Ocena brak

HISTORIA LITERATURY - Romantyzm

Autor /rocky Dodano /17.02.2011

ROMANTYZM

Nazwą „romantyzm" określamy ogólnoeuropejskie zjawiska (prądy filozoficzne, literackie, artystyczne), które zaistniały z końcem XVIII w. i trwały mniej więcej do połowy wieku XIX.

Założenia filozoficzne i ideologiczne romantyzmu ukształtowały się w wyniku przemian społeczno-politycznych, spowodowanych przez rewolucję francuską i wojny napoleońskie. Na podłożu rewolucyjnych, postępowych idei Wolności, Równości i Braterstwa wszystkich ludzi zrodziło się romantyczne przekonanie o potrzebie przemiany życia jednostkowego oraz zbiorowego. Na gruzach feudalizmu kształtował się nowy ustrój, który nie gwarantował wszystkim sprawiedliwości, tak jak wojny napoleońskie nie przyniosły wielu krajom wolności. Romantyzm zrodził się więc w okresie burzliwych przemian, odczuwanych jako przełomowe, na granicy „między dawnymi i nowymi laty". Czas taki wyzwolił bunt jednostki przeciwko rzeczywistości, która nie dawała się już racjonalnie objaśnić. Przekonanie o kryzysie światopoglądu racjo-nalistycznego było powszechne w całej Europie, choć nie od razu we wszystkich krajach. Romantyzm nie był bowiem prądem jednolitym i równomiernie się rozwijającym.

W Anglii korzeni romantyzmu szukać należy już w XVII wieku. Za prekursora romantyzmu angielskiego uznaje się Williama Shakespea-re'a, który stworzył nowy teatr w opozycji do gustów salonów arystokratycznych i przepisów poetyki klasycznej.

Podobnie w Niemczech trudno o ścisłą granicę między preromantyz-mem a romantyzmem. Nie było tam przełomu, a podstawy ideowo--artystyczne romantyzmu niemieckiego ukształtowała filozofia. Była to filozofia zainteresowana światem duchowym a nie materialnym.

Odkrywając sprzeczności tkwiące we wnętrzu człowieka, filozofia ta uwznioślała wytwory ducha i sam akt twórczy. Postać natchnionego geniusza, także poety-wieszcza, i wysoka ocena sztuki jako dziedziny realizacji podstawowego pierwiastka bytu (absolutu) wywodzi się z tego kierunku myślenia. Najpierw oświeceniowy filozof, George Wilhelm Hegel (1770—1831), uważał piękno i sztukę za wyraz ducha absolutnego, następnie romantycy, Johann Gottlieb Fichte (1762—1814) oraz Friedrich Wilhelm Schelling (1775—1854), uzasadniali wielkość i boskość procesu twórczego. Za najdoskonalszą z jego form uznali poezję romantyczną.

Friedrich Schlegel, w niemieckim czasopiśmie „Athenaum", pierwszy określił nowe tendencje w poezji, w której do głosu doszła pełna swoboda twórcza. Poeta kierował się w niej intuicją i natchnieniem, pozwalającym odrzucić wszelkie reguły i zasady.

Ten indywidualizm został uzasadniony także na płaszczyźnie historiozoficznej przez twórcę dialektyki i historyzmu — Hegla.

W dialektycznie pojmowanym rozwoju dziejów Hegel wielką rolę przypisywał wybitnym jednostkom. „Duch świata" objawiał się bowiem w czynach osób, narodów i państw, wielkich na danym etapie dziejów. Wielcy ludzie w historii, według Hegla, to właśnie tacy ludzie, których „cele partykularne zawierają treść substancjalną, wyrażającą wolę ducha świata". Poza tym, nie w pełni uświadomionym źródłem działania, byli to ludzie, którzy rozumieli potrzebę i nakaz epoki. Wielcy romantyczni indywidualiści ujawniali zatem swą wielkość często w konflikcie ze społeczeństwem (Giaur) lub w działaniu patriotycznym (bohaterowie polskich dramatów, np. Konrad Wallenrod). ,

Europejskich romantyków łączyły: tęsknota za nieskończonością, przeciwna granicom poznania; spotęgowanie uczuciowości, wpływające na bujny rozwój liryki i religijności (irracjonalizm miał poszerzać horyzonty poznawcze i wyobraźnię twórczą); zwrot ku fantastyce; zerwanie ze sztuką salonową; szukanie nowych wartości w przeszłości (gotycyzm, historyzm), w krajach egzotycznych (egzotyzm, orientalizm), w nieskażonej cywilizacją kulturze ludowej (ludowość, folkloryzm), w dzikiej, potężnej przyrodzie (groza, koloryt lokalny). Ton osobisty autora (subiektywizm, egotyzm, liryzm) zaczyna dominować w sztuce i rozbijać wszelkie formy i reguły.

