Ocena brak

HISTORIOGRAFIA KOŚCIELNA - OKRES ŚREDNIOWIECZA

Autor /Scholastyka Dodano /18.10.2012

1. W K o ś c i e l e ł a c i ń s k
im - Historia w tym okresie nie zajmowała żadnego miejsca
w podziale nauk i sztuk, a pisarze (kronikarze, annaliści)
zwracając uwagę na naukę i doświadczenie (historia docet)
oraz czerpiąc wzorce z dzieł —> Augustyna, —» Euzebiusza z
Cezarei i —» Hieronima byli bliżsi teologii niż historii; mimo
iż łącznicy h.k. między ojcami Kościoła a okresem karolińskim
(m.in. —» Paweł Diakon Historia Longobardorum, PL
95,433-672; Historia Romana, PL 95,743-1158; Gesta episcoporum
Mettensium, PL 95,699-744) nawiązywali do wcześniejszego
typu pisarstwa hist., już w VIII w. ukształtowały
się zasadnicze lit. grupy h.k. całego średniowiecza: kroniki
świata, roczniki i żywoty, które znacznie odbiegały od historii
Kościoła w dzisiejszym znaczeniu.

K r o n i k i - nawiązując
do dzieł Euzebiusza, Hieronima oraz ich kontynuatorów,
przedstawiają na tle historii papieży i cesarzy wydarzenia
kośc. i świeckie; im bliższe są czasu powstania, tym wartościowszy
podają material źródłowy; w Chroniconie — Reginona
z Prüm (PL 132,15-150), przedstawiającym dzieje od narodzenia
Chrystusa do 906, wartość źródłową ma opracowanie
lat 840-905, także w Chroniconie —» Hermana Kontraktusa
OSB (MGHSS V 67-133) partie końcowe stanowią bogate
źródło do dziejów Kościoła w Niemczech; obfity materiał do
dziejów Kościoła w początkowej fazie —» gregoriańskiej reformy
podaje Kronika — Sigeberta z Gembloux (MGHSS
VI 300-374).

Największy historyk tego okresu —» Otton z Freisinga,
za Augustynem i jego dualistyczną koncepcją dziejów,
wskazał w Chronicon sive Historia de duobus civitatibus, że
civitas Dei może się urzeczywistniać w harmonijnym działaniu
dwóch najwyższych władz: imperium i sacerdotium i stworzyć
imperium Christianům.

Napisana na przełomie XI i XII
w. Historia ecclesiastica Orderyka Witalisa (PL 188,1-984)
jest przykładem przejścia od historii partykularnej do uniwersalnej;
autor zamierzał opisać dzieje swego klasztoru, a napisał historię biskupstwa i Normanów; stosując interpretacje
w duchu augustyńskiego dualizmu, podkreślał jednocześnie
trwałość tradycji chrzęść, kolejność następstw (continuata
series episcoporum) i bliskość —» paruzji.

Impulsem dla h.k. na Zachodzie była reforma gregoriańska;
oddzielenie władzy duchowej od świeckiej skierowało
Kościół ku ideałom starożytności chrzęść, w h.k. zaś wrócono
do terminu historia sacra. Tendencje te wystąpiły przede
wszystkim w dziejopisarstwie franc, a reprezentatywna dla
tego okresu historiozoficzna Historia ecclesiastica Hugona z
Fleury przedstawia „święte tajemnice Kościoła, jego istotę i
powstanie".

Teologiczna interpretacja dziejów Kościoła i ludzkości
zawarta w Historia pontificalis —> Jana z Salisbury
przygotowała drogę do human, koncepcji historii Kościoła,
rozumianej jako część —» ekonomii zbawienia (centrum czasów
i rozwoju Kościoła stanowi Chrystus); w miejsce aspektu
eschatol. i augustyńskiego dualizmu pojawił się realizm i trzeźwość
polityka, tłumaczącego w sposób naturalny wypadki
najbliższymi ich przyczynami (causae secundae) bez odwoływania
się do momentów transcendentnych, przez co dzieło
to utożsamia się często z powsz. historią świecką. Nową koncepcję
historii Kościoła, ujmowanej w aspekcie papiestwa,
zaproponował —» Bartłomiej z Lukki; jego Historia ecclesiastica
nova identyfikuje Regnum Christi z Regnum Pontificum;
nie jest to historia Kościoła w klasycznym ujęciu Euzebiusza,
lecz prezentuje współcz. autorowi pogląd pap. Bonifacego
VIII i Jana XXII.

