Ocena brak

HONORACKIE ZGROMADZENIA, honorackie zakony

Autor /Nepomucen Dodano /19.10.2012

(w znaczeniu pejoratywnym „tajne zakony honorackie"),
zak. —» zgromadzenia bezhabitowe żeńskie (także męskie),
zakładane w 4. ćwierci XIX w. na pol. ziemiach pod panowaniem
ros. (Królestwo Pol.) przez — Honorata Koźmińskiego
OFMCap (stąd nazwa); po przekształceniach organizacyjnych
istnieją obecnie jako franciszk. zgromadzenia zak. na
prawie pap. lub diecezjalnym.

Niemożność zakładania w polit.-społ. sytuacji popowstaniowej
(1864) na pol. ziemiach zaboru ros. zakonów i zgromadzeń
zak. oraz w ocalałych z ces. kasaty klasztorach trudności
uzupełnienia zmniejszającego się stanu personalnego
spowodowały niemal całkowity zanik tradycyjnych (habitowych)
form życia zak. (z ok. 2000 zakonników i zakonnic
przed kasatą 1864, 1904 pozostało 7 klasztorów męskich z 59
zakonnikami i 8 klasztorów żeńskich z 68 zakonnicami); udaną
próbę odrodzenia życia zak. podjął 1874-95 Koźmiński;
przekonany o „nowej epoce życia zakonnego" oraz, że życie
zak. jako instytucja boska nie może ustać, bowiem „bez niego
ewangelia nie byłaby wypełniona", zakładał zgromadzenia
zak. organizacyjnie odmienne od dotychczasowych.

Były
one; b e z h a b i t o w e , ukryte, nie z racji konspiracyjnych,
lecz ze względu na zastosowanie ewangelicznej zasady ukrycia;
s t a n o w e - rekrutujące kandydatów z jednego stanu
społ. lub grupy zawodowej i poświęcające się pracy społ. dla
danego stanu oraz zabiegające o jego doskonalenie (uświęcenie)
w myśl zasady „każdy stan uświęca sam w sobie"; f r a n c
i s z k a ń s k i e - oparte na franciszk. duchowości (—» franciszkanie III) i stosujące ramy organizacyjne III zakonu franciszk.
dla świeckich, a utrwalone w regule pap. Leona XIII
(—* zakony trzecie).

Z.h. z tradycyjnego życia zak. zachowały
elementy konstytutywne, tj. dążenie do —» doskonałości
przez zachowanie 3 rad ewangelicznych (czystość, ubóstwo,
posłuszeństwo), potwierdzonych przyrzeczeniem lub po okresie
wieloletniej próby formacyjnej (—> formacja) ślubami prostymi,
a także w s p ó l n o t o w o ś ć życia wg specyficznego
modelu, na podstawie którego ścisłe życie wspólne praktykowały
nieliczne jednostki (m.in. w celach formacyjnych) pod
osłoną zalegalizowanych rządowo instytucji lub organizacji
(zakłady usługowe, szkoły, sklepy, związki zawodowe, np.
Dźwignia, Przezorność), natomiast większość członków pozostawała
w domach rodzinnych lub środowiskach pracy swego
stanu albo zawodu; stopniowo w większości z.h. wy kształtowała
się wieloczłonowość, obejmująca zasadniczo 3 kategorie
członków: w s p ó l n y c h -zachowujących właściwą wspólnotowość
życia, analog, do życia wspólnego w zgrom, habitowych,
składających śluby wieczyste i odpowiedzialnych bezpośrednio
za funkcjonowanie zgromadzenia (w większych
zgromadzeniach stanowią ok. 20%, w mniejszych ok. połowy
stanu personalnego; 1897 liczba ich we wszystkich z.h. wynosiła
2133 na 6133 członków), z j e d n o c z o n y c h - przebywających
w domach rodzinnych lub miejscach pracy, tworzących
fundamentalną grupę członków, przez których z.h. spełniały
swe zadania apost. (każdego roku odnawiali śluby lub
przyrzeczenia), s t o w a r z y s z o n y c h - biorących udział w
zadaniach apost., lecz nie mogących z różnych przyczyn zachować
rad ewangelicznych i spełniać zak. praktyk ascet., pozostających
pod kierunkiem z.h. i w zależności od ich przełożonych
(1897 było ich łącznie ok. 4630);

