Ocena brak

HISZPANIA, Reino Español, Królestwo Hiszpańskie - KOŚCIÓŁ KATOLICKI: OKRES NOWOŻYTNY (1598 - 1814)

Autor /Scholastyka Dodano /18.10.2012

Za panowania królów
Filipa III (1598-1621) i Filipa IV (1621-65) H. dominowała
w kat. Europie w dziedzinie kultury barokowej, zwł. w
sztuce, filozofii i teologii, a także w rozwoju kultu świętych
(—> barok); równocześnie zwiększało się podporządkowanie
Kościoła państwu, wskutek czego dochodziło do licznych
sporów między dworem król. a Stolicą Apost., a także episkopatem
hiszp.; 1623 rozważano w H. ewentualną depozycję
pap. Urbana VIII i zwołanie soboru powszechnego (F.S. Samora
Tractatus de regia protectione vi oppressorum appellentium
a causis et iudicibus ecclesiasticis, 1626).

Od poł. XVII
w. rozpoczęła się dekadencja ekon. i polit. H. oraz stopniowe
straty terytorialne (1640 od H. oderwała się Portugalia i
proklamowała się państwem samodzielnym, w 2. poł. XVII
w. utraciła część kolonii w Ameryce, tzw. Indie Zach.), a
traktat pirenejski (1659) przekreślił hegemonię H. w kat. Europie.
Narastający —» regalizm hiszp. był reprezentowany
m.in. przez bpa Kordowy, Domingo Pimentela (zm. 1653), a
zwł. Juana Chumaceray Carrilla, hiszp. ambasadora przy Stolicy
Apost. za pap. Urbana VIII (1623-44); kard. Gasparo
Borgia złożył 1632 w Rzymie w imieniu króla Filipa IV —*
gravamina Kościoła hiszp. i protest przeciwko stanowisku
pap. Urbana VIII w zatargu Francji z Habsburgami, a w roku
nast. król hiszp. oskarżył nuncjaturę madrycką o działalność
na szkodę H.; zatargi te groziły 1639 zerwaniem stosunków
dyplomatycznych H. ze Stolicą Apostolską.

Ze śmiercią króla Karola II (1665-1700) wygasła dynastia
Habsburgów w H., a tron objęli Burboni w osobie króla Filipa
V (1700-46), który zaczął sprawować rządy dopiero po
hiszp. wojnie sukcesyjnej (1701-13); H. utraciła w niej ostatecznie
pozycję mocarstwa.

Z przybyciem rodziny król. z Francji
rozszerzyły się w H. wpływy —> jansenizmu, a nast. —*
encyklopedystów; wzrósł absolutyzm król. i regalizm, przejawiający
się w zwalczaniu — rezerwatów pap. i nadużyć Kurii
rzym.; zasadom regalizmu oraz obronie regalizmu król. poświęcona
była książka bpa Francisco de Solisa z Leridy Dictamen
sobre (1709); te sporne problemy regulował konkordat
z 1717 (ratyfikowany dopiero 1737 i zmodyfikowany 1753
przez pap. Benedykta XIV), uznający patronat król. za „patronat
powsz." wobec wszystkich beneficjów konsyst. we
wszystkich posiadłościach hiszp.; papież zastrzegł sobie nominacje
tylko 52 bpów Hiszpanów; w zamian za to H. zobowiązała
się do określonych świadczeń finansowych na rzecz Stolicy
Apost.; większość bpów opowiadała się za regalizmem
król.; obrońcą praw Kościoła i Stolicy Apost. był bp Kartageny
(od 1719 kard.) I.A. Bellugay Moneada (zm. 1743).

