Ocena brak

HISTORIA LITERATURY

Autor /MarcinK Dodano /22.02.2012

HISTORIA LITERATURY, dziedzina wiedzy o literaturze (—» nauka o literaturze) badająca i porządkująca zjawiska lit. w układzie chronol., w rozmaitych, wewnętrznych i zewnętrznych, związkach i zależnościach, przede wszystkim przyczynowo-genetycznych. Przedmiotem h.l. są konkretne, jednostkowe elementy —» procesu hist.lit. w poszczególnych fazach jego przebiegu, np. —» dzieło lit., twórczość pisarza, szkoły czy grupy lit., prąd lit., —» okres literacki. H.l. stara się określić te zjawiska w sposób możliwie wielostronny, w trzech wzajemnie uwarunkowanych płaszczyznach: genezy społ. lit., struktury artyst. i funkcji społ.-kult., jaką pełnią w danych okolicznościach historycznych. Tak pojęte badania hist.lit.. obejmują, poza dziedziną twórczości lit., sferę zjawisk należących do -» życia lit. i —» kultury lit. epoki, oraz sytuują literaturę w kontekście przeobrażeń życia społ. i polit., kultury i sztuki, ideologii i myśli filozoficznej. Szczególne znaczenie przywiązuje h.l. do ustalania związków przyczynowych, zależności i konfliktów między zjawiskami lit. - zarówno w układzie współcz. (synchronicznym), jak w porządku hist. (diachronicznym). Wytycza ona tą drogą linie rozwojowe literatury, jej punkty zwrotne i podział na epoki (—» periodyzacja hisŁlit.), określa stosunek dzieł, pisarzy, szkół lit., poetyk do —» tradycji literackiej. Celem naczelnym h.l. jest zbudowanie syntet. obrazu dziejów literatury danego narodu, grupy językowej, kręgu kulturowego - bądź w pewnym wycinku czasowym, bądź w całej dostępnej badaniu rozpiętości. Syntezy takie starają się z reguły określić rodzaj, kierunek i zasięg wzajemnych zależności między literaturami różnych narodów, czym zajmują się wyspecjalizowane studia porównawcze (—» komparatystyka). H.l. łączą obustronne związki z —» teorią literatury, której uogólnienia wspierają się na materiale dostarczanym przez badania hist.lit., same zaś z kolei tworzą zaplecze teoret. tych badań (współzależność obu dyscyplin rysuje się szczególnie wyraziście na płaszczyźnie —» poetyki historycznej). Wśród dyscyplin pomocniczych h.l. szczególne miejsce zajmuje —» tekstologia, służąca ustalaniu poprawnej postaci i pochodzenia tekstu będącego przedmiotem badań historycznoliterackich. Nauk. podstawy h.l. ukształtowały się w ciągu XIX w., w wyniku długiej ewolucji wiodącej od zestawień biobibliogr., przez próby syntez ograniających całokształt kultury umysłowej danego narodu, do ściślejszego określenia przedmiotu i kompetencji badań hist.lit. w ramach współcz. nauki o literaturze.

Janusz Sławiński

Materiały dla przyszłej polskiej h.l. rosły powoli od czasów średniowiecza, utrwalane w dokumentach państw, i kośc., w testamentach, listach, w pracach hist., a nawet w utworach literackich. Scalano te materiały na podstawie dwóch jednostek zapisu: opisu książki i informacji biogr., które z czasem połączyły się w całostkę o charakterze vita et scripta (życie i pisma). W różnych proporcjach i układach informacje biobibliogr. formowano w większe całości: katalogi, słowniki, zestawienia tematyczne, działowe, gatunkowe. Najbardziej ambitne przedsięwzięcia usiłowały ogarnąć całość pol. piśmiennictwa: Scriptorum Polonicorum Hekatontas (Setnik pisarzów polskich) Sz. Starowolskiego (1625), Museum Polonum J.A. Jabłonowskiego (1752-54), Ianociana J.D.A. Janockiego (1776-79, t. 3 ogł. 1819), Dykcjonarz poetów polskich H. Juszyńskiego (ogł. 1820), nie wydana drukiem Bibliotheca Polona magna universalis J.A. Załuskiego (powst. 1742-73). Kontynuatorem działalności Załuskiego był F. Bentkowski, którego Historia literatury polskiej (1814) stała się podsumowaniem dotychczasowego dorobku biobibliogr. w Polsce. Dzieło Bentkowskiego nie tylko wywołało falę różnorodnych uzupełnień; zmuszało ono do podejmowania prób syntetycznego ujęcia zgromadzonego materiału.

