Ocena brak

HISZPANIA, Reino Español, Królestwo Hiszpańskie - KOŚCIÓŁ KATOLICKI: W LATACH 1814 - 1939

Autor /Scholastyka Dodano /18.10.2012

Król Ferdynand VII (1814-33)
przywrócił w H. rządy absolutystyczne oraz dawny porządek kośc. wraz z inkwizycją i przywilejami feudalnymi dla duchowieństwa
i szlachty; restytuował klasztory (także jez. z warunkiem
podporządkowania się prawom Królestwa). Przestarzała,
terytorialna organizacja kośc. w H. wymagała gruntownej
reorganizacji, podobnie jak i bogate instytucje kośc; niski
był poziom intelektualny i mor. licznego duchowieństwa diec.
(46 000) i zak. (18 000 na 10 min mieszk.), a episkopat nie
miał wybitnych osobistości. Królowi nadal przysługiwało prawo
nominacji na wszystkie bpstwa w kraju i w koloniach.

Wyrazem protestu przeciw Kościołowi i absolutystycznym
rządom Ferdynanda VII był wybuch rewolucji militarnej
1820 i przejęcie rządów przez liberałów (1820-23); króla zmuszono
do przywrócenia liberalnej konstytucji z 1812, a duchownych,
którzy odmówili złożenia przysięgi na wierność tej
konstytucji, uwięziono; niektóre klasztory zostały zamknięte,
jezuitów usunięto z kraju, dobra kośc. upaństwowiono, zerwano
stosunki dyplomatyczne ze Stolicą Apost.; kontrrewolucję
„Regenza de Urgel", która przy pomocy franc, armii
interwencyjnej odniosła 1823 zwycięstwo, poparli bpi i duchowieństwo;
Kościół odzyskał dawną, uprzywilejowaną pozycję
(inkwizycji nie przywrócono). W tym okresie (1810-24)
kolonie hiszp. wywalczyły sobie niepodległość (z wyjątkiem
Kuby i Puerto Rico, które 1898 zostały zajęte przez Stany
Zjedn.; Kuba 1902 stała się republiką).

W 1834-39 doszło ponownie do wojny domowej na tle następstwa
tronu między don Carlosem (bratem króla Ferdynanda
VII) i prawowitą dziedziczką Izabelą II (córką tego
króla), za którą regencję sprawowała jej matka Maria Krystyna
(do 1841); nastąpiły znów gwałtowne wystąpienia antykośc.
(znoszenie klasztorów, konfiskata dóbr kośc, nieobsadzanie
stolic biskupich); 1834 spalono kilkanaście klasztorów
w Madrycie, Saragossie, Murcji i Barcelonie oraz w niektórych
mniejszych miastach, kilku bpów wypędzono z FŁ, a
władze państw, ograniczyły wolność działania Kościoła.

Zwycięstwo 1843 umiarkowanych liberałów umożliwiło zawarcie
1845 wstępnego porozumienia z Kościołem i obsadzenie
1846 przez pap. Grzegorza XVI wakujących bpstw; 1851
H. zawarła konkordat ze Stolicą Apost.; katolicyzm uznano
za jedyną religię narodu, i zgodnie z tą zasadą nauczano go
w szkołach i uniwersytetach; przeprowadzono reorganizację
Kościoła i zabezpieczono opiekę państwa dla jego działalności;
reaktywowano wiele klasztorów, podporządkowując je jurysdykcji
bpów; duchowieństwo otrzymało uposażenie ze
skarbu państwa, a król zachował nieograniczone prawo patronatu;
konkordat oddawał państwu część dóbr kośc. i przywrócił
kontrolę Kościoła nad szkolnictwem i wychowaniem
młodzieży. Konkordat ten został odwołany 1854, kiedy po
przewrocie na czele rządu stanął gen. Leopold Ó'Donnell;
wznowiono szykany i propagandę antykośc. przeciw zakonom
i dobrom kościelnym.

