Ocena brak

Historia Radia

Autor /lol Dodano /18.02.2011

Radio

Estetycy przyznają części twórczości radiowej rangę sztuki, która posiada znaczne osiągnięcia. Na wyróżnienie zasługuje gatunek audycji artystycznej, zwany słuchowiskiem, które opiera się na zasadach odrębnej i autonomicznej twórczości.

Radio łączy z telewizją podobny podział na rodzaje. Można więc wyróżnić audycje o charakterze publicystycznym, audycje oświatowe, artystyczne (słuchowiska), a samodzielny rodzaj stanowią audycje muzyczne.

Literatura radiowa ukształtowała się na wzór i podobieństwo gatunków literatury tradycyjnej — pisała Maria Butkiewicz — jednak stopniowo zaczyna ze swej strony wywierać wpływ na publicystykę i na dramaturgię" (W: Zadania oświaty równoległej w realizacji programu powszechnej szkoły średniej. Red. J. Koblewska, 1979, s. 136).

Tworzywem w sztuce radiowej są słowa, efekty dźwiękowe, muzyka. Czynnikiem dominującym jest mowa ustna (dialog, monolog, komentarz), natomiast czynniki takie, jak głosy natury, gwar i szmery realistyczne stanowią ważny, a jednak drugorzędny element audycji. Tym, czym na filmie jest idea widzenia świata, w sztuce radiowej jest jego „słyszalność". W skład tworzywa dzieła radiowego wchodzą więc elementy słowne, muzyczne i akustyczne, ściśle od siebie artystycznie i strukturalnie zależne, a technika twórcza słuchowiska zbliżona jest do montażu filmowego. Zenon Kosidowski jako jeden z pierwszych teoretyków sztuki radiowej pisał, że tak, jak sztuka filmowa posługuje się gestem, światłem, perspektywą i ruchem, tak radiowa może przedstawić bogactwo dźwięków.

Jeden z najwybitniejszych teoretyków radia — Michał Kaziów — proponuje podział słuchowisk na czysto dramatyczne, dramatyczno-epickie i dramatyczno-liryczne. W każdym bowiem słuchowisku zachodzi działanie dramatyczne, wyrażone zarówno formą czasową, jak i akcją oraz relacją miedzy występującymi postaciami. Natomiast zdaniem Józefa Mayena, monolog, a nawet pogadanka radiowa mają charakter dramatyczny, ponieważ zwracają się bezpośrednio do domniemanego partnera lub słuchacza.

W skład tworzywa dźwiękowego słuchowiska wchodzą różne elementy foniczne, które nawzajem na siebie oddziałują i tworzą kompozycyjnie jednolitą całość.

Najciekawszą definicję słuchowiska radiowego stworzył Michał Kaziów (O dziele radiowym ..., s. 123):

Słuchowisko, to artystyczne dzieło radiowe, którego tworzywem są wyłącznie elementy foniczne (głos, mówione słowo, cisza, muzyka, odgłosy natury, głosy ptaków i zwierząt, odgłosy uruchamianych przedmiotów, wieloplanowa akustyczna przestrzeń); w strukturze swej dzieło takie podporządkowane jest poetyce literackiej, a jego dominantę stanowi niewidzialność. Akcji słuchowiska nie realizuje się na scenie, mimo udziału aktorów, akcja ta konstytuuje się jako imaginatywna rzeczywistość w wytwórczej wyobraźni słuchacza".

Zgodnie z tą definicją w skład słuchowiska wchodzą różne elementy foniczne.

Pierwszym elementem jest rozległa skala brzmienia głosu ludzkiego. Jest to podstawowy element, bez którego nie mogłoby istnieć słuchowisko. Element ten spełnia następujące funkcje estetyczne:

Aktor za pomocą głosu — instrumentu obdarza kreowaną postać różnymi cechami. Potrafi on wyeksponować brzmienie piękne lub ponure, chrapliwe, odpychające. W głosie przejawiają się również cechy środowiskowe postaci, jak dialekt, błędy gwarowe itp., specyficzne błędy artykulacji i wymowy. Głos aktora buduje więc indywidualne i środowiskowe cechy postaci.

Cechy głosu — w zależności od charakteru utworu — mogą być zamierzonym środkiem wyrazu artystycznego, np. głos staruszka, dziecka, młodego mężczyzny. Niektóre cechy głosu określają więc płeć i wiek postaci kreowanej przez aktora, jej przynależność etniczną, narodową itp. Tak więc głos ludzki może stworzyć głosowy portret odtwarzanej postaci.