Inny nurt h.k. reprezentują autorzy, którzy jako teologowie
dziejów utożsamiają, pod wpływem Augustyna oraz
Apokalipsy św. Jana, historię ludzką z —> historią zbawienia;
dla —» Ruperta z Deutz (De Trinitate et operibus eius, PL
167,199-1828) stworzenie, odkupienie i uświęcenie jest dziełem
Osób Trójcy Świętej, a teologia dziejów wiąże się z silną
świadomością eschatol.; działanie Ducha Świętego w historii
Kościoła akcentuje —» Anzelm z Havelbergu (Dialogorum libri
tres, PL 188,1139-1248); Kościół wg niego stanowi rzeczywistość
hist., podlegającą zmianom w następujących po sobie
7 epokach symbolizowanych 7 pieczęciami Ap; Duch Święty
poprzez mnichów odnawia świat i jest źródłem postępu w
Kościele.

Wg —s> Gerhoha z Reichersbergu historia Kościoła
ma ścisły związek z 6 dniami stworzenia i stała się przez
to historią Św., zapowiedzianą i symbolizowaną w typach ST.
Łączenie dualizmu augustyńskiego z nauką trynitarną występuje
w historiozoficznej koncepcji —> Joachima z Fiore; w
Wykładzie Apokalipsy dzieli on dzieje Kościoła na 3 okresy:
okres Boga Ojca i Prawa - to ST; okres Syna Bożego, w
którym panuje wiara i łaska - to NT, i okres Ducha Świętego
- to czas, w którym zapanuje miłość, a w miejsce obecnego
Kościoła nastanie Kościół Ducha, głoszący wieczną ewangelię.
Myśl historiozoficzną Joachima podjęli —* franciszkanie
(III) —» spirytuałowie, wskazując na Franciszka z Asyżu jako
na głosiciela wiecznej ewangelii (—» Hubertyn z Casale, P. —>
Olivi), a także —» Bonawentura, który w historii widział „nie
tyle opowiadanie o przeszłości, ile proroctwo przyszłości";
taką interpretację rozwinął —* Mikołaj z Kuzy, łącząc życie
Chrystusa z dziejami Kościoła, przy czym 33 lata ziemskiego
życia Jezusa miały odpowiadać dziejom kośc. (1 rok = 50
lat).

Spojrzenie na dzieje Kościoła w kontekście przyszłości
zrodziło teorię o „upadku Kościoła" spowodowanym odejściem
od ideału wczesnochrześc. (De eversione Europae - niesłusznie
przypisywane Wincentemu Ferrerowi), stąd późne
średniowiecze dokonało podziału dziejów kośc. na 4 okresy:
złoty - epoka męczenników, srebrny - ojców Kościoła, miedziany
- życia zak., żelazny - epoka współcz. (upadku mor.),
zasługująca na sąd Boży.

Zwolennicy tej teorii, poza wartościowaniem
faktów hist., tworzyli także traktaty reformistyczne -
Teodoryk z Niem (Nemus unionis, De schismata libri tres), Tomasz
Ebendorfer (De modis uniendi et reformandi Ecclesiam).

Powstające w XIII - XV w. summy hist., ze względu na obfitość
materiału pozbawionego idei papiestwa i cesarstwa, były mało użyteczne i nie wpłynęły na rozwój wiedzy hist.;
niektóre tylko spotkały się z zainteresowaniem i były tłumaczone
na języki nar.: —» Marcina Polaka z Opawy Cronica Pontificum
et imperatorum Romanorum, —» Bernarda Guidonisa, —*
Antonina Pierozzi, Wernera Rolevincka Fasciculus temporum
(1474-1530 ponad 40 wydań) oraz Mateusza z Paryża Flores
historiarum akcentująca zagadnienia narodowe.