Najpierw, nawiązując do tradycji biobibliogr., podjęto próby syntet. opracowania twórczości jednego pisarza. J.M. Ossoliński w dziele Wiadomości historyczno-krytyczne do dziejów literatury polskiej (1819-22) uwzględni! pół setki pisarzy, śmiało powiększając rozmiar tradycyjnego artykułu typu „życie i twórczość" oraz beletryzując jego narrację. Inna próba syntet. ujęcia twórczości jednego pisarza wyrosła z działalności warsz. —» Towarzystwa Przyjaciół Nauk, ze zwyczaju wygłaszania pochwał zmarłych członków. Rodzi się tu „portret literacki", syntetyzujący twórczość pisarza z uwzględnieniem cech charakterystycznych, gł. jakości artyst. skupionych wokół uogólnionego „ja" poetyckiego. Za przykłady z krańcowych okresów działalności Towarzystwa mogą służyć: F.K. Dmochowskiego Mowa na obchód pamiątki Ignacego Krasickiego (1801) i K. Brodzińskiego Ożyciu i pismach Franciszka Karpińskiego (1827). Tendencja do formowania portretów lit. żywa była i później: odnajdujemy ją u Mickiewicza (Goethe i Bajron), Kraszewskiego (Mikołaj Sęp Szarzyński), Krasińskiego (Kilka słów o Juliuszu Słowackim). Inna próba syntezy, portret lit.-psychol., traktowała utwory lit. jako projekcje zdarzeń życiowych czy też swoiste zapisy reakcji wewn. twórcy na te zdarzenia i dotyczyła bardziej poety niż poezji. Najwyraźniej uformował się on w pisarstwie L. Siemieńskiego (zbiór Portrety literackie 1867-75). Żadna z wymienionych prób syntet. ujęcia twórczości jednego pisarza nie stała się czołową formą wypowiedzi kryt.lit., a tym bardziej hist.lit. (te dwa rodzaje informacji o literaturze nie różniły się zresztą wówczas bardzo od siebie). Gł. nurt rodzącej się właśnie wiedzy o literaturze podążał w kierunku syntez bardziej ambitnych.

Innym terenem, na którym podejmowano próby ujęć syntet., były rodzaje i gatunki literackie. Tu oparciem mogły być genologicznie zorientowane zestawy materiałów biobibliogr. i zarysy hist. (w antologiach lit. i w podręcznikach poetyki). Po inicjatywie wydania słownika rodzajów lit, podjętej przez TPN, pozostały pojedyncze artykuły: S.K. Potockiego (krytyka), F. Wężyka (dramat), J.U. Niemcewicza (bajka), J. lipińskiego (sielanka), Brodzińskiego (satyra i elegia). Opracowania te uwyraźniały zwykle następstwo okresów zróżnicowanych pod względem wartości lub jakości artystycznych. Przykładem syntęzy wartościującej mogą być też uwagi o sztuce dram. w Polsce do XVIII w. L. Osińskiego (ogł. w czas. 1821). Jakości artyst. uczynił natomiast przedmiotem syntezy Kraszewski w szkicu Przeszłości przyszłość romansu. Książki poświęcone w całości dziejom jakiegoś gatunku notujemy dopiero w l. czterdziestych i pięćdziesiątych XIX w.: Teatr starożytny w Polsce (1841) K.W. Wójcickiego i Historia wymowy w Polsce (1856-60) K. Mecherzyńskiego. Próby ujęć gatunkowych - mimo pewnej różnorodności - pozostawały na uboczu w stosunku do gł. ambicji i dążeń rodzącej się h.l. Sytuacja umysłowa i polit. wysuwała na czoło in. zasady grupowania dzieł literackich.

