Ocena brak

Historia Telewizji

Autor /lol Dodano /18.02.2011

Telewizja

Telewizja elektronowa narodziła się w dniu 26 stycznia 1926 r. Tego dnia bowiem jej wynalazca, Anglik John Lagie Baird, emitował po raz pierwszy w historii obraz telewizyjny.

Telewizja w ciągu ostatnich lat uległa wielu zmianom. Przede wszystkim rozwinęła się telewizja satelitarna i kablowa, umożliwiając odbiorcom swobodny wybór programów oraz zaspokajanie własnych upodobań i zainteresowań.

Telewizja — podobnie jak prasa i radio — jest przede wszystkim środkiem masowego komunikowania, w pewnych wypadkach może być również dziedziną sztuki.

 

Telewizję łączy wiele cech wspólnych z filmem. Telewizja bowiem — podobnie jak film — przekazuje treści za pomocą takich środków informacji, jak obraz dynamiczny, mowa ustna i pisana, muzyka i dźwięki naturalne.

Telewizję łączy z filmem również podział na rodzaje. Dzieli się ona bowiem na telewizję faktów, telewizję dokumentalną. Telewizja dokumentalna przekazuje „fakty prawdziwe, ale nie wyłącznie aktualne, a więc stanowiące formy nauczające, czyli — inaczej mówiąc — telewizję oświatową" — pisze Pola Wert (Podstawy typologii widowiska telewizyjnego. Styl i kompozycja. 1976). Telewizja faktów, czyli dokumentalna odpowiada więc dwóm rodzajom filmowym: dokumentalnemu oraz naukowo-oświatowemu.

Drugi rodzaj telewizyjnych programów stanowią programy artystyczne. „Ich przedmiotem jest rzeczywistość kreacyjna, czyli artystycznie skonstruowana, na przykład na zasadzie fikcji, będąca formą teatru TV, filmu TV, estrady TV itp." (P. Wert [W:] Kino i telewizja, s. 181).

Ten rodzaj telewizji nie w pełni odpowiada rodzajowi fabularnemu w filmie, w każdym razie łączy jednak w sobie dwa rodzaje filmowe: fabularny i poetycki.

Podział obu rodzajów telewizji na dokumentalną i artystyczną jest prosty i logicznie uzasadniony. Sprawa komplikuje się jednak w przypadku podziału obu rodzajów na gatunki.

Telewizja dokumentalna dzieli się, podobnie jak publicystyka, na takie gatunki, jak sprawozdania, felietony, eseje, reportaże.

Telewizja artystyczna dzieli się na spektakle teatralne, filmy (które same z kolei dzielą się na wiele gatunków), widowiska rozrywkowe, ąuizy itp.

Telewizja jest nie tylko bliską krewną radia i filmu, lecz również teatru, z którego przejęła m. in. dominującą rolę tekstu i sposób przekazywania tego tekstu przez aktorów, aczkolwiek w ciągu ostatnich lat teatr telewizji coraz częściej korzysta z gry aktorów, stosowanej w trakcie nagrywania filmu.

Specyficzną cechą telewizji jest jej zdolność do bezpośredniego przekazywania wydarzeń, które zachodzą w tym samym czasie. Sama nazwa „telewizja" oznacza widzenie na odległość, przekraczającą zwykły zasięg wzroku ludzkiego. Oznacza więc ona widzenie zjawisk, które zachodzą poza zasięgiem wzroku odbiorcy.

Wyróżnia się trzy główne typy przekazów telewizyjnych: mechaniczny, reprodukcyjny i kreacyjny.

Typ pierwszy — mechaniczny —jest prostym przekazywaniem przez telewizję filmów, dzieł już gotowych. Telewizja jest w tym wypadku kanałem rozpowszechniania gotowych utworów. Ponieważ większość emitowanych programów jest zarejestrowana na taśmie, a tylko niektóre programy emitowane są ,,na żywo", typ mechaniczny przekazów telewizyjnych odgrywa dominującą rolę. Do typu drugiego — reprodukcyjnego — należą wszystkie transmisje imprez sportowych, uroczystości państwowych (na przykład wspólne obrady Sejmu i Senatu z okazji dwuchsetletniej rocznicy powstania Konstytucji Trzeciego Maja — 1771-1991). W tym wypadku telewizja przekazuje po prostu odbiorcom odległe w przestrzeni wydarzenia. Typ trzeci — kreacyjny — to programy kształtowane przez samą telewizję pod kątem możliwości jej warsztatu pracy.