Od wczesnego
średniowiecza w h.k. pojawił się nurt partykularny, obejmujący
— gesta biskupów, papieży, cesarzy, opatów, królów, a także
dzieje instytucji kośc. i tradycji rodowych oraz historie lokalne;
tak rozumiana h.k. przechodzi często w zestaw przywilejów,
notatek kronikarskich, partykularnych wiadomości, np. Casus
sancii Galii stanowi historię opactwa Sankt Gallen spisaną przez
mnichów tegoż opactwa; podobny charakter ma Cronicón —*
Thietmara, który „pragnąc odtworzyć na nowo historię Merseburga",
dołączył „żywot i czyny przezacnych królów saskiego
rodu oraz Kościoła naszego dzieje, jego wzrost i klęski", a także
Chronica Slavorum —> Helmolda, opisująca proces chrystianizacji
i organizację kośc. pierwotnych Słowian Zach., jak również
dzieje chrystianizacji Duńczyków, Sasów i Szwedów.
W związku z rozwojem gesta wytworzyła się literatura
hist.kośc. zwana annalistyką, której rozkwit przypadł na koniec
XVI w.; roczniki obejmujące dzieje biskupstw, państw i
narodów powstały w Reims, Hildesheim, Magdeburgu, Hamburgu,
a na wyróżnienie zasługuje Gesta Hammaburgensis ecclesiae
pontificum —> Adama z Bremy.

W tym czasie powstawały
także ż y w o t y (vitae), ukazujące życie świętych i in.
wybitnych osób jako przykład do naśladowania (—> hagiografia
I); ich autorzy wykorzystywali w tym celu również literaturę
klasyczną (Swetoniusza, Salustiusza, Sulpicjusza Sewera).
Najwcześniejsza h.k. w P o l s c e obejmuje literaturę hagiogr.
(—> hagiografia II); dzieje świeckie i kośc. ukazujące
historię nar. zawierają późniejsze kroniki; do najstarszych
należą: —» Galla Anonima, —» Wincentego Kadłubka, —» Janka
z Czarnkowa i J. —» Długosza.

2. B i z a n t y j s k ą h.k. rozpoczyna twórczość —> Euzebiusza
z Cezarei (II) i jego kontynuatorów, prezentująca przywiązanie
do gr. wzorów antycznych; piśmiennictwo kośc. w
okresie patryst. (—» historiografia kościelna I), obejmujące
dzieje Kościoła i cesarstwa, wykształciło w VI w. nowy rodzaj
kronik powsz., zw. chronografiami (—» Chronicon paschale,
—» Chrono graf z roku 354); w VII w. nastąpił regres
dziejopisarstwa; ubogą twórczość hist, o charakterze świeckim
reprezentują Teofilakt Symokatta (Oikumenike historia)
i jego kontynuator Teofan Wyznawca (Chronografia) oraz
Jerzy z Pizy dii (Heracliada) i Nicefor (Historia syntomon),
którzy tworzyli subiektywne kroniki w formie roczników wg
pontyfikatów papieży i patriarchów; podobny charakter mają
kroniki z IX w. Jerzego Monachosa i Symeona Metafrasta
zawierające podstawowe wiadomości do dziejów Kościoła bizant.
w końcowej fazie —» obrazoburstwa i sporów focjańskich;
do drugiego zaś okresu obrazoburstwa odnoszą się
przede wszystkim kroniki Genezjusza (Basilejaj), Jana Skylitzesa
(Epitome tes historias) oraz Historia Leona Diakona -
jako jedyne opracowanie do dziejów Bizancjum z 2. poł. X
w.; kryt. kronikę świata napisał w 1. poł. XII w. Joannes
Zonaras (Epitoma); największym historykiem tego okresu
był jednak Michał Psellos (Chronografia), który dzięki dobrej
znajomości psychologii osób, teologii i filozofii stworzył
bogatą historię, stanowiącą, wraz z Eukomion Michała Cerulariusza,
wszechstronne źródło do dziejów Kościoła bizant.
w okresie schizmy wsch. (XI w.).