Po rewolucji (1854-56) Kościół znów
korzystał z prawa konkordatowego (do 1868); dzięki wpływowemu
spowiednikowi królowej Izabeli II — Antoniemu
Marii Claret, jej doradcy w sprawach kośc, nastąpiło odrodzenie
i ożywienie życia rei.; w trosce o podniesienie poziomu
nauk. w seminariach duch. zostały przeprowadzone reformy;
powstało kilka nowych zgromadzeń zak., które podjęły
apostolstwo na różnych odcinkach życia społ. (zwł. w szkolnictwie
i akcji charytatywnej). Duchowieństwo nadal liczne
(1868 - 1 kapłan na 380 mieszk.) nie stało na wysokim poziomie
intelektualnym, a wielu ludzi kultury odeszło od Kościoła.
Rewolucja 1868 obaliła królową Izabelę II, zaprowadzając
1869 rządy konstytucyjne i swobodę wyznania.

Po obaleniu
monarchii i proklamowaniu republiki 1873-74 było wiele wystąpień
antykośc; zamykano klasztory jez. i sekularyzowano
ich dobra, zredukowano liczbę bpstw w kraju, a dekrety rządowe
z 1873 żądały od księży przysięgi na konstytucję republikańską
i wprowadzały małżeństwa cywilne; przysięga ta
podzieliła katolików hiszp. na tradycjonalistów i integrystów;
podziały te utrwaliła (do 1936) działalność J. Sanz del Rio
oraz F. Ginera de los Ríos, twórcy nowej pedagogiki (Institución Libre de Enseñanza), która zapoczątkowała ruch antyrel.,
skupiony wokół organów prasowych; „El Imperial", „El
Liberal", „Heraldo de Madrid" i „La Libertad". Ze strony
kat. polemizował z tym kierunkiem Marcelino Menéndez y
Pelayo (zm. 1912), piewca kat. jedności H. i jej osiągnięć w
wymiarze krajowym i powsz. Kościoła, a także jezuita P. Tarin
(zm. 1910) i Vasquez de Mella (zm. 1928).

Nowy okres w dziejach H. otworzyła restauracja burbońska
(król Alfons XII, 1875-85, syn Izabeli II). Konstytucja
państw, z 1876 uznała znów katolicyzm za religię państw.,
gwarantowała in. wyznaniom pełną tolerancję, ale bez pubi,
kultu; Kościołowi zwrócono część dóbr, ślubom kośc. przywrócono
moc prawną, a ze Stolicą Apost. nawiązano ponownie
stosunki dyplomatyczne.

Podobna sytuacja panowała za
regentki Marii Krystyny Austriackiej (1885-1902) i jej syna
króla Alfonsa XIII (1902-31). W 1881 kard. J.I. Moreno
(1875-84) założył Unión de los Católicos de España, która
wyprzedzała — Akcję Katolicką w H.; 1889 utworzono w
Madrycie Komitet Centr. Kongresów Kat., a 1894 - Radę
Krajową Kat. Korporacji Robotniczych. Jezuita A. Ayala
przy współpracy działacza świeckiego A. —» Herrery y Oria
(późniejszego kard.) założył 1909 stowarzyszenie dla rozszerzenia
katolicyzmu wśród młodzieży (Asociación Católica
Nacional de Jóvenes Propagandistas).

Zaznaczył się duchowy
i kulturalny renesans Kościoła kat.; jezuici założyli 1882 wyższą
uczelnię w —> Comillas, 1893 augustianie-eremici prowadzili
w —> Eskurialu Real Colegio, a pap. Leon XIII erygował
1892 w Rzymie Kolegium Hiszp., które w późniejszym okresie
odegrało ważną rolę w reformie hiszp. seminariów duchownych.
Ukazywały się kat. czasopisma nauk.: „La ciudad de
Dios" (zał. 1887), „Razón y fe" (zał. 1901), „Estudios franciscanos"
(zał. 1907), „Ciencia tomista" (zał. 1911). Z inicjatywy
Herrery założono 1912 Editorial Católica, dzięki której
ukazywał się kat. dziennik „El Debate".

