Ocena brak

HOLANDIA, Nederland - KOŚCIÓŁ KATOLICKI

Autor /Irmina Dodano /19.10.2012

Główną przyczyną, która doprowadziła
do wyodrębnienia się pn. Niderlandów w niezależny
twór państw, było sprzężenie się rei. dążeń protestantyzmu
z walką o wyzwolenie kraju spod panowania hiszp.; terytorium
dzisiejszej H. mieściło się w granicach metropolii kat.
w Utrechcie wraz z jej nowo utworzonymi 1559 sufraganiami
w Haarlemie, Deventer, Middelburgu, Groningen i Leeuwarden
oraz z powstałymi w tym samym roku biskupstwami
's-Hertogenbosch i Roermond, podległymi metropolii w Mechelen;
już na przełomie XV i XVI w. było na tym obszarze
ok. 1600 parafii, 75 kościołów kolegiackich i ok. 500 klasztorów,
ok. 6000 księży diec, ok. 3000 zak. i ponad 1200 duchownych
przy kościołach kolegiackich; w grupie księży diec.
znaczną większość stanowili altarzyści i prebendarze niezaangażowani
w duszpast. działalność.

Postępy reformacji, wprowadzonej niekiedy siłą (—» Gorkum),
spowodowały likwidację struktur kośc; w Utrechcie
katolicyzm został zlikwidowany 1579-80; śmierć abpa Frederika
Schenka van Tautenburg (25 VIII 1580) oznaczała koniec
hierarchii kośc. w tutejszej prowincji; bp Haarlemu Godefred
van Mierlo (zm. 1587) musiał opuścić stolicę biskupią
w maju 1578; bp fvìiddelburga zmarł w maju 1573, bp Groningen
w październiku 1576, bp Deventer w maju 1577, bp
Leeuwarden został skazany na banicję; w bpstwie 's-Hertogenbosch
hierarchia kośc. przetrwała do 1632, a w Roermond
do 1801, co umożliwiło wprowadzenie tu reformy tryd., dzięki
czemu katolicyzm w tym rejonie pozostał silny aż do dziś;
1571-80 skasowano klasztory.

Na terenach, gdzie zlikwidowano hierarchię kośc, powstała
mis. organizacja zw. Misja Hol.; w maju 1583 ks. Sasbout
Vosmeer z Delft za zgodą Rzymu objął stanowisko gen. wikariusza
abpstwa Utrecht; w nast. roku utworzono nuncjaturę
w Kolonii, której zwierzchnikowi powierzono kierownictwo
tworzącej się organizacji mis., równocześnie nuncjusz
koloński przekazał Vosmeerowi uprawnienia arcybiskupie
nad całą prowincją kośc. Utrecht, co znalazło swój ostateczny
wyraz w mianowaniu go 1592 przez papieża apostolskim
wikariuszem Misji Hol. (1602 nadano mu godność abpa tytuł.
Filippi); ośrodkami szczególnie aktywnej działalności stały
się okolice Delft i Haarlemu, nast. Utrechtu (pod koniec
XVI w.), a po 1606 rejon Oldenzaal; tworzono tu działające
w ukryciu stacje mis., które zdołały uchronić ludność kat.
przed sprotestantyzowaniem; drugi z kolei wikariusz apost.
Philip Rovenius (1614-51) dokonał podziału Misji Hol. na
archiprezbiteraty (na pocz. XVIII w. było ich 17); na terenie
byłej diec. Haarlem akcją mis. kierowała faktycznie tamtejsza
kapitula, która zdołała przetrwać cały okres mis. aż do
1853; Rovenius powołał 1633 kolegium doradcze, zw. wikariatem
utrechckim.