Wybitny reżyser filmowy, Renę Clair, stwierdził, że nie ma takiej rzeczy w telewizji, jakiej nie dałoby się pokazać na filmie. Zdanie to wydaje się słuszne dotąd, aczkolwiek zostało napisane przed wieloma laty. Dlatego to wszystko, co zostało przez nas podane w akapicie poświęconym filmowi, odnosi się również do telewizji.

Poświęcimy tu nieco uwagi polskiej telewizji artystycznej, a zwłaszcza spektaklom Teatru Telewizji. Poniedziałkowy, emitowany od lat przez polską telewizję cykl przedstawień nie tylko jest „teatrem dla milionów", ale przede wszystkim jednym z najlepszych w Europie cyklicznym programem teatralnym, o repertuarze ambitnym i bardzo rozległym. Teatr Telewizji nie jest rywalem „teatru żywego". Współistnieje obok scen teatralnych, z których wiele przewyższa doborem reżyserów, aktorów i scenografów. Cykl „Teatr na Świecie", w polskim dubbingu, umożliwia polskim odbiorcom obejrzenie najwybitniejszych przedstawień telewizyjnych z różnych krajów, jak np. brytyjskich inscenizacji dramatów Szekspira.

Ponieważ telewizję ogląda się przeważnie w domu, w gronie bliskich, jej odbiór cechuje intymność. Spektakle telewizyjne, podobnie jak filmy telewizyjne (których nie należy mylić z filmami kinowymi, często emitowanymi w telewizji), posługują się planami bliskimi, a tylko w razie uzasadnionej konieczności — odległymi. Człowiek, jego mimika, gestykulacja, ruch — wyznaczają przestrzeń w telewizji.

Tylko zbliżenie pozwala pokazać całą zmienność psychiki człowieka: wyraz oczu, uśmiech, drgnienie ust itp. Nieraz pokazana na szklanym ekranie ręka jest dla telewidza ważną informacją na temat cech i przeżyć bohatera utworu. Plany bliskie na szklanym ekranie mogą trwać bardzo długo, gdyż jest to podstawowa forma przekazywania ludzi i wydarzeń w telewizji. Natomiast plany odległe są rzadsze.

Teatr telewizji w większości wypadków korzysta ze wstawek filmowych. Akcja nie ogranicza się do samego wnętrza studia. Aktorzy wychodzą na ulicę, chodzą nad rzeką, jeżdżą samochodami itp. Znakomite przedstawienie Do piachu Tadeusza Różewicza, reżyserowane przez Stanisława Różewicza, prawie w całości zostało zarejestrowane w plenerze (las, polana, drogi leśne itp.). W innym przedstawieniu: Zapach orchidei Eustachego Rylskiego, reżyserowanym przez Kazimierza Kutza, wykorzystano wnętrza pałaców krakowsjdch, studio oraz plener. Reżyserzy obu przedstawień telewizyjnych — S. Ró-żewicz i K. Kutz — są twórcami filmowymi, stąd — być może — brało się stosowanie metod filmowych w kreowaniu przedstawień telewizyjnych.

Teatr telewizji może korzystać z bogatego dorobku teatru eksperymentalnego, ze środków wyrazu teatru rapsodycznego (słowo i światło); może też w jednym przedstawieniu posłużyć się osiągnięciami różnych form filmu i teatru. Sięga po prozę i poezję, po utwory klasyczne i współczesne. Podstawę tego teatru stanowi w większości wypadków wartościowa literatura.

W latach pięćdziesiątych — ze względu na niewielkie możliwości techniczne polskiej telewizji — do metod najczęściej stosowanych należał wybór jednego z wątków powieści i jego dramatyzacja za pomocą dialogów. Wprowadzano wówczas chętnie postać narratora, który charakteryzował wydarzenia, komentował działanie bohaterów. Zwykle spełniał on rolę postaci drugoplanowej, aczkolwiek w niektórych wypadkach stawał się równorzędnym partnerem pozostałych aktorów. Czasem rolę narratora przejmowali bohaterowie. Relacjonowali oni swoje dzieje, a inscenizowano tylko fragmenty. W tej konwencji było utrzymane czteroczęściowe widowisko w reżyserii Ireny Bołtuć Dziewczęta z Nowolipek, adaptacja powieści Poli Gojawiczyńskiej. Obrazowano w niej za pośrednictwem drogi życiowej Franki, Anielki, Kwiryny i Bronki odmienność postaw życiowych tych dziewcząt oraz ich losów.