Ogólny wzrost od XVIII w. w Europie, zwł. w Niemczech, zainteresowania narodem jako podmiotem historii miał w Polsce dodatkową motywację w związku z utratą niepodległości. Pilną potrzebą stało się poznawania i utrwalanie przeszłości, przede wszystkim historii i języka, dla zachowania świadomości nar. i odrębności kultury,, toteż najważniejsze syntet. ujęcia literatury opierano w owym czasie na pojęciu i ugrupowaniu literatury narodowej. Dało to w praktyce kilka wariantów ujęć historycznoliterackich.

Szczególnie trwałe okazało się rozumienie h.l. jako historii „oświaty", czyli całego życia umysłowego narodu utrwalonego w piśmiennictwie. Wyraźnie patronuje ono już dziełu  Bentkowskiego. Najszerzej jednak literaturę w tym ujęciu rozumiał M. Wiszniewski w swej 10-tomowej Historii literatury polskiej (1840-57), która była u nas nie tylko pierwszym poważnym drukowanym ujęciem całościowym tego typu (doprowadzonym jednak tylko do poł: XVII w.) ale również riader różnorodnym zasobem nowych materiałów, od geografii po teologię. Najkonsekwentniej oświatową periodyzację zastosował natomiast w Rysie dziejów piśmiennictwa polskiego (1836) L. Łukaszewicz: założenie Akademii Krak., druk pierwszej poł. książki, powstanie TPN wyznaczają tu granice epok historii naszej literatury. Pojmowanie h.l. jako historii „oświaty" w mniejszym lub większym stopniu da się odnaleźć w większości syntez literatury nar. powstałych w 1 poł. XIX w.: Brodzińskiego, J. Bartoszewicza, Wójcickiego, L. Borowskiego, W. Syrokomli. Starano się w nich zgromadzić możliwie najwięcej informacji oceniających, które miały świadczyć o wyższym bądź niższym poziomie kultury umysłowej społeczeństwa w danym okresie. Czasem układ wyżów (zwł. XVI w., okres stanisławowski) i niżów (2 poł. XVII w., 1 poł. XVIII w.) zyskiwał zabarwienie biol. przez zaznaczanie (również W terminologii) analogii -do etapów życia człowieka czy trwania rośliny. Zabarwienie to odnajdujemy również w dziełach Wiszniewskiego, Mecherzyńskiego czy w Prelekcji wstępnej historii literatury polskiej (1866) A. Tyszyńskiego.

Dla romantyzmu najbardziej znamienne było utożsamianie literatury z historią „ducha narodowego". Widoczne jest to już - nie bez wpływu Herdera - w wykładach uniw. (1822-30) Brodzińskiego - pierwszej u nas właściwie h.l., ogłoszonej jednak drukiem dopiero w 2 poł. XIX w. Wyraźniej występuje ono w rozprawie M. Mochnackiego —» O literaturze polskiej w wieku dziewiętnastym (1830), wg której romantyzm nawiązuje do czasów piastowskich, gdy formował się pol. duch nar., natomiast całe wnętrze tej ramy, zwł. literatura XVI i XVIII w., ma charakter importowany - łac. lub franc. - i musi być oceniane ujemnie. S. Goszczyński w rozprawie —» Nowa epoka poezji polskiej (1835) zmodyfikował schemat Mochnackiego wiążąc romantyzm z przedchrześc. wspólnotą słowiańską. Potępienie, w imię postulatu narodowości, całych epok naszej literatury odnajdujemy i w in. ówczesnych pracach. Słow. odmiana nar. syntezy hist.lit. szczególnie wyraźnie zaznaczyła się w Historii literatury polskiej Wiszniewskiego, który wiązał z nią dwunurtowe rozumienie rozwoju: od X w. do 1820 obok nurtu oficjalnego istniał nurt podoficjalny, kontynuujący dawny pol.-słow. dorobek literacki. Okres prasłow., do którego docierano zwykle poprzez masowo zbieraną poezję lud., na tyle był obecny w ówczesnej świadomości lit., że Wójcicki mógł mu poświęcić w swej Historii literatury polskiej (1843) aż 200 stron! Wszystkim tym poczynaniom w zakresie historiografii lit. patronowała szeroko rozumiana idea słowianofilstwa. Inną, społ. odmianą syntezy nar. było —» Piśmiennictwo polskie w zeirysie (1845) E. Dembowskiego, interpretującego literaturę w kategoriach postępu społecznego. Czynnikiem decydującym o obliczu i przemianach pol. życia umysłowego i literatury jest tutaj rozszerzanie się społ. poczucia wolności, uznawanej przez Dembowskiego za istotę pol. ducha nar. i rozumianej jako „miłość całego narodu", tzn. utożsamianej z polit. i społ. wyzwoleniem ludu. Pod pewnymi względami podobnie jak Dembowski rozumieli dzieje naszej literatury A. Małecki, D. Szulc, W. Cybulski, autor pierwszego zarysu pol. poezji romant. (wyd. pośm. 1870), rozpatrywanej pod wpływem myśli heglowskiej jako odbicie ducha narodowego. Najbardziej radykalnie ujmował literaturę z punktu widzenia nar., a ściślej nar.-polit., L. Zienkowicz w swych Wizerunkach politycznych literatury polskiej (1867). We wszystkich tych ujęciach nar. z 1 poł. XIX w. widoczny jest pewien aprioryzm, uprzedniość koncepcji w stosunku do podporządkowanych im faktów.