Główną trudność w prowadzeniu pracy duszpast. stanowił
brak księży (na przełomie XVI i XVII w. było ich zaledwie
70); dla kształcenia kapłanów założono 1602 seminarium
duch. w Kolonii, a 1617 w Lowanium (Collegium Pulcheriae
Mariae Virginis); spowodowało to stopniowy wzrost liczby
księży: 1614 było ich 177, 1622 - 200, 1638 - 330, 1671 - 300,
1701 - 340; w pracy mis. brali udział również księża zak.,
zwł. jezuici, którzy przybyli tu 1592 (w poł. XVII w. było ich
ok. 90); mniej liczni byli franciszkanie, dominikanie, augustianie,
karmelici, benedyktyni, kapucyni, norbertanie (przybyli
tu ponownie w 1. poł. XVII w.); zaangażowanie duchowieństwa
zak. było znacznie mniejsze niż diecezjalnego; 1620
na terenie misji pracowało 200 księży diec. i 30 zak. (1671
stosunek ten wynosił 300 do 140, 1701 - 340 do 130, 1721 -
270 do 110); znikome było zaangażowanie zakonników w
okresie decydującym dla kształtowania się rei. oblicza kraju
1572-1620; ochrona kraju przed protestan ty zacją była przede
wszystkim zasługą duchowieństwa diec; w XVII w. udział
zakonników w tej pracy zwiększył się i ok. 1670 stosunek
księży zak. do diec. wynosił 1 do 2 (1854 - 1 do 9).

Chociaż protestantyzm formalnie nie został uznany za religię
państw., to jednak katolicy byli ograniczani w prawach
obywatelskich; nie wolno im było sprawować żadnych funkcji
pubi, ani też jawnie wykonywać praktyk rei., jednak niemal
wszędzie miejscowi urzędnicy tolerowali te praktyki w domach
prywatnych lub oddalonych zabudowaniach w zamian
za opłaty; ograniczenia te w powiązaniu z brakiem stałej
opieki duszpast. spowodowały, że w pocz. XVIII w. jedynie
ok. 1/3 ludności wytrwała w katolicyzmie; na zmianę tej sytuacji
wpłynęła w XVIII i XIX w. emigracja z Westfalii.

Nieporozumienia między częścią duchowieństwa a Rzymem
doprowadziły 1723 do tzw. schizmy utrechckiej (—>
utrechcki Kościół); w H. przyłączyło się do niej początkowo
51 stacji mis., obsługiwanych przez 98 księży, z których 47
wywodziło się z Misji Hol., a 51 spośród franc, i pd.-niderl.
jansenistów; wkrótce część stacji powróciła do Kościoła kat.
z powodu oporu wiernych nie akceptujących nowych duszpasterzy;
ostatni, mianowany 1717 przez Stolicę Apost. wikariusz
apost. Jan van Bijleveld pełnił swą funkcję poza H.; po
jego śmierci (1727) Stolica Apost. nie mianowała już wikariusza
apost.; kierownictwo misji objął internuncjusz apost., rezydujący
przeważnie w Brukseli i określany mianem superiora,
a od 1795 wicesuperiora, który wskutek zakazu pobytu
na podległym mu terytorium i z powodu nieznajomości języka
niderl. niewiele mógł zdziałać; faktyczną władzę sprawowali
działający tu archiprezbiterzy; 1829-55 funkcje wicesuperiora
pełnił internuncjusz w Hadze; w pocz. XVIII w. w wyniku
reorganizacji liczba archiprezbiterów została zredukowana
z 17 do 9, później do 7; stan taki przetrwał do 1853.