W muzyce na przykład Ludwig van Beethoven wyraził zarówno subtelny liryzm, jak i gwałtowne, namiętne uczucia. Rewolucjdnizował

 

 

 

 

 

muzykę, wprowadzając nowe pierwiastki i idee wolnościowe. Franz Schubert słynął z pieśni, Felix Mendelssohn-Bartholdy pisał symfonie i pieśni, ale znany był głównie jako autor marsza weselnego, będącego fragmentem muzyki do Snu nocy letniej Shakespeare'a. Symfonie i poematy symfoniczne tworzyli Robert Schumann i Ferenc Liszt. Fryderyk Chopin zachwycał małymi formami fortepianowymi, takimi jak ballady, mazurki, nokturny, preludia i etiudy. Hector Berlioz rozwinął muzykę programową, wyrażającą jasno nastroje i konkretne treści. Nową operę stworzył Karol Maria Weber, a zrewolucjonizował ją później Richard Wagner.

Malarstwo romantyczne reprezentują: w Anglii—JosephWilliam Turneri John Constable (pejzażyści), we Francji — Eugene Delac-roix (obrazy o tematyce historycznej i rewolucyjnej, np. Wolność wiodąca lud na barykady), w PolscePiotr Michałowski (portrety psychologiczne), Juliusz Stattler (obrazy historyczne), a także tworzący już w poprzedniej epoce Aleksander Orłowski (krajobrazy, sceny batalistyczne).

Romantyzm ogarnął także obyczaje i modę. Strojem manifestowano często przekonania społeczne, polityczne czy literackie. W czasie powstania styczniowego kobiety polskie na znak żałoby nosiły czarne suknie. Niektórzy oryginalność podkreślali ekstrawagancją. George Sand preferowała spodnie i paliła cygaro, Słowacki miał oryginalny kołnierzyk, Balzak kamizelki. Mężczyźni, wzorem Werthera, nosili niebieskie fraki i żółte kamizelki.

* **

W literaturze francuskiej romantyzm dziewiętnastowieczny zapowiadały pewne zjawiska zrodzone już w okresie klasycyzmu (np. twórczość i poglądy Jeana Jacąuesa Rousseau), ale romantyczne przeciwstawienie się regułom i przepisom w sztuce miało tam charakter przełomu. Ostrą dyskusję romantyków z klasykami w latach dwudziestych sprowokowała w pewnym sensie książka Annę Luise Germaine de Stael O Niemczech, propagująca romantyzm niemiecki.

Romantyczną „chorobą wieku" z kolei „zaraził" bohaterów literatury europejskiej Francois Renę de Chateaubriand (1768—1848). W swej powieści pt. Renę zobrazował niepokoje, rozterki i ból istnienia swego bohatera. Renę, niezdolny do działania z braku woli, ogarnięty znużeniem i zniechęcony do życia, oddziałał silnie na pokolenie romantyczne. Zjawisko to zostało określone terminem „reneizm". Chorobą romantyczną dotknięty został także Oktaw, bohater powieści Alfreda Musseta (1810—1857) pt. Spowiedź dziecięcia wieku (jej objawy dostrzegamy u Kordiana w pierwszych scenach dramatu Słowackiego

  1. tym tytule). Do wielkich twórców romantyzmu francuskiego należą:Stendhal (1783—1842), autor powieści Czerwone i czarne, przedstawiającej ambitnego plebejusza, Juliana Sorela, usiłującego zrobić karierę, której rozwojowi przeszkadzają jego burzliwe przygody miłosne;Aleksander Dumas (ojciec; 1802—1870), autor Trzech muszkieterów

  2. Hrabiego Monte Christo; Yictor Hugo (1802—1885) autor takichznanych powieści, jak Katedra Panny Marii w Paryżu, Nędznicy orazdramatów — Cromwell, Hernani.

W literaturze niemieckiej nowe treści zapowiadały: zbiór pieśni ludowych, wydanych przez Johanna Gottfrieda Herdera, oraz powieść Johanna Wolfganga Goethego (1749—1832) z 1774 r., zatytułowana Cierpienia młodego Werthera. Napisana w formie listów młodego Werthera do przyjaciela Wilhelma, stanowiła swoisty dziennik wyznań miłosnych bohatera zakochanego w szlachetnej Lotcie, poślubionej przez innego zgodnie z wolą ojca. Perypetie duchowe młodzieńca, związane z rodzącym się mocnym, świeżym uczuciem i wzrastającą namiętnością, potęgowaną przez ukrywaną zazdrość, są kanwą dla rozważań filozoficznych i etycznych. Werther snuje refleksje nad naturą ludzką, kontempluje przyrodę, szukając w niej daremnie pociechy. Nie może zaspokoić osobistych pragnień ani też czuć się szczęśliwym w świecie panujących jeszcze przesądów stanowych, będących źródłem wielu upokorzeń w życiu młodych, ambitnych, podobnych jemu lu\M niższego stanu. Werther odczuwa tzw. ból świata, co prowadzi do pewnego „rozdwojenia osobowości", do odczuwania sprzeczności istnienia, z których nie ma wyjścia. Tacy jak Werther popełniali w młodości samobójstwo lub szli na kompromis, godząc się z rzeczywistością. Postawa Werthera znajdowała naśladowców w całej Europie, co świadczyło o tym, że werteryzm stał się zjawiskiem nie tylko literackim.

Poza Cierpieniami... Goethe jest autorem m. in. ballady Król Olszyn, liryków (Dywan Zachodu i Wschodu) oraz dramatu Faust.

