wartościowych pod względem etycznym autorów
pogańskich, których utwory mogły być wykorzystywane
w praktyce teol. (theologia moralis) obok pisarzy kośc;
częstym zjawiskiem było korzystanie z Satyr H. przy egzemplifikacji
cnót i wad (Sermones Sextusa Amarciusa, XI-XII
w.); Hildebert z Tours jest autorem dzieła De ąuattuor virtutlbus
vitae honestae, w którym potępiając chciwość powołuje
się na autorytet H. na równi z ojcami Kościoła (PL 171,1055-
1064).

Do rozpowszechnienia myśli etycznej H. w średniowieczu
przyczyniło się dzieło Summae de virtutibus et vltlis.
Wpływ Sztuki poetyckiej H. widoczny jest w utworach Mateusza
z Vendôme (Ars verstflcatorta) i Geoffreya de Vinsauf
(Documentum de modo et arte dtctandi et versificandi).

E p o k a n o w o ż y t n a - poezja H. zyskała uznanie wśród
humanistów renesansowych począwszy od pierwszego wydania
(Włochy, ok. 1470); naśladowali oni przede wszystkim
klasyczną formę poetycką i styl. H.; do rozpowszechnienia
znajomości H. w Europie przyczynił się zwł. F. Petrarca, pobudzając
rozwój poezji nowołac; we Francji do poezji H.
nawiązywała twórczość P. de Ronsarda i skupionej wokół
niego grupy poetyckiej zw. Plejadą; Sztuka poetycka H. znalazła
wybitnych naśladowców w J.C. Scaligerze i N. Boileau-
-Despréaux. Znanym horacjanistą niem. w okresie baroku byt
jezuita J. Balde; w XVIII w. pod wpływem H. pozostawali
m.in. J.Ch. Gottsched, G.E. Lessing i Ch.M. Wieland, w
Anglii A. Pope. Wpływ H. na literaturę eur. maleje dopiero
od XIX w. (jednymi z nielicznych epigonów H. w XIX w. są
wł. poeci: 6. Pascoli i G. Carducci).

W P o l s c e - pierwszy cytat ze Sztuki Poetyckiej H. podaje
(za Hieronimem) Jakub Parkoszowic w swoim traktacie o
ortografii pol. (ok. 1440); 1487 i 1488 w Akademii Krak. odbyły
się pierwsze wykłady poświęcone H.; jego utwory komentowali
w duchu alegorystyki średniow. Jakub z Gostynina
i Adam z Wilna. Duży wpływ na zainteresowanie H. miał
przebywający 1496 i 1518 w Krakowie humanista niem. K. —»
Celtes. Ślady oddziaływania poezji H. widoczne są w twórczości
ł a c —> Pawła z Krosna, który jako prof. Akademii
Krak. prowadził 1496 i 1518 wykłady na temat Pieśni, Satyr
i Listów H.; Satyry komentował także (1520) jego uczeń, Rudolf
Agricola Ml.; szczególną rolę w rozpowszechnieniu poezji
H. w Polsce odegrał J. — Kochanowski, który zetknął się z
twórczością poety zarówno w okresie studiów w Akademii
Krak. (1544-47), jak i podczas pobytu na uniwersytetach
niem. i wł.; występujące u H. realia italskie i motywy mit. uległy u Kochanowskiego twórczemu przetworzeniu; rolę,
jaką odegrał w życiu H. Mecenas, porównywał on do mecenatu
bpa P. —> Myszkowskiego; w Pieśni II 24 podobnie jak
H. (Pieśni III 30) wygłasza proroctwo dotyczące odbioru własnej
poezji przez potomność; pod wpływem tzw. ód rzymskich
H. (Pleśni III 1-6) Kochanowski stworzył cykl 12 pieśni
o charakterze polit.; inspirowały go również utwory biesiadne
H. (Dzbanie mój pisany; Milo szaleć, kiedy czas po temu).