Kościół w H. niewystarczająco jednak zajmował się problemami
społ. na skutek zbyt ścisłych związków z klasą panującą
(na pocz. XX w. było w H. 60% analfabetów, a 40%
ziemi uprawnej należało do Kościoła), a stosunki feudalne
na wsi powodowały masową emigrację do Ameryki. Podziały
wśród katolików oraz przepaść pomiędzy proletariatem wielkomiejskim
a Kościołem zaznaczyły się za rządów liberalnego
premiera J. Canalejasa y Méndeza (1910-12); w Barcelonie
doszło (1909) do tzw. „krwawego tygodnia" pod dowództwem
radykalnego rewolucjonisty Francisco Ferrera (spalono
68 kościołów i zamordowano 138 duchownych).
W okresie I wojny świat. (H. zachowała neutralność),
obok tradycyjnego, kat. kierunku, formował się antychrześc.
kierunek liberalny (Meditaciones del Quijote), zainicjowany
1914 przez José Ortega y Gasset (1883-1955); celem tego kierunku
było pozbawienie Kościoła kat. wpływów na życie
państwowe H. oraz zerwanie z dotychczasową kat. tradycją.

Po śmierci Antonio Vicenta SJ (1837-1912), zw. patriarchą
hiszp. katolicyzmu społ., chrzęść, ruchowi społ. przewodził
jego uczeń Severino Aznar, zał. czasopisma „Renovación social"
(1910). W celu przeciwdziałania wpływom socjalistów i
masonów episkopat H. utworzył 1919 Acción Católica de la
Mujer (Akcja Kat. Kobiet) oraz Confederación Nacional Católica
Agraria (Kat. Konfederacja Nar. Rolników) i Confederación
de Obreros Católicos (Konfederacja Kat. Robotników),
a 1920 Ruch Studentów Katolickich.

Za dyktatury wojskowej gen. M. Primo de Rivery (1923-
-30) powstały nowe organizacje rei.; 1924 episkopat hiszp.
założył Juventud Católica, 1928 J. -* Escriva de Balaguer
(beatyf. 1992) utworzył —» Opus Dei, a kard. P. Segura y
Sáenz zorganizował Akcję Kat. i Akcję Społ., której propaganda
antykat. nie zezwoliła na szersze oddziaływanie.
Rewolucja kwietniowa z 1931 obaliła monarchię (król Alfons
XIII opuścił H.) i 14 IV 1931 proklamowano republikę.

Za rządów dyktatora M. Azaña (1931-33 i 1936), przywódcy
Acción Republicana (zał. 1930), antyklerykalny charakter republiki ujawnił się w podpaleniu kilkudziesięciu kościołów i
klasztorów w wielu miastach H. (11 V 1931). Konstytucja z
1931 wprowadziła rozdział Kościoła od państwa, konfiskatę
dóbr kośc. i ograniczenie działalności Kościoła „do zakrystii".

Postępowanie pierwszego prezydenta republiki Niceto
Alcalá Zamora (1931-36), nie liczące się z kat. tradycją H.,
przyczyniło się do wybuchu wojny domowej; mimo apelu episkopatu
o posłuszeństwo wobec prawowitej władzy i współpracę
z nią w rozwiązywaniu problemów społ., lewica kontynuowała
antykośc. prawodawstwo; 1932 kortezy potwierdziły
rozdział Kościoła od państwa; uchwaliły rozwiązanie zak. jezuitów,
wywłaszczenie wielkich własności i prawo rozwodów;
w tymże roku wypędzono z H. prymasa Segure y Saénz oraz
bpa M. Mugica z Vitorii. Przeciwko tym zarządzeniom zaprotestował
episkopat H. i ogłosił Declaración sobre la ley de
confesiones religiosas (25 V 1933); pap. Pius XI w ene. Dilectissima
nobis (3 VI 1933) uznał prawa antykośc. w H. za nieważne.