Widowisko teatru telewizji nagrywane prawie w całości w studio, oparte na dialogach, kameralne, początkowo emitowane „na żywo", to adaptacje typowo teatralne. Początkowo unikano w nich plenerów, pokazywano to tylko, czego nie dało się opowiedzieć, ograniczano liczbę postaci. W widowiskach tych dialogi (lub monologi) górowały nad akcją, co nadawało im statyczność.

O charakterze przedstawień teatru telewizji decydowało również to, czy reżyser przedstawienia wywodził się z teatru, czy też z filmu. Stanisław Wohl, który był w tym okresie reżyserem wielu przedstawień teatru telewizji, powiedział na ten temat: „Mój rodowód był diametralnie różny od rodowodu wielu realizatorów telewizyjnych, wywodzących się z teatru. Fakt mojej długoletniej pracy w filmie spowodował, że techniczna strona widowiska telewizyjnego, w takich swoich przejawach, jak komponowanie kadru i montaż, nie były dla mnie rzeczą now|. Niemniej jednak warunki pracy telewizyjnej w latach pięćdziesiątych zmusiły mnie do odejścia od przyzwyczajeń filmowych, do zwrócenia się ku bogatej tradycji pracy teatralnej"(„Tygodnik Kulturalny" 1974, nr 16).

Spektakl telewizyjny może w różnorodny sposób korzystać z filmu. W zasadzie wszystkie środki właściwe filmowi, takie jak zmiany dystansu kamery wobec obiektu, punkt i kąt jej widzenia, montaż wewnątrzka-drowy, zdjęcia trikowe, różnorodne formy montażu obrazu i dźwięku, zabiegi dramaturgiczne, konstrukcja płaszczyzn obrazu i przestrzeń w narracji, muzyka, scenografia, gra aktorska — stały się własnością telewizji i jej teatru.

Zazębianie się elementów teatralnych i filmowych w telewizji wywiera silny wpływ na kształt i pojmowanie zjawiska, jakim jest teatr telewizji. Teatr telewizji korzysta świadomie lub w sposób nie zamierzony ze specyfiki teatru żywego i filmu; to one kształtują jego dramaturgie i jego środki wyrazu, nadają bowiem nowy kształt literaturze, dostosowując ją do potrzeb widowiska telewizyjnego.

Literatura trafia do teatru telewizji drogą adaptacji, na zasadach podobnych, takich jak w radiu czy w filmie.

Adaptacje utworów dramatycznych są mniej lub więcej twórcze pod względem artystycznym. Tekst pisany dla teatru scenicznego najczęściej daje się wykorzystać w telewizji, bez potrzeby większej ingerencji ze strony adaptatora, ponieważ poszczególne elementy jego struktury są w stosunku do konstrukcji spektaklu telewizyjnego jeżeli nie identyczne, to bardzo zbliżone. Czas sceniczny jest bowiem w obu przypadkach umowny, zachowana zostaje chronologia wydarzeń, nawet w symultanicznej, wielowątkowej akcji.

Formą, która coraz częściej pojawia się na ekranie telewizora, są seriale. Niektóre z nich składają się z kilkunastu, a nawet kilkudziesięciu odcinków. Realizowane są szybko, coraz częściej przy użyciu kamery wideo. Pełnią przede wszystkim funkcję rozrywkową, nie mają większych ambicji artystycznych, odgrywają jednak swoistą rolę w kulturze masowej.

Skąd można czerpać informacje na temat wartościowych przedstawień teatralnych, nowych dramatów, filmów fabularnych? Przede wszystkim należy czytać recenzje zamieszczane w licznych czasopismach. Sprawy teatru omawia specjalistyczne wydawnictwoPamiętnik Teatralny". Recenzje filmowe na wysokim poziomie można znaleźć w czasopiśmie „Kino", gdzie omawiane są również najważniejsze programy telewizji. Należy je czytać systematycznie i porównywać z własnymi opiniami na temat tej dziedziny sztuki, która czytelnika najbardziej interesuje.

Podobne prace

Do góry