niektóre z.h. wytworzyły
dodatkową kategorię członków - o s ó b ś w i e c k i c h ,
nie należących do III zakonu franciszk., ale pragnących pod
opieką z.h. prowadzić zaangażowane życie chrzęść; po roku
łączności ze zgromadzeniem składali akt ofiarowania się na
pracę wg duchowości danego zgromadzenia. Cechą charakterystyczną
z.h. była też rezygnacja z tradycyjnych elementów
życia zak., głównie stroju (—» habit), jednakże z zachowaniem
—> szkaplerza (tercjarskiego) i —» paska, noszonych pod
świeckim ubiorem; z.h. zachowały obowiązek odprawiania
praktyk ascet. (—* ćwiczenia duchowne) stosowanych w
zgrom, jawnych (m.in. oficjum tercjarskie, medytacja i w
miarę możliwości codzienny udział we mszy i komunii).

Zarząd
z.h. był analog, do zgrom, habitowych (—» generał, —>
prowincjał, —» przełożony lokalny domów życia wspólnego
lub sióstr zjednoczonych w danej miejscowości); w początkowej
fazie oprócz przełożonych prowincjalnych i lokalnych
(domów) byli jeszcze przełożeni „okolic", co ułatwiało utrzymanie
łączności między członkami wspólnot; przełożonych
gen. wybierano na zwoływanej co 12 lat kapitule gen.; 6-letni
pierwotnie okres rządów przełożonych prowincjalnych i przełożonych
lokalnych zmniejszono do 3 lat.

Stanowość z.h. oraz zasada ukrycia (świeckość) stanowiły
podstawę środowiskowego —» apostolatu pracy; członkowie
z.h. (głównie zjednoczeni), oprócz konkretnych spot. problemów
środowiska (prowadzenie szkół, przedszkoli, ochronek,
sierocińców i różnego typu instytucji wychowawczych, szpitali,
pracy w fabrykach i zakładach rzemieślniczych) akcentowali
mor. wartość pracy i rolę religii w życiu ludzkim, afirmowali
prawo kobiety do pracy zawodowej i oświaty.

Do z.h. zaliczają się: powstałe 1874 posłanniczki Królowej
—» Serca Jezusa (V), —> służki NMP Niepokalanej (1876), —»
westiarki Jezusa (1880), franciszkanki od cierpiących (-»
franciszkanki II E 29°), słudzy Maryi (—» bracia słudzy Maryi
Niepokalanej), —» serafitki (1881), -» sługi Jezusa (1884), ->
córki Najczystszego Serca Maryi, —> honoratki (1887), siostry
Imienia Jezus (—> Imię Jezus III), —» obliczanki (1888), wspomożycielki
dusz czyśćcowych (—» czyściec V 2), córki Maryi
Niepokalanej (—» niepokalanki), synowie MB Bolesnej (—>
doloryści), —* pocieszycielki Serca Jezusowego (1894),  powstałe
1895 służebnice MB Dobrego Pasterza (—> pasterzanki);
ponadto do z.h. należało 9 wspólnot o charakterze specjalnym,
które z racji małej liczebności i podobnych zadań z
czasem uległy fuzji z innymi z.h. lub też zanikły: —» sługi paralityków
(1873), —> służebniczki szpitalne (1881), —» martanki
lub gospodziarki (1882), córki MB Częstoch. (—> Częstochowska
MB V 2), adoratorki przebłagania (1898), córki Jezusa
Ukrzyżowanego (1890), —» niewiasty (i mężowie) ewangeliczne
(1893), —* kapłani mariańscy (1896), infirmerki Najsłodszego
Serca Jezusa (—> infirmerki 9°).