W lutym 1934 ekstremistyczna lewica zorganizowała powstanie
w Asturii w celu narzucenia H. dyktatury proletariatu;
powstanie trwało kilka dni, zamordowano 34 duchownych
i spalono 58 kościołów; 16 II 1936 lewica hiszp. przechwyciła
władzę zapoczątkowując w H. okres terroru i anarchii; w ciągu
6 tygodni rządów lewicowego frontu nar. (komuniści, socjaliści,
republikanie) zrabowano 199 instytucji kośc. (w tym
36 kościołów), 106 kościołów spalono i 56 zniszczono, zamordowano
74 katolików.

Powszechne oburzenie przeciwko frontowi
nar. doprowadziło do wojny domowej w H. (1936-39);
na czele buntu wojskowego w hiszp. Maroku i na Wyspach
Kanaryjskich stanął 18 VII 1936 gen. Francisco Franco, do
którego przyłączyły się garnizony wojskowe w H., a nast. ze
zbrojną pomocą przyszły faszystowskie Niemcy i Włochy (—*
faszyzm); w obronie republiki braty udział brygady międzynar.,
w tym także z Polski (Brygada im. J. Dąbrowskiego,
licząca ok. 5000 żołnierzy, rekrutujących się gł. z Komunistycznej
Partii Polski).

Po roku wojny episkopat H. zwrócił się
1 VII 1937 do bpów świata z apelem (nie podpisał go bp
baskijski i bp kataloński), w którym wystąpił przeciw komunistycznej
rewolucji i udzielił poparcia obozowi profrankistowskiemu.
Podczas podboju Baskonii przez frankistów z polecenia
gen. Franco w czerwcu 1937 rozstrzelano kilkudziesięciu
księży i wielu uwięziono (Kościół lokalny poparł Basków
w ich walce u boku Frontu Lud.); w wyniku wojny domowej,
mającej charakter wojny rei., zginęło 12 bpów, 4194 księży,
2365 zakonników, 283 zakonnice i setki tysięcy katolików (—>
hiszpańscy męczennicy), zniszczono ponad 2000 kościołów.

Odbudowa
porządku społ. i życia kośc. rozpoczęła się m.in. przez
uchwalenie Carta Magna del Fuero del Trabajo (1938), popierającej
rozwój kat. rodziny i realizację kat. nauki społecznej.

 