Złoty okres bizantyjskiej h.k. przypada na panowanie Komnenów
(1081-1204), głównie dzięki Annie Komnenie (Aleksjada),
która szczegółowo opisując życie i działalność swego
ojca ces. Aleksego I, przedstawiła na podstawie źródeł i dokumentów
państw, proces odradzania się Bizancjum na skutek
zetknięcia się z kulturą Zachodu podczas I wyprawy krzyżowej
oraz walk z Normanami; Jan Kinnamos (Epitome) i
Nicetas Choniates (Chronike diegestis) przedstawili dalsze dzieje dynastii Komnenów oraz Angelosów; prezentując wiele
materiału do IV wyprawy krzyżowej, zdobycia Konstantynopola
i założenia cesarstwa ł a c , ujawnili antypatie do łac.
Zachodu; w nurcie tym mieści się poemat Thêano Michała
Choniatesa, sugestywnie ukazujący stosunki rei.-polit, i społ.
w cesarstwie przed upadkiem 1204 (—» cesarstwo łacińskie).
Historykiem cesarstwa —> nicejskiego był Jerzy Akropolita
(brał udział w Soborze Lyon. 1274); jego Chronike syngrafe,
opisującą wydarzenia 1204-61, kontynuował Jerzy Pachymeres,
który w Syngrafikaj historia] przedstawił problem recepcji
unii — lyońskiej z punktu widzenia prawosławnych, niechętnych
jedności z rzym. Kościołem.

Schyłkiem cesarstwa
zajął się także N. —> Gregoras; jego Romaike historia, ukazująca
wydarzenia 1204-1359, stanowi też źródło do poznania
ruchu hezychastycznego (—» hezychazm) widzianego oczami
przeciwnika; wiele informacji o ówczesnych sporach rei. zawiera,
obejmująca lata 1320-55, Historia] ces. Jana VI Kantakuzena,
będąca także apologia jego rządów; in. grupę stanowili
historycy piszący po upadku Konstantynopola, dla których
punktem centr, był zmierzch cesarstwa, ekspansja tur.
(Laonikos Chalkokondyles Apodejksis historion; Michał Kritobulos
Historia]) oraz zagadnienie unii —* florenckiej (Dukas,
Georges Sfrantzes); wątki historiograficzne zawiera również
—* hagiografia (III) tego okresu.

Bizantyjska h.k. oddziaływała też na narody słow., które
wraz z chrześcijaństwem kładły podwaliny własnej kultury
zapoczątkowanej misją —* Cyryla i Metodego (I). Początki
r u s k i e j h.k. wiążą się z Ławrą Pieczerską, gdzie powstała Powieść doroczna Nestora, wzorowana na dziejopisach bizant.,
a będąca historią Rusi i jej chrześcijaństwa; o popularności
Powieści świadczy kilka redakcji oraz dołączenie jej do
XII- i XlII-wiecznych kronik książęcych i rodzinnych (—» latopisy)
powstających w Kijowie, Nowogrodzie Wielkim i in.
stolicach biskupio-książęcych. Najazdy, podboje mongolskie,
zniszczenie głównych ośrodków kultury chrzęść oraz rozbicie
dzielnicowe znalazły odbicie w Słowie o pogibieli rusko; ziem-
II i w ogólnoruskim latopiśmiennictwie (Wriemiennik wielikich
carstw, Pollchron wlodziemierski) powstającym w kręgach
ortodoksji monastycyzmu bizantyjskiego.