Książka Dembowskiego nawiązywała do Hegla - i powiązaniem istoty ducha nar. z ideą wolności, i samą trójdzielną strukturą dziejów pol. piśmiennictwa. Niektórzy szli jeszcze dalej i do syntez lit. przenosili triadę Heglowską z jej tezą, antytezą i syntezą. Relacja ta zarysowuje się u Wiszniewskiego, a wyraźniejsze jej ślady odnajdujemy w W.A. Maciejowskiego Piśmiennictwie polskim od czasów najdawniejszych aż do roku 1830 (1851-52), dziele niezwykle cennym dla h.l. w zakresie materiałowym, doprowadzonym jednak tylko do poł. XVII w. Wyróżniono tu 3 „zwroty": lud. (czasy słow.), nar. (literatura „warstw wyższych", od pierwszych jej zapisów) i lud.-nar. (od 2 poł. XVII w.). Ujęcie wyraźnie oparte na triadzie Heglowskiej dał J. Majorkiewicz w książce Historia, literatura i krytyka. Literatura polska w rozwinięciu historycznym (1847). I on wprowadził na miejsce okresów elastyczne „zwrpty", zapowiadające późniejsze nurty, tendencje, prądy: I zwrot (od pocz. XIV do poł. XVII w.) ma charakter rozumowy (wszystko, co rozsądne, poważne, dobrze zrobione), II zwrot (od poł. XVII do poł. XVIII w.) - uczuciowy (wszystko, co „nierozumne", nieopanowane, pozbawione szerszych horyzontów), III zwrot (od poł. XVIII w.) cechuje „wszechstronność wyobrażeń'', czyli współwystępowanie tendencji charakterystycznych dla obu poprzednich zwrotów. We wszystkich tych syntet. ujęciach czynnikiem istotnie znaczącym był nie tak czy inaczej wybrany aspekt syntezy, lecz formująca całość konstrukcja triadyczna.

Oryginalną próbę ujęcia dziejów literatury pol. dał Tyszyński w powieści —»  Amerykanka w Polsce (1837), w listach jednej z postaci. W literaturze współcz. (od poł. XVIII w.) wyróżnia on 4 szkoły: litew. (słodycz uczuć i upoetyczniona prostota), ukr. (ponurość i niezwykłość), puławską (tkliwość i dworskość), krak. (radość, żywość, śpiewność, malowni-czość). Tyszyński dążył do ujęcia całej literatury pol. w ramy syntezy szkół, wyodrębnianych na podstawie cech artystycznych. Mimo sprzeciwów (np. A. Dunin-Borkowski: Powieścio-pisarstwo nasze 1848) terminszkoła poetycka" zyskał znaczną popularność i koncepcja Tyszyńskiego znalazła kontynuatorów (M. Grabowski: O szkole ukraińskiej poezji, w: Literatura i krytyka, t. 3, 1840, Dembowski: Myśli o rozwijaniu się piśmienności naszej w XIX stuleciu, „Przegl. Nauk." 1843). W 1 poł. XIX w. była ona najbardziej lit. koncepcją syntetyzowania literatury, a nazwa szkoły —» ukraińskiej, która okazała się najtrwalsza, przetrwała niemal do dziś.