Z.h., zakładane na mocy upoważnień rzym. władz zak. i
zgodnie z klauzulą Stolicy Apost. za wiedzą „jednego biskupa"
(tj. A.K. Sotkiewicza, administratora apost. archidiecezji
warsz.), przy końcu XIX w. (1897) istniały w 8 diecezjach
Królestwa Pol. (kiel., kujaw.-kal., rubel., p ł o c , podlaskiej,
sand., sejneńskiej, warsz.) i 7 diecezjach cesarstwa ros. (kamienieckiej,
łucko-żytomierskiej, mińskiej, mohylewskiej,
tyraspolskiej, wił., żmudzkiej), gdzie założyły 164 placówki
(132 w Królestwie Pol. i 32 w cesarstwie ros.), w których pracowało
ponad 4200 członków życia wspólnego i zjednoczonych;
1908 było 312 domów zak. i ok. 6500 członków;

szacunkowa
liczba wszystkich członków z.h. wynosiła ok. 10 000
osób (wg S. Bojarskiej 40 000). Ze względu na specyficzną
strukturę organizacyjną z.h. zmuszone były dostosowywać
własne prawodawstwo do wymogów kan., normujących zasady
życia zgromadzeń zak., m.in. do dekretu Ecclesia catholica,
wyd. przez Kongr. Biskupów i Zakonników z 1889 (AAS
23(1889-91) 634-636; przekład pol. Honorat Koźmiński Dekret
„Ecclesia catholica" i jego wyjaśnienie, bmw po 1891),
wyjaśniającego, że z.h., mimo zatwierdzenia przez Stolicę
Apost., są uznawane kan. - nie za zgromadzenia zak., lecz za
zwykłe stow, pobożne, których członkowie mogą składać śluby
prywatne; także wydana 1900 przez pap. Leona XIII
konst. Conditae a Christo (AAS 33(1900-01) 241-347), określa
pozycję prawną zgrom, o ślubach prostych wobec władz
kośc, nie definiując ich natury; uzupełniające ją normy
(Normae secundum quas Sacra Congregado Episcoporum et
Regularium procedere solet in approbandis novis institutis votorum
simplicium, w: J. Schaefer De religiosis, R 1947, 1102-
-1135) określają sposób, w jaki Kongregacja zwykła postępować
przy zatwierdzaniu zgromadzeń zak.; bpi Królestwa Pol.
i cesarstwa ros. nie ingerowali początkowo w zarząd z.h. i
biernie przyjmowali ich istnienie; panowało wśród nich przekonanie,
że „Rzym nie uznaje za zakonników osób noszących
strój świecki"; projekt bpa włocł. A.K. Bereśniewicza, zalecający
połączenie wszystkich z.h., zredagowanie dla nich
wspólnych ustaw i po przyjęciu jednolitego stroju zak. staranie
się o rządową legalizację, dzięki interwencji Koźmińskiego
nie został zrealizowany; zaniepokojeni rozwojem —» mariawitów
(wiązanych niesłusznie z Koźmińskim), zwł. po ces.
ukazie tolerancyjnym (30 IV 1905) i apostazją współpracownika
Koźmińskiego, I.K. Wysłoucha, bpi Królestwa zadecydowali
o przeprowadzeniu reorganizacji z.h.; konferencja
bpów metropolii warsz. (14 XII 1906) postanowiła z.h. poddać
władzy ordynariuszy diec, przekazując duchowieństwu
odpowiednie decyzje wykonawcze; rzym. kongregacja także
nie była zgodna w ocenie założeń organizacyjnych (kard. D.
Ferrata był przeciwny zgrom., a konsultorzy G. Bucceroni i
P. Sabadel je popierali);

podporządkowano je komisarzom
diec, a konferencja episkopatu (19 XI 1907) zatwierdziła
zredagowany przez płoc. komisarza diec. A J . Nowowiejskiego
projekt ich reorganizacji (przekształcenie z.h. w zwykłe
tercjarstwo par., kierowane przez bpów i ich delegatów);
pap. Pius X zatwierdził 7 IV 1908 decyzje episkopatu pol. i
wykonanie ich przekazał 23 IV 1908 przez gen. zakonu kapucynów
E. Christena bpom polskim.