Rozwijającą się wciąż teologię życia wewn. reprezentowali
m.in. benedyktyn B.J. —* Feijóo y Montenegro, E. —» Flórez,
Martin Sarmiento (zm. 1772), kaznodzieja, pedagog i filozof,
Francisco Marden (zm. 1817), autor Historia crítica de España
y de la cultura española, oraz J.L. Villanueva, autor Viaje
literario a las Iglesias de España. Kaznodziejstwo miało wybitnych
przedstawicieli wśród jezuitów (m.in. J.F. de —» Isla),
dominikanów, franciszkanów oraz kapucynów, prowadzących
zwł. misje ludowe. Do znanych misjonarzy lud. należeli:
jezuici - J. López, T. —> Gonzalez de Santalla, który odbył
przeszło 120 misji apost., P. de Galatayud (zm. 1773), a także
kapucyn bł. —» Dydak Józef z Kadyksu; misjonarze ci propagowali
również kult —» Serca Jezusa. Do wybitnych uczonych
m.in. należeli: jezuici - kard. Alvaro de Cienfuegos
(zm. 1737) i Luigi de Losada (zm. 1748), augustianie - Pedro
Manso (zm. 1736) i Francisco Armanya y Font oraz twórca
—» kwietyzmu M. de Molinos.

Za panowania króla Karola III (1759-88), który oddał H.
pod opiekę Niepokalanego Poczęcia NMP, z H. i jej posiadłości
zostali 1767 usunięci jezuici (mieli 72 kolegia w H. i
120 w koloniach); 1771 utworzono w H. trybunał rządowy,
któremu podlegały sprawy kośc; próby pap. Piusa VI przywrócenia
jezuitów w H. za rządów Karola IV (1788-1808)
spotkały się ze sprzeciwem dworu król. (1797). W czasie rewolucji franc, w H. znalazło schronienie 6000-8000 księży
(m.in. bp Walencji Francisco Fabión y Fuero przyjął do pałacu
100 księży, kard. F.A. de Lorenzana udzielił w Toledo
schronienia 500 kapłanom, a bp P. de Quevedo z Orense
udostępnił im pałac biskupi); pomoc materialną zapewnił kapłanom
również Karol IV, który jednak dekretem z 5 IX
1799 ograniczył jurysdykcję pap. w H. na rzecz miejscowych
bpów w zakresie dyspens małż. i działalności trybunału inkwizycyjnego.

Ces. Napoleon I Bonaparte zmusił do abdykacji króla Karola
IV, a na tron hiszp. wprowadził swego brata, króla Neapolu,
Józefa Bonapartego (1808-13), który zniósł inkwizycję
hiszp. i wszystkie bractwa kośc; 1809 zniesiono formalnie
wszystkie klasztory; dekret król. wykonano tylko częściowo
ze względu na narastający opór i powstanie antyfranc, które
po ogłoszeniu przez pap. Piusa VII ekskomuniki na ces. Napoleona
I (1809) miało charakter wojny rei.; na terenach wyzwolonych
spod panowania Francuzów doszło do ostrego
konfliktu pomiędzy państwem a Kościołem na tle nacjonalizacji
dóbr kośc. i kasaty ok. 1000 klasztorów; do sporów doszło
również między prymasem L . M . de Burbonem (zm.
1823) a nuncjuszem apost. Pedro Gravina (zm. 1830) z powodu
nominacji bpów w okresie uwięzienia pap. Piusa VII
(1809-14); rząd opowiedział się po stronie prymasa, co doprowadziło
do usunięcia nuncjusza z H. (wrócił 1815 po restauracji
Burbonów).

Narzucona przez króla Józefa Bonapartego
liberalna konstytucja z 1812 była „ekstremistyczna", a
zebrane w Kadyksie kortezy określiły ją jako „despotyczną";
proklamowała ona wolność prasy, znosiła inkwizycję i 2128
klasztorów z 77 000 zakonników i zakonnic.
Po upadku Napoleona I i wyparciu z H. Francuzów (przy
pomocy wojsk ang.) na tron H. powrócili Burboni (król Ferdynand
VII).