Ruch słowianofilski spowodował, że literatury słow. zaczęto odczuwać jako pewną całość. W Polsce pierwszy zaczął myśleć o h.l. tego typu S.B. Linde, zrealizowaną próbę dał jednak dopiero Mickiewicz w swych wykładach w College de France 1840-44. Jego —»  Literatura słowiańskato nie tyle przecież h.l., ile historia polit.-kult. Słowiańszczyzny, wyraźnie przy tym idealizowana. Twórczość lit. jest w wykładach paryskich naturalnie obecna, lecz wyraźnie upodrzędniona, a nawet ilustra-, cyjna w stosunku do nadrzędnej koncepcji historiozoficznej. Niemniej Mickiewicz nie zapomniał o literaturze, dał szereg cennych interpretacji poszczególnych utworów (np. Nie-Boskiej komedii) i autorów (np. Reja, Kochanowskiego, Szymonowica czy Paska), ale mówił przede wszystkim o kulturze i historii Słowian. Czuł się przy tym bardziej ideologiem niż historykiem, zwł. historykiem literatury. Po zamierzeniu Mickiewicza pojawiały się różne próby syntet. na mniejszą skalę, ale syntezy tej miary, ogarniającej całość literatur słow., już nie podjęto. Równolegle do tych przedsięwzięć od pocz. XIX w. gromadził się stopniowo w czasopismach materiał do całościowych ujęć dziejów literatury powszechnej. Były to szkice syntet., związane najpierw ze sporem klasyków i romantyków (Borowski, Brodziński), a potem gł. z filozofią heglowską (Dembowski, K. Libelt, M. Sobolewski, Małecki) oraz - poprzedzone dziełem I. Krasickiego O rymotwórstwie i rymotwórcach (1803) - zarysy sumujące h. l. różnych narodów, bardziej nastawione na informację niż na koncepcje syntet. (Mecherzyński, Siemieński, F.H. Lewestam).

Widoczne zmiany zarysowały się w polskiej h.l. ok. 1860. Utraciły atrakcyjność różne apioryczne interpretacje i konstrukcje, związane gł. ze słowianofilstwem i myślą heglowską. Zwęził się zakres obserwacji, rzadsze stały się maksymalistyczne ambicje ogarnięcia literatury powszechnej, słow. czy nawet nar., a na znaczeniu zyskała, począwszy od książki Małeckiego Juliusz Słowacki (1866-67), monografia twórczości jednego pisarza. Wzrosła troska o nauk. edycje tekstów lit., zwł. dawnych, zaczęła dawać znać o sobie świadomość meto-dol. badaczy, otwierając nowy okres w dziejach polskiej h.l.