W okresie panowania franc. (1795-1813) katolicy uzyskali
wolność rei., zostali dopuszczeni do sprawowania funkcji
pubi. (1796) i stanowili 25% Zgromadzenia Nar.; równocześnie
odzyskali część (170) swoich dawnych kościołów i mogli
budować nowe; 1795-1801 utworzono 57 nowych stacji mis.,
co bylo możliwe dzięki przybyciu do H. wielu księży z terenów
sąsiednich, szukających tu schronienia przed rewolucją
franc; 1794 na terenie Misji Hol. czynne były 354 stacje, z
których 40 prowadzili księża zak. (1801 było ich 401); 1797
władze franc, zamknęły seminarium w Lowanium wraz z uniwersytetem,
natomiast 1798-99 otwarto kilka nowych seminariów
duch. (Breda, 's-Hertogenbosch, Warmond, s'Heerenberg);
konsekwencją włączenia Limburga do Francji było
zniesienie 1801 bpstwa Roermond, którego terytorium zostało
podzielone między diec. w Akwizgranie i Liège; 1803 w
Bredzie utworzono wikariat apost.; po włączeniu pn. Brabancji
do Francji (1810) Napoleon Bonaparte usiłował wznowić
diec. 's-Hertogenbosch, lecz mianowany przezeń bp nie zdołał
przejąć władzy z powodu oporu miejscowego duchowieństwa;
wynikiem dążeń Wilhelma I do uregulowania stosunków
z Kościołem był zawarty 1827 konkordat, przewidujący
wznowienie organizacji diec, który nie został zrealizowany z
powodu oporu protestantów, a także katolików, przeciwnych
przyznaniu władcy daleko idącego wpływu na obsadę stanowisk
kośc; w okresie Republiki Batawskiej (1795-1806) istniał
rozdział Kościoła od państwa, jednakże król Ludwik Bonaparte
(1806-10) zmierzał do ułożenia stosunków kośc. wg
modelu gallikańskiego; politykę tę podjął Wilhelm I, otwierając
w Lowanium, dla zyskania wpływu na kształcenie duchownych,
kolegium filoz. (1825), którego profesorowie pochodzili
z mianowania król., natomiast seminarzyści byli zobowiązani
odbyć 2-letnie studia; wskutek niemożności ustanowienia
biskupów diec. zarząd prowincji pn. pozostał nadal
w rękach wicesuperiora, nadzór zaś nad Brabancją i Limburgią
przejęli wikariusze apost. z Roermond, 's-Hertogenbosch
i Bredy, którzy 1842 uzyskali godność biskupów.

Dużą rolę w kształtowaniu kat. opinii pubi, odegrał mies.
„De Godsdienstvriend", zał. 1818 i redagowany przez J. Le
Sage ten Broeka, będącego pod silnymi wpływami franc, myśliciela
F.R. Lamennais'go; w podobnym kierunku działali
Cornelius Broere i Franciscus van Vree, założyciele czasopisma
„De Katholiek" (1842) oraz kat. dziennika „De Tijd"
(1845), którzy opowiadali się za całkowitym oddzieleniem
Kościoła od państwa.

Wysiłki katolików hol. doprowadziły 4 III 1853 do wydania
przez pap. Piusa IX bulli Ex qua die arcano, wznawiającej
organizację diec; abpstwo w Utrechcie odzyskało godność
metropolii, której miały podlegać 4 bpstwa: Haarlem, Breda,
's-Hertogenbosch i Roermond; wskutek sprzeciwu protestantów
mianowani bpi mogli urzędować w swoich siedzibach jedynie
za specjalnym zezwoleniem; bp Roermond zyskał je
od razu, pozostali dopiero 1868; wznowiona organizacja
kośc. podlegała do 1908 Kongr. Rozkrzewiania Wiary.

Kościół H. wykazał się znaczną aktywnością w dziedzinie
misji poza krajem: 1861-70 wyświęcono w H. dla celów mis.
6 księży, 1911-20 - 208, 1921-30 - 387, 1931-40 - 886; w latach
60-tych XX w. liczba misjonarzy pochodzenia hol. w stosunku
do ogólnej liczby katolików była najwyższa w świecie
(1 misjonarz przypadał tu na ok. 600 katolików, podczas gdy
we Francji 1 na 2800, we Włoszech 1 na 1000).