 

M. Miguélez, Jansenismo y regalismo en España, Ma 1905; L. Pfandl, Spanische Kultur und Sitte des 16. und 17. Jahrhunderts. Eine Einfuhrung in die Blütezeit der spanischen Literatur und Kunst, Ke 1924; L. Fernández de Retana, Cisneros y su siglo I-II, Ma 1929-30; J. Vincke, Staat und Kirche in Katalonien und Aragon während des Mittelalters. Mn 1931; A.S. Turberville. The Spanish Inquisition, Lo 1932; R.T. Davies, The Golden Century of Spain, 1501-1621, Lo 1937; J. Vincke, Zur Vorgeschichte der spanischen Inquisition, Bo 1941; A. Merino, El cardenal Mendoza, Ba 1942; M. Fernández Conde, España y los seminarios tridentinos. Ma 1948; M. de la Pinta Llórente, La inquisición española, Ma 1948; V. Palacio Atard, Derrota, agotamiento, decadencia en la España del siglo XVII, Ma 1949; J. Deleito Piñuela, La vida religiosa española bajo el cuarto Felipe. Santos y pecadores. Ma 1952; B. Llorca, La Inquisición española. Santander 1953. Ba 1954 ; R. Mousnier, Les XVIe et XVIIe siècles. Les progrès de la civilisation européenne et le déclin de l'Orient 1492-1715, P 1954; 19672; D. Mansilla, La organización eclesiástica española del siglo XVI, Anthologica annua 4(1956) 97-238, 5(1957) 9-259; Introducción a los orígenes de la Observancia en España. Las reformas en los siglos XIV y XV, Archivo Ibero-Americano 2 Ser. 17(1957) 5-560; T. de Azcona, La elección y reforma del episcopado español en tiempo de los Reyes Católicos, Ma I960; Fernando el Católico y la cultura de su tiempo, Saragossa 1961; E. de Tapia Ozcariz, Carlos III y su época. Biografía del siglo XVIII, Ma 1962; J. Fernández Alonso. DHGE XV 927-939; tenże. Legaciones y Nunciaturas en España de 1466 a 1521, R 1963; J.H. Elliott, Imperial Spain, 1469-1716. Tor 1963; T. Włodarczyk, Konkordaty. Zarys historii ze szczególnym uwzględnieniem XX wieku, Wwa 1974, 19862, 105-106; A. Domínguez Ortiz, Sociedad y estado en el siglo XVIII español. Ba 1976; Q. Aldea, Poder y elites en la España de los siglos XV al XVII (Aspecto religioso), Annuario dell' Istituto Storico Italiano per l'Età Moderna e Contemporanea 29-30(1977-78) 385-440; Aproximación a ta historia social de la Iglesia española contemporànea II. Semana de historia eclesiástica de España, San Lorenzo del Escoriai 1978; W.J. Callahan, The Spanish Church, w: Church and Society in Catholic Europe of the Eighteenth Century, C 1979, 34-50; Historia de la Iglesia en España IV. La Iglesia en la España de los siglos XVII y XVIII, Ma 1979; A. Domínguez Ortiz. Autos de la Inquisición de Sevilla (siglo XVII), Sevilla 1981; F. Martin Hernandez, España cristiana. Ma 1982; Les problèmes de l'exclusion en Espagne (XVT-XVIT siècles). Idéologie et discours. Colloque International Sorbonne 13-15 V 1982, P 1983; V. Pinto, Inquisición y central ideológico en la España del siglo XVI, Ma 1983; W.J. Callahan, Church, Politics, and Society in Spain, 1750-1874, C 1984; B. Kumor, Historia Kościoła, Lb 1984-85, V 178-179, VI 79-81; J. Martínez Milian, T. Sánchez Rivilla, El Consejo de Inquisición (1483-1700), HS 36(1984) 71-194; L.N. McAlister, Spam and Portugal in the New World 1492-1700, Ox 1984; H. Kamen, Inquisition and Society in Spain in the Sixteenth and Seventeenth Centuries, Bloomington 1985; C. Ros, Los arzobispos de Sevilla. Luces y sombras en la Sede Hispalense, Granada 1986; F. Aguiiar Pinal, Bibliografía de estudios sobre Carlos III y su época, Ma 1988; J.G. Atienza, Guía de la Inquisición en España, Ba 1988; J. Blázquez Miguel, Herejía e Inquisición en Talavera y su antigua tierra (procesos de la Inquisición), Ma 1988.

Do góry