Uczony i mędrzec, Faust, stał się symbolem nieustannego zmagania się człowieka z własną małością wobec nieskończonej tajemnicy bytu. Prowadzony przez Mefistofelesa, dąży w swych wędrówkach do zrozumienia praw wszechświata, chce doznać pełni życia i prawdziwego szczęścia.

Z podobnymi problemami natury psychologiczno-społecznej co szlachetny Werther borykał się młody elew książęcej szkoły wojskowej, Friedrich Schiller (1759—1805). Ulegając pozornie despotycznemu drylowi akademii (Karlschule), pisał jednocześnie po kryjomu buntowniczy dramat pt. Zbójcy. Sztuka, wystawiona w 1878 r., osiągnęła sukces. Odebrano ją jako protest przeciwko niewoli i łamaniu ludzkich charakterów przez prawo. „Przeciw tyranom" — brzmiało motto. Głównymi bohaterami dramatu są dwaj bracia Moor — zły, choć w głębi duszy szlachetny i kochany przez wszystkich, herszt zbójców Karol, i rzekomo dobry, choć w istocie podły i dwulicowy Franciszek. Ich rywalizacja o miłość ojca i Amalii stanowi intrygę, w której tle odczytać możemy potępienie świata feudalnego i obronę wolności jednostki. Schiller, znany w Polsce już Ignacemu Krasickiemu, a później romantykom, zwłaszcza Mickiewiczowi, który tłumaczył jego wiersze, napisał ponadto kilka innych dramatów, np. Intryga i miłość, Maria Stuart czy Wilhelm Tell. Schiller był współtwórcą, jak stwierdził Goethe, niemieckiej „rewolucji kulturalnej", nazywanej także okresem „burzy i naporu".

Wybitnym poetą niemieckiego romantyzmu był Heinrich Heine (1797—1856). Wydał trzy tomy poezji: Powrót, Księga pieśni, Nowe pieśni, poemat satyryczny Niemcy-Baśń zimowa i liczne szkice literackie, historyczne oraz podróżnicze. Mistrzowsko operując ironią, stworzył Heine poezję, zaangażowaną w problemy społeczno-polityczne epoki. Opowiadał się za wolnością i demokracją, przeciw pruskiemu despotyzmowi i za niepodległością Polski.

Poza wymienionymi twórcami, romantyzm niemiecki reprezentują: Novalis, autor baśniowej powieści Heinrich von Ofterdingen, Ludwig Tieck, teoretyk dramatu, autor udramatyzowanej baśni Kot w butach, oraz Heinrich Kleist, twórca dramatów i opowiadań.

W literaturze angielskiej romantyzm został poprzedzony twórczością Jamesa Macphersona. Szkocki poeta stworzył cykl poematów opartych na tradycji ustnej, sięgającej wczesnego średniowiecza, pt. Pieśni Osjana. Zostały one opublikowane jako rzekomy zabytek literatury celtyckiej z III w. Niewidomy król—bard sam opowiada o heroicznych czynach dawnych bohaterów lub przytacza opowieści innych o rycerstwie średniowiecznym. Pieśni Osjana rozbudziły w Europie zainteresowanie średniowieczem i surowym pejzażem Północy (osjanizm). W polskiej literaturze znalazło to odbicie w Śpiewach historycznych Juliana Ursyna Niemcewicza; tłumaczył Pieśni... romantyk, Seweryn Goszczyński.

Romantyzm angielski reprezentuje Walter Scott (1771—1832). poeta i powieściopisarz, który jest autorem popularnych do dziś powieści historycznych Waverley, Narzeczona z Lammermooru, Ivanhoe. Romantycy, a także późniejsi powieściopisarze historyczni, jak np. Henryk Sienkiewicz, uczyli się od angielskiego pisarza uwzględniania kolorytu czasu i miejsca akcji oraz łączenia wątków historycznych z przygodowymi.

Scott zapoczątkował nowy gatunek — powieść poetycką, twórczo rozwinięty przez George'a Byrona(1788—1824). Ten zbuntowany angielski poeta silnie oddziałał na romantyzm europejski. Powielenie prze/ pisarzy romantycznych typu bohatera z dzieł Byrona stanowi zjawisko określane terminem „byronizm".

Tworzono więc bohaterów, których charakteryzował wybujały indywidualizm; którzy byli skłóceni ze światem, rozdarci wewnętrznie (szlachetni zbrodniarze). Istotna była także fascynacja biografią poety, angielskiego lorda, który opuścił ojczyznę, by wziąć udział w powstaniu greckim. W jego przypadku życie i sztuka połączyły się w jedno.

Bohaterem powieści poetyckiej Byrona pt. Giaur, jest młody chrześcijanin (według muzułmanów: niewierny, czyli giaur), mściciel ukochanej Leili, utopionej przez Turka Hassana, władcę haremu. Fragmentaryczna akcja, niechronologicznie przedstawione zdarzenia, pełna niedomówień i tajemniczości narracja, przerywana kwestiami trzech osób, dotyczy życia Hassana, zemsty Giaura i jego pokuty.UMożna mieć wrażenie, że autorowi chodziło głównie o przedstawienie rozpaczliwej udręki Giaura, który ratunek dla siebie widzi tylko w śmierci. Nie może wszak żyć bez Leili, a jako zabójca Hassana nie czuje się godny żyć w społeczeństwie.