Reorganizacja wpłynęła
zasadniczo na z.h., które zredukowano do zespołów prowadzących
życie wspólne (choć w formie bezhabitowej); z.h.
zmuszone były przyjąć status III zakonu regularnego (—»
franciszkanie I B 3); członkowie skasowanych działów z.h. w nielicznym stopniu (5%) zasilili zgromadzenia zak., w większości
zrezygnowali z życia zakonnego.

Władze zaborcze nasiliły
represje wobec z.h., ułatwione przez listy członków, które
zgrom, przekazało bpom diec. (1910-12). Nowatorska forma
życia konsekrowanego stosowana przez z.h. przed reorganizacją
usankcjonowana została 1947 konst. Provida Mater
Ecclesia (AAS 47(1947) 114-124), aprobującą kanonicznie —
instytuty świeckie.

 

[H. Koźmiński], Wiadomości o nowych zgromadzeniach zakonnych powstałych w tym wieku w różnych krajach katolickich, Kr 1890; tenże, O zgromadzeniach ukrytych przed światem. Katechizm życia zakonnego, Kr 1901; S. Poraj, [S. Bojarska], Tajne zakony honorackie (Nasza rodzima kabata pobożnych), Wwa 1910; Hospes [A.J. Nowowiejski]. Konferencje episkopatu prowincji warszawskiej 1906-1918. Kartka z dziejów Kościoła polskiego, AK 20(1927) 221-226; B. Wilk, Ojciec Honorat Koźmiński a polskie stany doskonałości chrześcijańskiej w latach 1854-1908, Wwa 1952 (mps Archiwum Wicepostulatora w Warszawie); J. Bar, Z dziejów nowych form organizacyjnych stanów doskonałości w Polsce, PK 8(1965) z. 3-4, 189-213; [H. Koźmiński], Objaśnienia tyczące się zgromadzeń ukrytych przed światem, NP 28(1968) 242-252; E. Jabtońska-Deptula, J. Gawrysiakowa, Z zagadnień religijno-spotecznego ruchu kobiet w Królestwie Polskim polowy XIX wieku, RH 18 (1970) z. 2, 125-134; G. Walser, Der Kapuziner Pater Honorat aus Biała (Pater Honorat und sein Apostolat des Dritten Ordens), In [1970]; Fernando [Tonello] da Riese Pio X, Onorato Koźmiński animatore di vita consacrata precursore degli Istituti Secolari, Vita Consacrata 12(1976) 608-621; M. Mazurek, M. Wójcik, H.z. bezhabitowe w latach 1874-1914 w Królestwie Polskim i Cesarstwie Rosyjskim, MAChP II 1, 201-390; G. Bartoszewski, Aktualność myśli zakonotwórczej Sługi Bożego ojca Honorata Koźmińskiego na tle soborowych dokumentów o życiu zakonnym, w: Ku doskonałości zakonnej, Wwa 1979, 212-221; K. Guzek, Swieckość życia zakonnego w świetle pism ojca Honorata Koźmińskiego, Wwa 1981 (mpsBATK); P. Brzozowska, La sécularité, element de la vie religieuse selon la pensée du père Honorat Koźmiński (1829-1916), Vie consacrée 56(1984) 296-310; [H. Koźmiński], Wiadomości o zgromadzeniach prowadzących życie ukryte przed światem, w: Wybór pism ojca Honorata Koźmińskiego, Wwa 1988, V 4-77; Z. Mielak, Formy apostolstwa w ujęciu ojca Honorata Koźmińskiego, AK 80(1988) 250-258.

Podobne prace

Do góry