G. Desdevises du Dezert, L'Espagne de l'Ancien Régime I-III, P 1897-1904; J. Beeker, Relaciones diplomáticas entre España y la Santa Sede durante el siglo XIX, Ma 1908; J. Borejsza, Hiszpania 1873-1936, Wwa 1937, 19472; B. de Rubi, Reforma de regulares en España a principios del siglo XIX, R 1943; S. Aznar, Estudios religiosos-sociales, Ma 1949; tenże, La revolución española y las vocaciones eclesiásticas, Ma 1949; CE. Corona Baratech, Revolución y reacción en el reinado de Carlos IV, Ma 1957; J. Mercader Riba, El siglo XIX. Ba 1957; M. Artola. Los orígenes de la España contemporánea I-Il, Ma 1959; J.N. García Nieto Paris, El sindicalismo cristiano en España, Bilbao 1960; J. Vicens Vives. Aproximación a la historia de España, Ba 1960; A. Montero Moreno, Historia de la persecución religiosa en España 1936-1939. Ma 1961; L. Aguirre Prado, La Iglesia y la guerra española. Ma 1964; A. Granados, El cardenal Goma, primado de España, Ma 1969; I. Martín Martínez, Eclesiásticos en organismos políticos españoles. Ma 1973; J.L. Abellan, Fernando de Castro y el problema religioso de su tiempo. Ma 1976; A.F. Bardají. Political Positions and Opposition in the Spanish-Catholic Church, Government and Opposition 11(1976) z. 2, 198-211; M.A. Martin, La supresión de la facultades de teologia en las Universidades españolas (1845-1855), Burgos 1976; R.M. Sanz de Diego, La Iglesia española ante la restauración de los Borbonès (1874), RyF 193(1976) 31-42; Constitución y relaciones Iglesia-Estado en la actualidad. Actas del simposio hispano-alemán organizado por las Universidades Pontificias de Camillas y Salamanca, Sal 1978; D. Benavides Gómez, Democracia y cristianesimo en la España de la Restauración (1875-1931), Ma 1978; F. de Meer, La Constitución de la II República. Autonomías, propiedad, Iglesia enseñanza, Pamplona 1978; L. Novoa, Religionsfreiheit in Spanien. Geschichte - Problematik - Zukunftsperspektiven, F 1978; Problemas entre Iglesia y Estado - Derecho comparado. Ma 1978; Q. Aldea Vaquero, Die Kirche in Spanien, HKG VII 610-622; El hecho religioso en la nueva constitución española. Trabajos de la XVI Semana Española de Derecho Canónico, Sal 1979; Historia de la Iglesia en España V. Iglesia en la España (I808-I975). Ma 1979; Los Acuerdos concordatarios españoles y la revisión del Concordato italiano. Actas del Simposio celebrando en Barcelona ¡980. Ba 1980; J.M. Cuenca Toribio. Relaciones Iglesia y Estado en la España del siglo XX (1931-1980). Híspanla 40(1980) 153-176; Iglesia y Estado en España, Régimen jurídico de sus relaciones. Ma 1980; V. Cárcel Ortí, Decadencia de los estudios eclesiásticos en la España de! siglo XIX. HS 33(1981) 19-92; J.M. Cuenca Toribio. S. Miranda García. Notas para el pontificado húrgales de Fernando de ¡a Puente y Primo de Rivera (1858-1867). Estudio sobre la restauración religiosa isabetina. Hispania 41(1981) 61-153; F. García de Cortázar, En fren tam ien tos entre la Iglesia el Estado en la España del siglo XIX. La cuestión del Lluch y el obispo Cervera. Estudios de Deusto 29(1981) 163-168; J.M. Guttiérez Inclan. Los católicos en la Secunda República. La CEDA en el bienio ¡933-1935. R 1981; F. Martin Hernandez. España cristiana. Ma 1982: M.A. Orcasitas, Unión de Los Angustiaos españoles (1893). Conflicto Iglesia — Estado en ta Restauración. Valladolid 1981; M.L. Rodriguez Aisa. El cardenal Goma y la guerra de España. Aspectos de la gestión pública del primado, 1936-1939. Ma 1981; J.J. Giménez Medina. El magisterio eclesiológico del episcopado español (1847-1870). Preparado del Concilio Vaticano I. Burgos 1982; F. Montero. La 1" recepción de Rerum novarum por el episcopado español (1890-1895). HS 34(1982) 71-110; H. Raguer, El Vaticano v la guerra civil española (¡936-1939). Cristianesimo nella Storia 3(1982) 137-209;' V. Cárcel Orti. Pio IX e Isabel IL Nuevas cartas entre el papa y la reina de España. AHPont 21(1983) 131-181; M.J. Ciáurriz Labiano, Libertad religiosa y concepción de los derechos fundamentales en el ordenamiento española. Jus Canonicum 23(1983) 419-441; 1. Vázquez Janeiro, Las relaciones Iglesia-Estado en la España del siglo XIX. Las investigaciones de V. Cárcel Orti. Ant 58(1983) 648-652; J.A. Tello Lázaro. La Iglesia en el proceso constitucional español del sialo XIX. Las constituciones progresistas. Revista de Estudios políticos 37(1984) 173-208; C. Corral Salvador. Staat und Kirche in Spanien. Grundlinien ihres bisherigen Verhältnisses und neuere Entwicklungstendenzen, w: Essener Gespräche zum Thema Staat und Kirche. Mr 1984, XVIII 156-188; W.J. Callahan. Iglesia, poder y sociedad en España. 1750-1874. Ma 1988: V. Cárcel Orti. León XII! y los católicos españoles. Pamplona 1988; A. Yetano. La enseñanza religiosa en la España de la Restauración (1900-1920). Ba 1988; P. Machcewicz, Kościół w hiszpańskiej wojnie domowej 1936-1939. PP 108(1991) z. 3 408.

Do góry