Najwybitniejszym poetą romantyzmu rosyjskiego był Aleksander Puszkin (1799—1837). Mickiewicz przełożył jego m.in. Przypomnienie, Puszkin zaś przyswoił literaturze rosyjskiej Mickiewiczowskie ballady: Trzech budrysów i Czaty. Autor poematu dygresyjnego Eugeniusz Oniegin, tragedii Borys Godunow uprawiał także prozę (opowiadania, np. Córka kapitana), dominującą w twórczości pisarzy epoki1 np. Mikołaja Gogola i Michaiła Lermontowa. Zarówno w wielkim poemacie Puszkina, jak i w powieści Lermontowa Bohater naszych czasów postacie tytułowe uzewnętrzniają rosyjską odmianę romantycznej „choroby wieku".

* **

Z myślą niepodległościową, zamanifestowaną przez Byrona, wiąże się cały romantyzm polski. Istotę jego oddaje poezja legionowa czasów Mazurka Dąbrowskiego. Właśnie w okresie walk o niepodległość Polski w armii Napoleona zrodziło się braterstwo żołnierza (szlachcica i chłopa), śmiałość myśli niepodległościowej i społecznej. Obrazem zmagań romantycznych Tyrteuszy jest powieść Stefana Żeromskiego Popioly.

Romantyzm w literaturze polskiej poprzedziła i umocniła krytyka i publicystyka, a zwłaszcza tzw. walka klasyków z romantykami. Teoretyczną podstawę romantyzmu polskiego przyniosły prace Kazimierza Brodzińskiego. W rozprawie O klasyczności i romantyczności, tudzież

  1. duchu poezji polskiej autor przeciwstawił się ahistorycznej metodzieujmowania zjawisk literackich. Brodziński wiązał twórczość ze stosunkami politycznymi, a nawet religijnymi, słowem z charakterem epoki,której miała być ona zwierciadłem. W analizie dziejów literatury europejskiej stwierdził, że ,,do klasyczności potrzeba mieć więcej udoskonalony gust, do romantyczności więcej udoskonalone czucie". Postulował,aby polska literatura wyrażała ducha narodu i jego aspiracje. Podkreślałsielskość polskiej poezji, zalecał Polakom wzorowanie się na obywatelskiej postawie przodków — rolników. Z Brodzińskim polemizował Jędrzej Śniadecki, stając po stronie rozsądku przeciw romantycznemu„rozpasaniu imaginacji". Tezę Śniadeckiego o naśladowaniu „starożytnych lub francuskich wzorów", odrzucił z kolei Maurycy Mochnac-ki, który, zgadzając się z Brodzińskim co do postulatu oryginalności,swojskości i rodzimości literatury, przeciwstawił się jego spojrzeniu nacharakter narodu polskiego jako rzekomo tylko łagodny i sielski orazpodkreślił rycerskość i bojowość wojów Chrobrego. W dziele O literaturze polskiej w wieku XIX sformułował program literatury romantycznej

  2. określił istotę romantycznego rozumienia pojęć: naród i ojczyzna.Według Mochnackiego literatura odzwierciedla świadomość narodową. W niej naród rozpoznaje swą istotę i sens swego istnienia. Takąfunkcję pełniła literatura w XIX wieku, utrwalając w świadomościzbiorowej imperatyw walki o wolność. Romantyczne wyzwanie do wal-

 

 

 

ki ze starym światem i jego kulturą miało zatem aspekt polityczny. Spór romantyków z klasykami był swoistą formą buntu młodych przeciw legalizmowi i lojalizmowi starego pokolenia. Z postawy pseudoklasy-ków wobec literatury romantycznej wynikała ich postawa wobec narodu i ojczyzny. Romantycy ostro występowali przeciw serwilizmowi tego pokolenia, traktując je jako reprezentanta martwej już kultury. (W Dziadach Mickiewicz kpi z ich twórczości, czyniąc aluzję do Ziemiań-stwa Kniaźnina.).

Bunt młodych romantyków przygotowała w pewnym sensie sytuacja społeczna i polityczna, w jakiej wyrastali. W kraju pod zaborami każdy przejaw samodzielnej, światłej myśli był zwalczany jako niebezpieczny politycznie. Na ziemiach nie rozwijających się trudno było o awans zawodowy, o karierę czy realizację ambitnych planów literackich. Bacznie też obserwowano zrzeszającą się młodzież. Buntować się bowiem zaczęli, wychowani nie tylko na oświeceniowej, ale także preromantycz-nej literaturze, Filomaci (Miłośnicy Nauki), później Filareci (Miłośnicy Cnoty), we wspólnocie towarzyskiej realizujący swe zadania. Tajne towarzystwa miały cele samokształceniowe, chciały przygotować młodzież do obywatelskiej i patriotycznej działalności w życiu narodu bez państwa. Stały się one jednak obiektem prześladowań, co odtworzył Mickiewicz w III części Dziadów.

Ostateczne konsekwencje ideowe z działalności młodzieży wileńskiej wyciągnął Adam Mickiewicz w Odzie do młodości, która jest wierszem przełomowym, zawierającym pierwiastki zarówno oświeceniowe, jak i romantyczne.