Wśród narodów
b a ł k a ń s k i c h formujących swoją kulturę na gruncie
chrześcijaństwa bizant., lecz pod silnymi wpływami Zachodu,
h.k. została zdominowana przez hagiografię uwzględniającą
także kontekst polit.-kośc. chrześcijańskiej Bułgarii; na
szczególną uwagę zasługuje Traktat Kosmy Prezbitera przeciwko
—» bogomiłom, Istorikija Konstantyna bpa Presławia
oraz anonimowa Kromka z XV w. poświęcona ostatniemu
okresowi państwa bułg. i dziejom walk z Turkami. Do najstarszych
zabytków hist, piśmiennictwa serb. należy Kronika
serbska (zw. Genealogią barską), interpretująca wydarzenia
pod kątem widzenia Stolicy Apost., lecz z zachowaniem szacunku
dla Kościoła prawosł.; odrodzenie państwowości serb.
pod koniec XII w. zapoczątkowało rozwój piśmiennictwa staroserb.
w tzw. świętosawskiej szkole, promieniującej w XIII
w. na całe Bałkany i Ruś; do oryginalnych dziel tej szkoły
należą przede wszystkim żywoty (głównie św. Sawy) oraz
anonimowy Żywot królów i arcybiskupów serbskich, doprowadzony
do cara Stefana Duszana (zm. 1355); w XV w. literatura
hist, i hagiogr. powstawała gł. w monasterze Manasija,
a jej autorami byli Bułgarzy (m.in. Konstantyn Filozof).

W kręgu pisarzy melchickoprawosl. powstawały (zachowane
od XV w.) liczne relacje z podróży i pielgrzymek, dotyczące
gł. Palestyny, rzadziej Rzymu, klasztorów Synaju (Bibllon
perichon... oparte na Chronografii patriarchy Nektarego z Jerozolimy,
Tirgovi§te 1710, Ve 1727, 18155), opisujące sanktuaria,
życie rei. i monastycyzm wsch.; do grupy tej należy
dziennik 7-letniej podróży do Rosji (przez Bliski Wsch. i Wołoszczyznę)
Pawła z Aleppo, który towarzyszył patriarsze antiocheńskiemu
Makaremu ibn az-Zazm (wyd. Basile Radu,
POr XXII 1; XXIV 4; przekład ros. G. Murkos, I-V, Mwa
1896-1900).

3. W K o ś c i o ł a c h p r z e d c h a 1 ce d o ń s k i ch - h.k.
będąca początkowo pod wpływami bizant., przybrała wskutek
izolacji charakter nar. (języki syr., koptyjski, arm., geez),
zaś po podboju arabskim uczeni używali także języka arab.;
od czasu rozłamu n e s t o r i a n i e utracili bezpośredni kontakt
z literaturą syr. (chociaż tłumaczyli dzieła gr. i syr. na
arab.); wśród niezbyt licznych dzieł hist, na uwagę zasługuje
pochodząca z IX w. Księga przełożonych Tomasza z Margi,
w której przytoczył liczne informacje z wcześniejszych dzieł
dotyczących monastycyzmu nestoriańskiego i Księga Himiarytów
z 932 ukazująca ekspansję Kościoła w Arabii (wyd. A.
Moberg, Lu 1924), dalsze dzieje nestorian opisali Eliasz z
Nisibis sporządzając tabele chronol. do 1018, udokumentowane
źródłowo (wyd. F.W. Brooks, J.B. Chabot, CSCO III
7-8; L.J. Delaporte La Chronographie, P 1910), oraz Abdiszo
bar Bericha przedstawiający w nomokanonie organizację Kościoła
pod koniec XIV w. (Assemani III 1, 332-351). Cenne
źródła stanowią anonimowa Kronika z Se'eri z XI w., oparta
w dużej mierze na kronice Daniela bar Marjam (VII w.) i
kontynuowana do XIV w. (wyd. Addai Scher POr II 3), oraz
anonimowa Historia Jahballahy III (wyd. P. Bedjan, P 1888;
J.B. Chabot, P 1897); materiały dotyczące okresu panowania
kalifów z Damaszku zawarte są w rozdziale hist.-teol. encyklopedii
Mari ibn Sulajmana z XII w. (wyd. H. Gismondi,
Maris, R 1899); znaczną popularność zdobyła spisana w języku
syr. Pszczoła Salomona metropolity Basry (zm. 1240) zawierająca
materiał faktograficzny, m.in. listę patriarchów,
oraz apokryficzny i legendarny; znana była także w przekładach
arab. i wśród jakobitów.