Postawę katolików hol. do I wojny świat, charakteryzował
izolacjonizm społ. i polit., na co złożyły się zarówno kompleks
katolików jako mniejszości rei., spychanej na margines, jak i
dominujące w Kościele wpływy — ultramontanizmu, które
wzmogły postawę separacji od świata; w działalności swej biskupi
koncentrowali się na pracy adm. i duszpast.; w krótkim
czasie uporządkowali podział diecezji na parafie i dekanaty;
w 2. poł. XIX w. zaznaczył się intensywny rozwój kat. szkolnictwa
prywatnego podstawowego i średniego (częściowo
subsydiowane przez państwo od 1889, całkowicie od 1921); rozwinęło się ono tak dynamicznie, że w latach 70-tych XX
w. kat. szkoły w H. były niemal 2-krotnie liczniejsze niż protest.;
1957 do kat. szkół podstawowych uczęszczało 90%
dzieci; 1963 kat. szkoły podstawowe i średnie dotowane przez
państwo stanowiły 37% wszystkich szkół; ukoronowaniem
kat. systemu szkolnego było założenie 1923 Kat. Uniwersytetu
w Nijmegen, a 1927 Kat. Wyższej Szkoły Handlowej w
Tilburgu; walkę o szkolnictwo prowadzili przede wszystkim
politycy, wśród których naczelne miejsce zajmował ks. Hermannus
Schaepmann (zm. 1903), od 1880 członek parlamentu,
zał. 1896 partii kat. (Rooms Katholieke Staatspartij), a
wraz z polit, przywódcą protestantów Abrahamem Kuyperem
(zm. 1920) twórca kat.-protest, koalicji, zwalczającej wpływy
liberalizmu; w sprawach społ. Schaepmann kierował się
wskazaniami pap. Leona XIII, współpracując z niekatolikami;
jego uczeń ks. Alphonse Marie Ariens założył 1888 Stow.
Pracowników Kat. (Rooms-Katholieke Werkliedenvereniging),
które stalo się zalążkiem współczesnego kat. ruchu robotniczego;
podobną działalność wśród robotników Limburga
prowadził po 1910 Henricus Adrianus Poels.

W walce z —» modernizmem wyrósł —> integryzm, którego
przedstawicielem w H. był przede wszystkim ks. Marie Anthonius
Thompson; od 1897 wydawał on w Rotterdamie
dziennik kat. „De Maasbode", traktując działalność na rzecz
demokracji, parlamentaryzmu, ekumenizmu, irenizmu jako
zdradziecką współpracę z libertynami; w XX w. obserwuje
się w H. dynamiczny wzrost kat. organizacji; kat. związki zawodowe,
których korzenie sięgają pocz. XX w., skupiały
1958 ok. 90% robotników; podobnie kat. organizacje rolnicze
obejmowały 1953 ok. 95% ludności rolniczej; dużą część
młodzieży skupiają kat. organizacje młodzieżowe (np. Katholieke
Jeugdbeweging, Katholieke Arbeiders Jeugdbeweging).
Prasa kat. liczy kilkadziesiąt dzienników i tygodników
oraz ponad 360 periodyków o charakterze rei., kulturalnym i
nauk.; ogólnokrajowy zasięg mają dzienniki „Volkskrant"
oraz połączone 1953 „De Tijd" i „Maasbode"; w rękach katolików
znajduje się ok. 50 wydawnictw; od 1925 działa kat.
rozgłośnia radiowa - Katholieke Radio Omroep; wyrazem
umocnienia struktur kośc. było utworzenie 1955 dwóch bpstw
w Groningen i Rotterdamie.

Trudności spowodowane II wojną świat, wpłynęły na podjęcie
przez katolików i protestantów współpracy w wielu
dziedzinach życia społ., co zaowocowało silnym rozwojem
ruchu ekum.; znalazł on akceptację na Soborze Wat. II, w
którego pracach znaczącą rolę odegrali biskupi hol., a zwłaszcza
kard. Bernard Jan Alfrink, abp Utrechtu; dla wcielenia
w życie postanowień Soboru obradował 1966-70 synod duszpast.
w Noordwijkerhout, który postulował m.in. zniesienie
obowiązkowego celibatu księży oraz dopuszczenie kobiet do
kapłaństwa.