Twórczość H. oddziałała także na poezję panegiryczną M.
—> Sępa Szarzyńskiego; Sz. —» Szymonowie stworzył cykl
utworów łac. naśladujących pieśni H. pod względem formalnym
(Flagellum livoris, contlnens omnia fere metrorum genera,
ąuibus usus est H., Kr 1588), w których wątki mit. mieszają
się z bibl., a gł. motywem jest walka Cnoty z Zazdrością;
w końcu XVI w. pod wpływem poezji H. powstał w kręgach
twórców jezuickich cykl 7 anonimowych utworów pt.
Septem sidera, opiewających życie Chrystusa; autorem swobodnych
parafraz H., zawierających aluzje do aktualnych wydarzeń
polit, i silne akcenty chrzęść był S. Petrycy z Pilzna
(Horatius Flaccus, w trudach więzienia moskiewskiego na
utulenie żalów [...] w liryckich pleśniach zawarty, Kr 1609);
S. Łochowski zilustrował zbiór sentencji mor. H. parafrazami
autorstwa wybitnych poetów pol. (Emblemata Horatiana, Kr
1647). Nowego przekładu na podstawie ocenzurowanego ze
względów moralnych wydania dzieł H. dokonał J. Libicki, sekretarz
króla Władysława IV Wazy (Horatius Flaccus, Kr
1647). Poezje H. wykorzystywano dla celów dydaktycznych
także w szkolnictwie jez., tworząc swobodne, dostosowane
do wymogów ówczesnej poetyki parafrazy (tzw. parodiae Horattanae).

Za najwybitniejszego horacjanistę pol. i eur. uchodzi
M.K. —» Sarbiewski, obdarzony przydomkiem Horacy
chrzęść, którego utwory o wielkiej sile wyrazu były orężem
w walce z reformacją; w XVII w. pojawiła się w literaturze
pol. satyra - nowy gatunek lit. inspirowany satyrami H, reprezentowany
w twórczości Krzysztofa i Łukasza Opalińskich;
Łukasz jest ponadto autorem dzieła Poeta (wyd. 1788),
wzorowanego na Sztuce poetyckiej H; Wespazjan Kochowski
naśladuje H. w Lirykach polskich (w: Niepróżnujące próżnowanie,
Kr 1674).

Po okresie mniejszego zainteresowania twórczością
H. w czasach saskich jego odrodzenie nastąpiło za
panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego; szczególnie
chętnie sięgano wówczas do motywów patriotycznych występujących
zwł. w pieśniach H. (S. Konarski Opera lyrica,
Wwa 1767); 106 pieśni H. przetłumaczył LE. Minasowicz
(1773-75); parafrazy satyr wydał M. Matuszewicz (H. Satyry
wszystkie, Wl 1784), wszystkie zaś pieśni i epody H. w różnych
tłumaczeniach - Adam Naruszewicz (Pieśni wszystkie
H. przekładania różnych I-II, Wwa 1733); o poezji H. wykładał
w Lozannie i Paryżu A. Mickiewicz (napisał także wzorowaną
na H. łac. odę Ad Neapollonem III Caesarem Augustům
ode in Bomersundum captum, P 1854); wiele przekładów
i parafraz powstało w kręgu filomatów. Tłumaczami H.
byli m.in. L. Siemieński, CK. Norwid, A. Asnyk, H. Sienkiewicz,
L. Rydel, W. Przerwa Tetmajer, J. Zawirowski (Pieśni
H. na język polski przełożone, Kr 1920), J. Czubek (Poezje,
Wwa 1924), po wojnie L.H. Morstin (Pleśni, Wwa
1947), S. Gołębiowski (Poezje wybrane, Wwa 1971; Pieśni,
Wwa 1972; Dzieła I. Pleśni. Pleśń stuletnia, Wwa 1980; Dzielą,
Wwa 1986), A. Ważyk (Do Leukonoe. Dwadzieścia dwie
ody, Wwa 1973; Dwadzieścia dwie ody, Wr 1991), J. Sękowski,
W. Hahn, A. Kamieńska; dwujęzyczne wydanie poezji
H. w tłumaczeniu różnych poetów opublikował O. Jurewicz
(H. Dzieła wszystkie I-II, Wr 1986). Poezja H. inspirowała
m.in. twórczość J. Parandowskiego, A. Słonimskiego, J. Tuwima,
L. Staffa, J. Lechonia, K.I. Gałczyńskiego, Ś. Grochowiaka,
Z. Herberta, R. Brandstaettera.