Za manifest romantycznej postawy poety uznajemy balladę Roman-tyczność. Narratorem w niej jest obserwator spoza tłumu z rjaiasteczka. Relacjonuje on i interpretuje wydarzenia, przeciwstawiając się opinii uczonego Starca ze szkiełkiem w oku. Podkreślając duże możliwości nauki w poznawaniu budowy materii (ale tylko materii!) — „Widzisz świat w proszku, w każdej gwiazd iskierce" — wprowadza on jednocześnie nowe kategorie poznawcze: intuicję oraz czucie i wiarę, prawdy podświadomości, bowiem zmysły w przekonaniu romantyków nie dają pewności w poznaniu. Jest więc Romantyczność utworem w pewnym sensie filozoficznym, dotyczącym nie tylko teorii poznania, lecz i aksjo-logii (teorii wartości). Mickiewicz, tożsamy z narratorem, staje po stronie ludu wierzącego w świat pozamaterialny, szczególnie po, stronie tych, którzy cierpią i poprzez cierpienie mają kontakt ze zjawiskami tajemniczymi. Postawa wiary w to, co widzi dziewczyna z ludu, w siłę jej uczuć, współczucie dla niej wskazują na to, że romantycy poszerzyli wiedzę o człowieku, próbując poznać stany podświadomości, intuicji, szaleństwa. Karusia jest w istocie szalona (w biały dzień widzi ducha), zachowuje się jak obłąkana, co wcale nie deprecjonuje prawdy jej odczuć. Kategoria szaleństwa bowiem zyskała u romantyków całkowicie nową interpretację. Odrzucili oni fizjologiczne tylko uzasadnienie szaleństwa jako choroby. Według nich nie może być ono traktowane jako „upośledzona głupota, lecz jako dramatyczna odmienność" — napisała Alina Kowalczykowa w książce Ciemne drogi szaleństwa (1970). Romantycy w chorobach umysłowych widzieli często przejaw geniuszu, w sza-leńcu istotę mającą możliwość kontaktów ze światem pozaziemskim. Dlatego Karusię ludzie prości traktują jako istotę wyższą, której należy wierzyć.

W balladach Świteź, Świtezianka, Rybka, Powrót taty, Pani Twardo-wska podejmuje poeta tematy związane z podaniami i legendami, z życiem i kulturą ludu, jego moralnością i wierzeniami. I tak na przykład prostej fabule okrutnej w swym realizmie pieśni o mężobójczyni (Lilie) nadał kształt dramatyczny, a pogłębiona psychologicznie postać głównej bohaterki przypomina Lady Makbet z dramatu Shakespeare'a.

Ballady romantyczne charakteryzuje: baśniowość, tajemniczość, cudowność, groza, dualizm świata (świat realistyczny i fantastyczny z rusałkami, nimfami, upiorami i diabłami). Pojawia się w nich problem moralności ludowej (winy i kary, przy czym kara wymierzana jest w świecie fantastycznym), świat średniowiecza i jego rycerskie wartości (honor, waleczność, dzielność ludu, np. w Świtezi), różne postaci narratora, łączenie liryki z epiką, jako że ballada jest gatunkiem epicko--lirycznym, liczne powtórzenia, anafory itp.

Młody romantyk nie chciał i nie mógł być rozsądny w pętach niewoli. Nie mógł być także szczęśliwy, skoro „szczęścia nie było w ojczyźnie", jak mówi poeta w Konradzie Wallenrodzie. Bohater tej powieści poetyckiej postanawia poświęcić swe życie dla ojczyzny.

Do czynów desperackich młodego Alfa-Waltera popycha starzec Halban. To on go wychowuje, kształci jego postawę patriotyczną, uczucie nienawiści do wroga, przekonanie o konieczności dokonania zemsty na najeźdźcy; to w jego pieśniach mistrz krzyżacki, Konrad Wallenrod, odnajduje wiarę w zwycięstwo i sposób walki. Wallenrod, jak przystało na romantyka, nie potrafi żyć w niewoli, mimo szczęścia osobistego w małżeństwie z Aldoną. Jego naród w otwartej walce rycerskiej z silniejszym przeciwnikiem nie ma szans. W imię machiavellicznej zasady „cel uświęca środki" Konrad postanawia zmierzyć się z wrogiem sam,na drodze podstępu, ponieważ bronią niewolników może być tylko zdrada.

Konrad Wallenrod, wielki indywidualista, wypełniony żarem wewnętrznej mocy, dumny i pyszny, jest jednocześnie człowiekiem głęboko nieszczęśliwym. Świadomość konieczności spełnienia okrutnej misji niszczy jego spokój. Rozterki i niepokoje Konrada, szalone słowa, dziwne zachowanie, alkohol — wszystko to stwarza ryzyko zdemaskowania go. Odzywa się w nim sumienie, budzi współczucie dla wroga. Dlatego po wypełnieniu roli mściciela krzywd własnego narodu powie: „Dość już zemsty,/! Niemcy są ludzie". Pokonanie przeciwnika nie uczyniło go szczęśliwym, los jego jest losem tragicznym. Walka ponad siły jednostki musiała ją samą zniszczyć, bowiem była to walka wbrew naturze (ofiara z życia i szczęścia osobistego) i wbrew honorowi, który dla średniowiecznego rycerza znaczy] więcej niż życie.