Od lat 50-tych zmniejsza się radykalnie liczba
nowo wyświęcanych księży: 1950 było ich 200, 1955 - 195,
1960 - 112, 1970 - 96 (w tym 48 zakonnych), 1980 - 13 ( w
tym 5 zakonnych), 1990 - 21 (w tym 2 zakonnych); zanotowano
także masowe zjawisko porzucania kapłaństwa i życia zak.
(w ciągu 20 lat spośród 14 000 księży i zakonników 2000 porzuciło
stan kapł.); wzrósł natomiast w życiu Kościoła udział
dopuszczonych przez Sobór Wat. II stałych diakonów, którymi
mogą być też mężczyźni żonaci (1980 było ich 6, a 1990 -
88).

Spadek liczby kapłanów pociągnął za sobą wzrost
udziału świeckich w życiu Kościoła; wielu z nich, zarówno
mężczyźni jak i kobiety, po ukończeniu studiów teol. i otrzymaniu
misji kan. od biskupa zaangażowanych jest zawodowo
w pomoc duszpasterską kapłanom par. (1980 było ich 267, w
tym 26 kobiet, a 1990 - 543, w tym ok. 30% stanowiły kobiety);
kryzys powołań kapł. spowodował gwałtowną zmianę
formacji księży; w ciągu kilku lat zlikwidowano 50 seminariów
duch.; kandydaci do kapłaństwa studiują teologię na
uniwersytetach kat. i choć wzrosła liczba studentów wydziałów
teol., to niewielu z nich przyjmuje święcenia; 1972 nowo
mianowany bp diec. Roermond J.B.M. Gijsen otworzył w Rolduc k. Kerkrade jedyne „tradycyjne" seminarium duch.;
od 1988 wśród katolików hol. pracuje także kilku pol. księży;
gruntownej reformie poddano proces nauczania religii, w
czym dużą rolę odegrał Katechizm —» holenderski; wspólnota
kat. w H. starzeje się (1990 ok. 12,5% katolików przekroczyło
65 rok życia).

Istotą kryzysu Kościoła w H. jest zachwianie się poczucia
tożsamości i dezintegracja duchowieństwa, manipulowanego
przez świeckie grupy nacisku, a także pewne nastawienie antyrzym.;
jednocześnie obserwuje się wielkie zaangażowanie
katolików hol. w sprawy społ., ich wrażliwość na problemy
in. narodów; zaowocowało to np. masową akcją pomocy Polsce
w latach 1980-90. Sytuacji Kościoła w H. poświęcony był
Partyk. Synod Biskupów Hol., który odbył się 14-31 I 1980
w Rzymie; uczestniczyli w nim wszyscy biskupi hol. i 2 przedstawiciele
zakonów; obradom przewodniczył pap. Jan Paweł
II; osiągnięciem synodu było m.in. przywrócenie pełnej communio
wśród episkopatu H.

Jan Paweł II odbył 1985 podróż apost. do H.; 11-15 V
odwiedził Eindhoven, 's-Hertogenbosch, Utrecht, Hagę, Maastricht
(modlił się w słynnym sanktuarium maryjnym Matki
Bożej Gwiazdy Morza), Amersfoort i Amsterdam.

Treścią
homilii pap. była refleksja nad modlitwą Ojcze nasz; papież
akcentował w nich problem jedności Kościoła, kapłaństwa
sakramentalnego i hierarchicznego, pomoc świadczoną krajom
Trzeciego Świata; przypomniał wielkiego syna tego kraju
pap. Hadriana VI, a także podkreślał wkład H. w życie Kościoła
powsz. oraz zasługi Kościoła hol. dla dzieła misji.