Piśmiennictwo kośc. w A r m e n i i rozwinęło się w V w.,
po wprowadzeniu jednolitego alfabetu przez Mesropa (—» Armenia
II 1), i zaowocowało dziełami hagiogr. (m.in. twórczość
Koriuna) oraz pracami poświęconymi dziejom chrześcijaństwa
i organizacji kośc. w Armenii, uwzględniającymi także
dzieje Kościoła w krajach sąsiednich; h.k. armeńska rozwijała
się od V w. (—> Agathangelos), jednakże za ojca ormiańskiej
h.k. uważany jest Mojżesz z Chorene; zapoczątkowany
przez niego nurt kontynuował bp Sebeasz Bagratyd
(Historia Herakliusza) i Łazarz z Farni; w VII w. powstała
anonimowa Historia Kościoła ormiańskiego (przeróbka HE
Sokratesa Scholastyka), omawiająca czasy od —> Grzegorza
Oświeciciela do VII w., natomiast dalsze czasy opisują kroniki
Ananiasza z Szyraku, Szapuha Bagratyda, katolikosa Jana
VI, Stefana z Taronu oraz Arystaka z Lastiwertu (zw. Jeremiaszem
Ormian), autora bolesnych dziejów Armenii i jej
Kościoła (999-1071); o spotkaniu Ormian z krzyżowcami i
Kościołem zach., a także o początkach unii kośc. w Królestwie
Cylicji (—» Armenia I 2) informują chronografie Mateusza
z Edessy, Samuela z Ani oraz Wahrama z Edessy; z późniejszych
zaś dzieł hist. (XIII-XV w.) należy wymienić wierszowaną
Kronikę królów Cylicji Wahrama Rabuna, Kronikę
Symbata, Chronografie i Historię Tatarów Hetuma oraz Historię
Armenii Cyriaka z GandŻaku, kroniki powstawały także
w Europie Wsch., m.in. Kronika wenecka, obejmująca
lata 1290-1537 (wykorzystująca zaginioną Kronikę lwowską),
i Kronika kamieniecka, 1410-1652 (obie wydał G. Aliszan
OMech, Ve 1869), stanowiące niezastąpione źródło do dziejów
Kościoła orm. w Polsce.

Do dziejów chrześcijaństwa w E g i p c i e odnosi się Kronika
—* Jana z Nicius; autorem koptyjskim, pierwszym z piszących
w języku arab., byt —* Sewer, którego Historia patriarchów
aleksandryjskich oparta na bogatej podstawie źródłowej
proweniencji monastycznej stanowi ważne źródło do
dziejów Kościoła Egiptu, Etiopii i Nubii, kontynuowane i
uzupełniane do XIII w. (m.in. przez Jusaba, bpa Fuwah),
znane w przeróbkach autorów eur., m.in. E. Renaudota (P
1713);

spisana w XIII w. Historia kościołów i klasztorów
Egiptu autorstwa mieszkającego w Egipcie Ormianina Abu
Saliha lub Abu'1 Mukarama Saad-allaha ibn Dżirdżisa ibn
Masuda zawiera informacje o zabytkach sakr., monastycyzmie
koptyjskim, legendy świętych, a także liczne wiadomości
geogr.-hist. z Nubii, Etiopii, Arabii i Indii (wyd. B.T.A.
Ewetts, The Church and Monasteries of Egypt, Ox 1894); z
tegoż okresu pochodzi Błogosławiony zbiór Makina Dżirdżisa
ibn al-Amida wykorzystujący źródła pers., melchickie i współczesne
arab. (cz. II dzieła wydał Th. Erpenius, Historia Saracenica,
Ly 1625; przekłady ł a c , ang., franc.) oraz Chronicon
orientale zawierający synchroniczne zestawienie cesarzy, królów
i dzieje patriarchów koptyjskich (wyd. Abraham Ecchellensis,
P 1651, 1685, nowe wyd. LS. Assemani, Ve 1729, L.
Szeicho, CSCO III 1).