Tajemniczości losów Konrada odpowiada forma dzieła. Powieść poetycką charakteryzuje bowiem fragmentaryczność, brak chronologii zdarzeń, tragiczny bohater skłócony ze światem, łączenie partii epickich z lirycznymi i dramatycznymi.

Wybitną powieścią poetycką jest Maria Antoniego Malczewskiego (1793—1826). Dojdzie w niej do głosu skrajny indywidualizm i głęboka wrażliwość moralna oraz filozoficzna poety. Rozpacz Wacława, głównego bohatera utworu, po stracie żony, skrytobójczo Wmordo-wanej z polecenia jej teścia, wojewody, jest tak wielka, że świat, który zabija miłość, wydaje mu się tylko godny pogardy, nienawiści i zemsty, a życie traci sens.

Walkę z tym światem rozpoczną kolejni bohaterowie romantyczni, zwłaszcza wielcy indywidualiści z dramatów Mickiewicza, Słowackiego i Krasińskiego.

Seweryn Goszczyński (1801—1876), poeta powstania listopadowego i jego uczestnik, a także reprezentant w literaturze tzw. szkoły ukraińskiej, napisał powieść poetycką pt. Zamek kaniowski. Tematem jej jest rzeź humańska, przedstawiona jako sprawiedliwy bunt chłopski przeciwko szlachcie. Wiele drastycznych scen obrazuje dzikość ludzi prostych, miotanych namiętnościami. Utwór ten miał ukazać groźną przeszłość ku przestrodze potomnym.

Powieści poetyckie młodego Juliusza Słowackiego nawiązują tematycznie do powieści Mickiewicza (Hugo), do Byrona i Goszczyńskie-go (Żmija, Mnich, Arab), do Malczewskiego (powieść historyczna Jan Bielecki). Najlepszą pod względem artystycznym jest powieść poetycka pt. Lambro. Stworzył w niej poeta własną wizję bohatera porażonego „chorobą wieku". Jest to „opiumista", który sposobem Wallenroda chce ratować ojczyznę. Słowacki uczynił go symbolem bezskutecznych usiłowań, „wcieleniem szyderstwa losu".

Z balladami romantycznymi formą, z Marią Malczewskiego tematem wiąże się część IV Dziadów Mickiewicza. Wypełnia ją pośmiertna spowiedź młodego kochanka—samobójcy, który musi co roku pojawiać się na ziemi w postaci upiora, by ponownie przeżyć swoje cierpienie i popełnić samobójstwo. Przyczynę jego cierpień poznajemy z ballady Upiór, dodanej do części II Dziadów. Część IV natomiast stanowi realizację swoistej kary za grzechy, szczególnie za to, że bohater dramatu swą psychikę zatruł rozczytywaniem się w książkach „zdradzieckich" Rous-seau, Goethego, Musseta. Wiara w idealną miłość doprowadziła Gustawa do grzesznej, samobójczej śmierci.

Kult uczucia, wyrażony w tym dramacie, ma związek z przeżyciami osobistymi poety, z jego nieszczęśliwą miłością do Maryli Wereszcza-kówny.

Problem antagonizmu między pokoleniem starym a młodym ostro zarysowany został w części III Dziadów. Młodych „niewinnie cierpiących" pokazuje poeta jako ludzi szlachetnych, pełnych patriotycznego zapału do walki z wrogiem. (Prolog, scena l akt I). Z kolei Salon warszawski charakteryzuje społeczeństwo starych (pseudoklasyków) jako ludzi pogodzonych z niewolą, zobojętniałych na sprawy narodu i ojczyzny. To społeczeństwo właśnie zamykało okiennice na trasie pochodu podchorążych, idących do walki w 1830 r. A mimo to Wysocki powiada:

Nasz naród jak lawa,

Z wierzchu zimna i twarda, sucha i plugawa, Lecz wewnętrznego ognia sto lat nie wyziębi; Plwajmy na tę skorupę i zstąpmy do głębi.

Salon warszawski

 

W części III Dziadów martyrologia narodu nie interesuje towarzystwa przy stoliku. Opowieściami o losach męczenników przejmują się tylko młodzi (towarzystwo przy drzwiach). Ich zapał do walki i działania patriotycznego pokazuje także dramat Juliusza Słowackiego Kordian. Spiskowców powstrzymuje jednak od podjęcia konkretnego czynu wzgląd na tradycję, ideały chrześcijańskiej i rycerskiej kultury oraz przysięga wojskowa.