 

W. Gemoll. Die Realien bei H. IV. Das Sakralwesen. Die Familie. Gewerbe und Künste. Der Staat, B 1895, 1-62; E. Stemplinger, Das Fortleben der Horazischen Lyrik seit der Renaissance, L 1906; K. Morawski, Historia literatury rzymskiej IV. Vergilius i H., Kr 1916; J.F. D'Alton, H. and His Age, Lo 1917, NY 1962; W. Ogrodziński, Sebastian Petrycy tłumaczem H., Lw 1922; A.Y. Campbell, H. A New Interpretation, Lo 1924, 1970; P. Krzowski, Kantorbery Tymowski jako tłumacz H., Kwartalnik Klasyczny 3(1929) 179-184; L.H. Morstin, A. Rapaport, Quintus Horatius Flaccus, Lw 1933; W. Ogrodziński, De Joanne Libicki H. carminum interprete Polono, Eos 34(1932-33) 291-310; T. Sinko, Reliada i Roma w Polsce, Lw 1933; M.D. Chenu, H. chez les théologiens, RSPT 24(1935) 462-465; Commentationes Horatianae, Kr 1935; E. Gansiniec, Bibliografia Horatiańska, Przegląd Klasyczny 1(1935) 585-668; W. Hahn, Krasicki i H., Eos 36(1935) 291-304, 447-455; S. Pilch, Sienkiewicz jako wielbiciel H., Przegląd Klasyczny 1(1935) 561-566; Conferenze Oraziane. Tenute alla Università Cattolica del Sacro Cuore in commemorazione del bimillenario Oraziano, Mi 1936; W. Hahn, Bibliografia H. w Polsce, Lb 1936; L. Sternbach, Orazio nella letteratura Polacca, w; Orazio nella letteratura mondiale, R 1936; K. Kumaniecki, Istota i rozwój osobowości H., Eos 38(1937) 340-356; W. Wili, H. und die augusteische Kultur, Bas 1948, Da 19662; L. Winniczuk, H. w świetle własnej twórczości, Wwa 1948; B. van Koten, Prudentius und H., Fr 1953; E. Fraenkel, Horace, Ox 1957; H. Hagendahl, Latin Fathers and the Classics. A Study on the Apologists, Jerome and Other Christian Writers, Gt 1958; S.M. Hanley, Classical Sources of Prudentius, It 1959; J. Perret, Horace, P 1959; S. Zabłocki, Stanisław August jako inicjator przekładów z H., Eos 52(1962) 191-207; H. and His Influence, NY 1963; Horatius, A 1966; H. Hagendahl, Augustine and the Latin Classics, Gt 1967; M. Brożek, Historia literatury łacińskiej w starożytności. Zarys, Wr 1969, 19762 (passim); P. Grimal, Horace, P 1969; K. Zarzycka-Stańczak, Z badań nad pierwszym zbiorem pieśni H., Wr 1969; I. Opelt, Prudentius und H., w: Forschungen zur römischen Literatur. Festschrift zum 60. Geburtstag von Karl Büchner, Wie 1970, 206-213; Wege zu H., Da 1972; T. Oksala, Religion und Mythologie bei H. Eine literarhistorische Untersuchung, He 1973; T. Bieńkowski, Antyk w literaturze i kulturze staropolskiej (1450-1750), Wr 1976; E. Schäfer, Deutscher H. Conrad Celtis, Georg Fabricius, Paul Melissus, Jacob Balde. Die Nachwirkung des H. in der neulateinischen Dichtung Deutschlands, Wie 1976; S. Zabłocki, Od Prerenesansu do Oświecenia. Z dziejów inspiracji klasycznych w literaturze polskiej, Wwa 1976; M. Swoboda, J. Danielewicz, Modlitwa i hymn w poezji rzymskiej, Pz 1981, 40-57; B. Münk Olsen, L'étude des auteurs classiques latins aux 11e et 12e siècles, P 1982, 421-522; S. Stabryla, Hellada i Roma w Polsce Ludowej. Recepcja antyku w literaturze polskiej w latach 1945-1975, Kr 1983 (passim); R.J. Tarrant, Horace, w: Texts and Transmission, Ox 1983, 182-186; J. Budzyński, Horacjanizm w liryce pois ko-łacińskiej renesansu i baroku, Wr 1985; A. Wójcik, Talent i sztuka. Rzecz o poezji H., Wr 1986; W. Fitzgerald, Agonistic Poetry. The Pindaric Mode in Pindar, H., Hölderlin, and the English Ode, Be 1987; P.H. Schrijvers, H. et Claudien, w: Présence d'H., Tours 1988, 247-254; M.B. Quint, Untersuchungen zur mittelalterlichen H.-Rezeption, F 1988; P.L. Schmidt, RAC XVI 491-524.

Podobne prace

Do góry