 

„Nederlands Archief voor Kerkgeschiedenis", Hg 1900-; P. Albers, Geschiedenes van het Herstel der Hierarchie in de Niederlanden I-II, N 1903-04; J.P. Cannegieter. Het Ultramontanisme en de Christenen van Nederland sinds 1953, Ut 1911; Het katholiek Nederland 1813-1913 I-II, N 1913; J.H.J.M. Witlox, De Katholieke Staatspartij in haar oorsprong en ontwikkellng geschetst I-II, 's-Hertogenbosch 1919-27; L. Knappert, Geschiedenis Nederland, Huis Ter Heide 1928; C. Streit, Atlas hierarchicus, Pa 19292; A.C.J. Commisaris. Geschiedenis van de emancipatie der katholieken in Nederland van 1795 tot 1903, Gro 1931; E. De Moreau, Histoire de l'Eglise en Belgique I-V, Bru 1945-48; L.J. Rogier, Geschiedenis van het Katholicisme in Noord-Nederland in de 16e en de IT eeuw I-III, A 1945-47; tenże, Beknopte Nederlandse Kerkgeschiedenis, A 1946; M.J.M. van Der Heijden, De Dageraad van de emancipatie der katholieken, N 1947; P. Geyl, Geschiedenis van de Nederlandse stam. I-II, A 1948-58; W.G. Versluis, Geschiedenis van de emancipatie der katholieken in Nederland van 1795 heden, Ut 1948; Algemene geschiedenis der Nederlanden I-XII, Ut 1949-58; S. Axters, Geschiedenis van de vroomheid in de Nederlanden I-IV, An 1950-60; L.J. Rogier, F. Zeegers, KE XIII 479-484, XVIII 504-511; L.J. Rogier, N. De Rooy, In vrijheid herboren. Katholiek Nederland 1853-1953, Hg 1953; R.R. Post, Kerkelijke verhoudingen in Nederland voor de Reformatie van c. 1500 tot c. 1580, Ut 1954; L.J. Rogier, Katholieke herleving. Geschiedenis van katholiek Nederland sinds 1853, Hg 19562; R.R. Post, Kerkgeschiedenis van Nederland in de Middeleeuwen I-II, Ut 1957; M. Dierickx, De oprichting der nieuwe bisdommen in de Nederlanden onder Filips II 1559-70, An 1959; W. Banning, Geestelijk samenleven in Nederland, A 1960; P.H. Winkelman, LThK VII 952-955; Geschiedenis van de Kerk in Nederland, Ut 1963; BdM II 676-687; J.A. De Kok, Nederland op de breuklijn Rome-Re]'ormane. Numerieke aspecten van Protestantisering en Katholieke Herleving in de Noordelijke Nederlanden 1580-1880, N 1964; A.G. Weiler, NCE X 354-363; AtHier 14-15, Supplement, Md 1976 , 7, 12-14 (dodatek Praecipua iudicia statistica de eccleslasticis dicionlbus die XXXlmensis Decembris 1973, CV 1975, 37); P. Polman, Katholiek Nederland In de achttlende eeuw I-III, Hilversum 1968; J.H.J.M. Witlox, De staatkundige emancipane van Nederlands katholieken 1848-1870, Bussum 1969; O.J. De Jong, Nederlandse kerkgeschiedenis, Nijkerk 1972, 19782; P. Brachin, L.J. Rogier, Histoire du catholicisme hollandais depuis le XVIe siècle, P 1974; J. Balicki, M. Bogucka, Historia H., Wr 1976, 19892; J.T. Willemsen, N. Wojciechowski, Katolicy holenderscy l ich uniwersytet, Tygodnik Powszechny 30(1976) z. 14; J. Bots, Le catholicisme hollandais hier et aujourd'hui, P 1979; J. Turowicz, Na przykład Niderlandy, Tygodnik Powszechny 34(1980) z. 9; World Christian Encyclopedia, Nairobi 1982, 510-515; J. Bots, Doświadczenie holenderskie, Communio 3(1983) z. 6, 98-116; T. Święchowicz, Kościół w kraju tolerancji. Tygodnik Powszechny 40(1986) z. 50; Jan Pawel II w krajach Beneluksu 11 V 1985 - 21 V 1985 i w Liechtensteinie 8 IX 1985. Przemówienia i homilie, Wwa 1987, 7-135; Calendario Atlante de Agostini 1990, Novara 1990, 223-225; Sytuacja religijna w H., Tygodnik Powszechny 46(1992) z. 14.

Podobne prace

Do góry