Wyidealizowany obraz przeszłości doprowadzał często do uznawania narzuconego Polsce króla—uzurpatora. Tę lojalność wobec obcej władzy potępiło życie, gdy w marszu podchorążych przez Warszawę zabici zostali generałowie, chcący powstrzymać walczących w imię wierności wobec króla Polski, Mikołaja. Tę lojalność potępiła także literatura. W Kordianie główny bohater jako jedyny nie poddaje się argumentom Prezesa, jest bowiem przekonany, że wierność ideałom tradycji i przysiędze wojskowej nie dotyczy władzy, której legalności uznać nie sposób. Dlatego Kordian postanawia sam zgładzić cara, ale i on w ostatecznym momencie załamuje się, ponieważ ulega wizjom, które zbrodni-czość jego czynu wyolbrzymiają. Spiskowcy natomiast uznali zabójstwo Mikołaja za czyn sprzeczny z etyką chrześcijańską, z brakiem tradycji królobójstwa w Polsce i honorem polskiego oficera. Kordian odrzucił te racje w imię racji politycznych. W Polsce pozbawionej własnej siły wojskowej jedyną drogą było, jego zdaniem, samemu zdecydować się na czyn odważny, utożsamić swój los z losem ojczyzny.

Swój los z losem ojczyzny łączy także Konrad z części III Dziadów. Jako poeta i artysta czuje w sobie moc kreacji świata, nie waha się mierzyć z Bogiem w walce o władzę nad ludźmi, którymi chce pokierować w imię patriotycznych racji. W Wielkiej Improwizacji ^ckiewicz czyni bohatera buntownikiem na miarę mitologicznego Prometeusza. Główne jednak zagadnienia filozoficzne dramatu zawiera scena V Widzenie Księdza Piotra. Podobnie jak Konrad, ksiądz chce uratować naród. Pokora jego zostaje nagrodzona: ogląda wizję przyszłej Polski i całej ludzkości. Poeta, tworząc obraz Polski jako „Chrystusa narodów", dawał wiarę w jej odrodzenie. Polska cierpi za ludzkość, jak cierpiał Chrystus, aby zmartwychwstać wraz z innymi narodami. Mesja-nizm Mickiewiczowski nie był nacjonalistyczny, ponieważ nie postulował osiągnięcia wielkości własnego narodu kosztem innych nacji. Poeta zawsze stawiał Polaków w awangardzie narodów zniewolonych, traktując ich sprawę jak własną. Świadomość, że sprawa Polski to sprawa całej.

Europy, znalazła także wyraz w jego publicystyce (artykuły w „Trybunie Ludów") oraz w Księgach narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego.

Juliusz Słowacki w Kordianie przedstawił bardziej radykalną wersję mesjanizmu niż Mickiewicz. Hasło „Polska Winkelriedem narodów" — oznacza, że naród może odzyskać wolność, ale poprzez czynną walkę, choćby straceńczą. Poetę niepokoiła koncepcja „umiarkowanych ugo-dowców", prowadząca w istocie rzeczy na pozycje kapitulanckie. Program ten bliski był takim gorącym przecież patriotom, jak Adam Czar-toryski czy Joachim Lelewel, którzy wierzyli w skuteczność dyplomatycznych zabiegów. Surową ocenę przywódców narodu zawarł Słowacki w symbolicznych scenach Kordiana, w krytycznym świetle ukazał brak konsekwencji i zdecydowania w działaniu spiskowców. Aprobował postawę Kordiana i jego zamysł zgładzenia cara, ponieważ czyn heroiczny bez względu na swą skuteczność ma wartość moralną i hi-storiotwórczą.

Swoistym dopełnieniem determinacji bohatera dramatu Słowackiego jest pieśń VIII z poematu Podróż do Ziemi Świętej z Neapolu, wyodrębniona jako Grób Agamemnona. W utworze tym Słowacki żądał od narodu ofiar, jakich nie znała dotąd historia Polski.

Krytykował społeczeństwo, któremu zabrakło zdecydowania w walce o niepodległość. Poeta uważał, że dla zwycięstwa idei wolności lepiej poświęcić cały naród, niż ocalić go („smutne pół — rycerzy — żywych") dla życia w niewoli. Dlatego powołuje się na bohaterską żołnierską postawę spartańskiego króla Leonidasa, który jest wzorem patriotycznej ofiary, złożonej z własnego życia. Według Słowackiego, tylko heroizm (czasem heroiczne szaleństwo) stanowi siłę rozwojową historii i postępu.

Juliusz Słowacki jest twórcą nowoczesnego dramatu, w tym także historycznego. W poemacie pt. Beniowski, w którym w licznych partiach dygresyjnych ukazał swój stosunek do aktualnych spraw politycznych, literackich i emigracyjnych, akcja toczy się w czasach konfederacji barskiej. Konfederacji zostały poświęcone ponadto dramaty: Ksiądz Marek oraz Sen Srebrny Salomei, podejmujący problem koliszczyzny. W tle losów lirnika Wernyhory i jego wychowanka Sawy przewija się konflikt polsko-ukraiński.

Słowacki jest także autorem utworów dramatycznych o epoce odrodzenia (Mazepa, Jan Kazimierz, Zlota czaszka). Cykl historyczny zamykają dramaty o problemach bliskich współczesnym. Walkę o niepodległość w czasach Kościuszki podejmuje Horsztyński, problemy powstania listopadowego — Kordian, stosunki popowstaniowe — Fantazy. Pod maską dalekiej przeszłości w dramacie Lilia Weneda poeta unaocznia problematykę ideową, sens i istotę walki niepodległościowej. Do mroków legendarnej przeszłości sięga Słowacki w fantastycznej baśni, jaką jest dramat Balladyna. W tym poetycznym i tragicznym zarazem utworze o władzy przeplatają się motywy folklorystyczne, realistyczne z fantastycznymi, tragizm z komizmem (wpływy Shakespeare'a i Ariosta).