W Kościele j a k o b i c k i m pierwsze
kroniki (zaginione) opracowali Jakub z Edessy (VII w.), Dionizy
z Tell Mahre i Ignacy, bp Melitene, jednak wybitne dzieła
hist, powstały dopiero w XII w. - w klasztorze Barsauma,
gdzie pisali swe dzieła (w języku syr.): anonimowy autor
chronografii z 1234, —» Michał Syryjczyk, którego Kronika
zawierająca także wykazy patriarchów i bpów kontynuowana
w XIII w., znana była w Europie w wersji orm. (wyd. V.
Langlois, P 1888; wersja syr. J.B. Chabot, I-IV, P 1899-1925),
oraz —> Abu'1 Faradż, autor 3 kronik: Chronicon Syrtacum
(wydał z tłumaczeniem łac. P.J. Bruns, G.G. Kirsch, I-II, L
1789, syr. P. Bedjan, P 1890). Chronikonecclesiasticum (wydał
z tłumaczeniem łac. J.B. Abbeloos, Th. J. Lamy, I-II,
Lv 1872-77) i arab. Chronicon Arabicum (A. Salhani, Bt
1890; tłumaczenie łac. E. Pococke, Oxoniae 1663); dzieło
kontynuował jego brat Barsauma do 1288, a do 1496 autor
anonimowy; Abu'1 Faradż korzystał także ze źródeł nestoriańskich,
dzięki czemu opisał nie tylko dzieje patriarchatu
jakobickiego i mafrianatu Takrit, ale także patriarchatu nestoriańskiego.

 