Słowo mówione może być kompozycyjnie połączone ze śpiewem, recytacją itp.

Wypowiedzi narratora nie działają na odbiorcę poprzez brzmienie głosu, ale poprzez sens wypowiedzi. Słowa narratora mogą wywołać wyobrażenie kształtu domu, krajobrazu, urządzenia wnętrza itp.

W licznych słuchowiskach występują monologi wewnętrzne postaci, a więc słyszalne myśli. Wypowiadane słowa są tylko myślami bohatera, które odbiorca słyszy. Brzmienie głosu zabarwiają wówczas przeżycia bohatera.

Ważny element słuchowiska stanowi cisza. Cisza jest tłem dla różnorodnych dźwięków. „Każdy dźwięk, każdy szmer, każde westchnienie wychodzi z ciszy i w ciszę zapada" — pisze M. Kaziów (op. cit, s. 121). Cisza może być nie tylko tłem w słuchowisku, lecz również środkiem budowy nastroju, środkiem zmiany miejsca akcji. Słuchowisko radiowe łączy z filmem podział na sekwencje. Jednym z przerywników między sekwencjami jest cisza. Cisza w słuchowisku radiowym nie oznacza w każdym wypadku dosłownej ciszy: może to być szelest liści, odgłos kroków, stukot kół pociągu itp.

Ważna rola w słuchowisku radiowym przypada muzyce. Muzyka buduje odpowiedni nastrój. Występują również w słuchowisku — podobnie jak w filmie — lejtmotywy, czyli motywy przewodnie, które towarzyszą określonym postaciom lub podobnym wydarzeniom. Muzy-,ka może charakteryzować postać, np. kosmonaucie może towarzyszyć muzyka konkretna; zakochanej dziewczynie — sentymentalna piosenka.

Muzyka może być środkiem prezentacji środowiska, np. miejsca pracy kompozytora, pracy nad rolę śpiewaka operowego.

Muzyka może służyć jak przerywnik dla poszczególnych sekwencji słuchowiska, spełnia ona wówczas rolę podobną, jak kurtyna w teatrze lub frazy montażowe w filmie.

Szmery, czyli dźwięki naturalne, odgrywają również w słuchowisku ważną rolę. Wszystkie odgłosy natury mają jednak w słuchowisku walor estetyczny, ujawniają się one same w utworze, nie wymagają słownego opisu.

Odgłosy natury i różne głosy ptaków i zwierząt określają również miejsce akcji, porę dnia, porę roku itp.

Tło akustyczne słuchowiska stwarza perspektywę przestrzenną przez rozłożenie dźwięków w różnych planach. Dźwięki te płyną z różnych kierunków, oddalają się i zbliżają. W rzeczywistości dźwięki te pochodzą z przestrzeni jednowymiarowej. Wielowymiarowość uzyskuje się dzięki różnorodnym efektom akustycznym. Takimi efektami akustycznymi są: pogłos stwarzający złudzenie zamkniętej przestrzeni; gwar, który wdziera się nagle przez okno z ulicy, co daje złudzenie, że akcja dzieje się w pokoju; echo w lesie lub zwielokrotniony głos mówcy na wielkim placu, co powoduje, iż słuchacz sądzi, że akcja toczy się w plenerze. Zbliżenie i oddalenie się niektórych głosów, szmerów, wizgu opon itp. informuje o otaczającej bohaterów przestrzeni. Wszystkie te głosy, odgłosy, dźwięki, szmery mają różne natężenie, częstotliwość, barwę plenerową, odmienną od pozbawionej pogłosu oraz występującą z pogłosem, echem, wibracją.

W słuchowisku radiowym — podobnie jak w filmie — można wyróżnić plany bliskie i odległe. Głos bardzo wyrazisty stanowi zbliżenie, pierwszy plan dźwiękowy. Głosy oddalone, mniej wyraziste, które słyszymy w perspektywie, stanowią plan odległy, czyli drugi plan dźwiękowy.

Trzeci plan stanowią w słuchowisku triki, czyli głosy z filtrem. Mają one imitować głosy słyszane z megafonu, z odbiornika radiowego, ze słuchawki telefonicznej. Głosy te są sztucznie zdeformowane i pełnią w słuchowisku różne funkcje informacyjne (np. ktoś telefonuje z odległego miejsca).

Odpowiednie operowanie tymi planami stwarza w odczuciu odbiorcy złudzenie przestrzeni trójwymiarowej.

Podobne prace

Do góry