Dramatopisarzem wybitnym był także Zygmunt Krasiński. Jego Nie-Boska komedia to utwór wieloznaczny, zawierający wiele zagadnień

0 charakterze filozoficznym i społeczno-politycznym. Oprócz problemupoezji romantycznej w życiu bohatera, oprócz ideowej dyskusji międzyprzywódcą obozu arystokratów a przywódcą obozu demokratów,oprócz wizji końca świata i rewolucji — w dramacie ciekawie zostałazarysowana sylwetka głównego bohatera oraz tragizm jego losów. Hrabia Henryk należy do grona romantycznych egocentryków i egoty-ków. Pyszny i dumny, nie potrafi wyrzec się niczego ze swych pragnień

1 złudzeń, zarówno w sferze poszukiwań ideału poezji, jak i podejmowanych prób obrony rycerskich wartości rodu. Tragizm jego tkwi w poczuciu własnej bezradności w obliczu nieszczęść rodzinnych (śmierć żonyi ślepota syna) oraz społecznych (klęska obozu arystokratów). HrabiaHenryk, który jest jednostką nieprzeciętną, usiłuje przeciwstawić sięlosowi. Mimo poczynań, motywowanych czy to egoizmem, czy szlachetnością, nie może uratować ani siebie, ani innych. Popełnia samobójstwo.Pozostaje jego przeciwnikPankracy. Ale i on nie unikWe sądu.W dramacie Krasińskiego wszyscy zostaną potępieni, także ci, którzyzbuntowali się przeciwko uciskowi i niesprawiedliwości. Dążyli do wolności, lecz ideały utopili w morzu krwi. Niewiele zatem różnili się odswych przeciwników. Maria Janion uważa, że Pankracy i hrabia Henrykreprezentują racje cząstkowe, które muszą ulec zagładzie w obliczu racjiuniwersalnej. Nawiązując tu do Heglowskiej koncepcji tragizmu, wskazuje, że tą ostateczną racją w dramacie po objawieniu się Chrystusa--Mściciela jest „perspektywa na pojednanie".

W tym właśnie objawia się romantyczny prowidencjalizm Krasińskiego, czyli traktowanie historii jako procesu zależnego nie tyle od ludzkiego działania, ile od wyroków boskich. Dlatego w Me-boskiej komedii zwycięża. Bóg, potępiający obie strony w imię chrześcijańskiego ładu przyszłości.

W cieniu wielkiej literatury emigracyjnej tworzył w kraju, w spokojnej Galicji, dramatopisarz, hrabia Aleksander Fredro. Świat szlachecki był dla niego światem żywym, a nie odległym i utraconym, jak dla Mickiewicza. W świetnych komediach przedstawiał Fredro życie codzienne dworku szlacheckiego, w sposób realistyczny nakreślił całą galerię postaci z tego środowiska. Nie są to wszelako, wzorem francuskim, molierowskim, typy określone jedną, identyfikującą je cechą. Postacie Zemsty czy Ślubów panieńskich są psychologicznie pogłębione. Świadczy o tym metamorfoza lekkomyślnego Gustawa ze Ślubów... w młodzieńca, którego stać na szczere, głębokie uczucie, oraz narodziny miłości w sercu wrażliwej i dobrej Anieli. Perypetie miłosne bohaterów komedii Fredry, wprawdzie dalekie od tych, jakie miały miejsce w wielkim dramacie romantycznym, bliskie są jednak epoce romantycznej. Zawsze bowiem wygrywa w nich uczucie (magnetyzm serc), a nie kontrakt, interes czy nakaz rodzicielski.

* **

Utworem odbiegającym swym charakterem od założeń literatury romantycznej jest Pan Tadeusz Adama Mickiewicza. Epopeja i jednocześnie poemat, poetycka baśń, a także utwór liryczny i epicki, miejscami dramatyczny, słowem — wykraczający poza określone ramy gatunkowe. Wbrew tradycji eposu greckiego nie ma w nim legendarnego lub historycznego bohatera. Jacek Soplica, szlachecki warchoł i „pali-woda", jest raczej antyherosem, sposobem romantycznym przemienionym w Konrada — bojownika oddanego służbie patriotycznej. Nie będąc jednak wielkim indywidualistą, lecz skromnym, cichym działaczem konspiracji politycznej, stanowi nowy typ bohatera romantycznego. Jako Ksiądz Robak organizuje i przygotowuje społeczeństwo do zbrojnego wystąpienia przeciw zaborcy.

Pan Tadeusz podtrzymuje tradycję eposu Homera w zakresie narracji i języka: wszechwiedzący narrator, szyk pełen porównań, zwłaszcza homeryckich, szczegółowe opisy przedmiotów (por. opis tarczy Achillesa i opis soplicowskiego serwisu). Wbrew tradycji poetycką wzniosłość eposu poddaje poeta zabiegowi deziluzji, tzn. obnaża zwykłość tam, gdzie postrzegano poezję (Zosię zobaczy Hrabia jako Dianę z rogiem Amaltei,&

Podobne prace

Do góry