F.Ch. Baur. Die Epochen der kirchlichen Geschichtsschreibung, T 1852. Bo 1962; H. Zeissberg, Die polnische Geschichtsschreibung des Mittelalters, L 1873 (Dziejopisarstwo polskie wieków średnich, Lw 1873, Wwa 18772); Krumbacher; K. Dietrich, Geschichte der byzantinischen und neugriechischen Literatur, L 1902; M. Murko, Geschichte der älteren südslawischen Literatur, L 1908; M. Schulz, Die Form des Geschichtswerks in der Auffassung der Geschichtsschreiber des Mittelalters (VÌ-XU1 Jahrhundert) und ihre Abhängikeit von der Rhetorik, Fr 1909; Manitius; D. Bogdanovié, Pregled Književnosti hrvatske i srpske, Zg 1914, 1933; G. Montclatici, Storia della letteratura bizantina (324-1453), Mi 1916; E. Göller, Die Periodisierung der Kirchengeschichte und die epochale Stellung des Mittelalters zwischen dem christlichen Altertum und der Neuzeit, Fr 1919; Baumstark SL; P.K. Guilday. An Introduction to Church History, St. Louis 1925; M. Jugie, DThC X 2265-2270; L. Petit. DThC I 1933-1944; J. Sajdak, Literatura bizantyńska, w: Wielka literatura powszechna. Wwa 1933, IV 681-760; W. Nigg. Kirchengeschichtsschreibung, Mn 1934; H.E. Barnes, A History of Historical Writing, Norman 1937; Graf I-II; B.D. Griekow, Kijewskaja Ruś, Mwa 1944, 19492 (Ruś kijowska, Wwa 1955); Ch. Poulet. L'initiation à l'histoire ecclésiastique, P 1944-46; N. Sykes. The Study of Ecclesiastical History. C 1945; Bréhier; S.K. Papierkowski. Twórczość literacka narodów potudniowo-slowiańskich: Serbów, Chorwatów, Slowieńców i Bułgarów, Lb 1947; A. Klawek, Zarys dziejów teologii katolickiej w Polsce. Kr 1948; K. Tymieniecki, Zarys dziejów historiografii polskiej, Kr 1948; A. Vetulani, Dzieje historii prawa w Polsce, Kr 1948; E. Benz, Weltgeschichte, Kirchengeschichte und Missionsgeschichte, HZ 173(1952) 1-32; K. Brandi, Geschichte der Geschichtswissenschaft, Bo 1952; W. Pauck, The Idea of the Church in Christian History, ChH 21(1952) 191-214; F. Dölger, Byzanz und die europäische Staatswelt, Ettal 1953 , 261-281; A. Barac. Jugoslavenska knjizievnost. Zg 1954, 1963 (Literatura narodów Jugosławii. Wr 1969); M. Berg, Kirchengeschichte als Heilsgeschehen. Der evangelische Erzieher 6(1954) 130-139, 166-173; H. Jedin. Kirchengeschichte als Hellsgeschichte?, Saec 5(1954) 119-128; T. Sinko. Literatura grecka III 2, Wr 1954; G. Misch, Geschichte der Autobiographie II-III, F 1955-62; P. Meinhold, Weltgeschichte - Kirchengeschichte - Heilsgeschichte, Saec 9(1958) 261-281; H.G. Beck. Kirche und theologische Literatur Im byzantinischen Reich, Mn 1959; H.W. Haussig. Kulturgeschichte von Byzanz, St 1959 (Historia kultury bizantyńskiej, Wwa 1969. 19802); B. Kürbisöwna. Dziejopisarstwo wielkopolskie XIII i XIV wieku, Wwa 1959; M. Schmidt. RGG III 1421-1423; H. Zimmermann, Ecclesia als Objekt der Historiographie. Studien zur Kirchengeschichtsschreibung im Mittelalter und in der frühen Neuzeit, Gr 1960; W. Kowalenko, SSS I 401-403; H. Jedin, Einleitung in die Kirchengeschichte, HKG I 1-55; J. Wodka, Das Mysterium der Kirche in kirchengeschichtlicher Sicht, w: Mysterium Kirche in der Sicht der theologischen Disziplinen, Sa 1962, I 347-477; Ostrogorsky; J. Dąbrowski, Dawne dziejopisarstwo polskie (do roku 1480), Wr 1964; H. Evert Kappesova, Historie konstantynopolitańskie, Wwa 1964; W. Jakubowski, SSS II 523-524, IV 122-124; A. Poppe, SSS II 27-28, IV 41-42; R. Gustaw, Rozwój pojęcia historii Kościoła od I do XVIII wieku, Pz 1965; Atiya; H.G. Beck, Geschichte der byzantinischen Volksliteratur, Mn 1971; HOK; T. Wasilewski, Bizancjum i Słowianie w IX wieku. Studia z dziejów politycznych i kulturowych, Wwa Í972; A. Witkowska. Hagiografia, DTKP I i. 339-357; O. Jurewicz, Literatura bizantyńska, w: Dzieje literatur europejskich, Wwa 1977, I 135-189; L.A. Freiberg. T.W. Popowa, Wizantijskaja litieratura epochi rascwieta (IX-XV wieków), Mwa 1978; H. Hunger, Die hochsprachliche profane Literatur der Byzantiner I, Mn 1978; H.G. Beck, Geschichte der orthodoxen Kirche im byzantinischen Reich, Gö 1980; G. Podskalsky, Christentum und theologische Literatur in der Kiever Rus' (988-1237), Mn 1982; O. Jurewicz, Historia literatury bizantyńskiej. Zarys. Wr 1984; M. Krause. RAC Supl. 1-2, 82-88; T. Wasilewski, W. Felczak, Historia Jugosławii, Wr 1985; M. Plezia. Wstęp, w: J. Pleziowa, Średniowieczne żywoty i cuda Patronów Polski, Wwa 1987.

Podobne prace

Do góry