Stefan Sawicki

Ok. 1860 nastąpił w badaniach lit. zwrot ku ujęciom mopogr. i pracom szczegółowym (J. Przyborowski, W. Nehring, Małecki). Częściowo były to portrety lit. lub biografie psychol. połączone z ideowym i estet. rozbiorem utworów (dzieło Małeckiego o Słowackim, liczne monografie i studia S. Tarnowskiego). W środowisku pozytywist. (P. Chmielowski, W. Spaso-wicz) zaznaczyły się wpływy H. Taine'a, bardziej w teorii niż w praktyce, w której uwydatniano gł. oddziaływanie sytuacji ideowo-politycznej i kult. na rozwój literatury. Przeważały jednak - pod wpływem działalności pedag. R. Piłata i jego uczniów (m. in. W. Bruchnalski) - prace przeszczepiające na grunt literaturoznawstwa techniki badawcze pozytywist. historiografii i filologii klas. (biografistyka, studia nad genezą lit. utworów i ich zawartością ideową, zasady edytorstwa naukowego). Poszukiwania archiwalne i biblioteczne przyniosły na przełomie XIX i XX w. odkrycia całkowicie zmieniające dotychczasowy obraz literatury staropol. (A. Bruckner, ponadto K. Badecki, L. Bernacki, J. Czubek, J. Łoś, S. Kot, T. Grabowski). Równocześnie podjęto badania nad poezją romant., gł. nad twórczością „trzech wieszczów"; całość życia lit. XIX w. objęły prace Chmielowskiego. W badaniach ówczesnych silnie wystąpiło wartościowanie literatury, przede wszystkim ze względu na jej użyteczność społ., mierzoną zasadami liberalnymi lub konserwatywnymi, a także moralno-patriotyczna ocena osobowości pisarza, co prowadziło z jednej strony do ujęć apologetycznych (tzw. brązownictwo, wg późniejszego określenia T. Boya-Żeleńskiego), których przykładem mogą być dzieła Tarnowskiego o Krasińskim (1892), J. Kallenbacha o Mickiewiczu (1897), a z drugiej do oskarżycielskich, jaknp. w pracy J. Tretiaka o Słowackim (1904). Natomiast wartości artyst. traktowane były pobieżnie lub w sposób tylko impresjonistyczny.

Przez dłuższy czas jedyną ambitniejszą syntezą hist.lit., wznoszącą się ponad poziom kompilacyjny, pozostawały Dzieje literatury polskiej Spasowicza (wyd. ros. 1865, przekł. pol. 1882). Dopiero w pocz. XX w. nagromadzone prace monogr. i szczegółowe oraz osiągnięcia edytorskie (źródłowe wydania tekstów, zwł. staropol., często po raz pierwszy ogł. drukiem) umożliwiły powstanie wielu nowych syntez o charakterze nauk. lub bardziej popularnym, ogarniających całość dziejów pol. piśmiennictwa: Historia literatury polskiej Chmielowskiego (1899-1900), Historia literatury polskiej Tarnowskiego (1900-07), Dzieje literatury polskiej Brucknera (1903), zbiór. Dzieje literatury pięknej w Polsce wyd. 1918 przez —» Akademię Umiejętności (nowa wersja 1935-36), lub znaczne jego obszary: Historia literatury polskiej Piłata, doprowadzona do pocz. XIX w., w wyd. pośm. opracowanym przez uczniów (1907-11, 1925-26), Historia literatury niepodległej Polski I. Chrzanowskiego (1906), Literatura polska 1795-1905 jako główny wyraz życia narodu po utracie niepodległości B. Chlebowskiego (wyd. pośm. 1923). Walorów histlit. nie były pozbawione popularne syntezy kryt. literatury schyłku XIX i pocz. XX w. pióra W. Feldmana (1902) i A. Potockiego (1911).

Cennym osiągnięciem zespołowym było wydawnictwo —» Wiek XIX. Sto lat myśli polskiej (1906-13). Orientację bi-bliogr. dawała fundamentalna Literatura polska —» G. Korbuta (1917-21, wyd. rozsz. 1929-31). Równocześnie ewoluowała metoda hist.-filol.: zwiększały się rygory ścisłości nauk., doskonaliły techniki badawcze, zmniejszał aktualizujący utylitaryzm i moralizatorski stosunek do pisarzy. Punkt ciężkości zaczynał przesuwać się częściowo od osobowości pisarza ku dziełu lit., od problemów ideowych ku artyst., co zaznaczyło się zwł. w badaniach wpływów i zależności lit. (E. Porębowicz, S. Windakiewicz, T. Sinko, M. Szyjkowski, E. Kucharski).

Tendencje te wzmogły się w okresie międzywojennym, którego najbardziej reprezentatywnym osiągnięciem były monografie J. Kleinera (o Słowackim i Mickiewiczu), zmierzające do coraz wszechstronniejszego oświetlania twórczości wielkich poetów romant. przy pomocy różnych metod badawczych, podporządkowanych jednak metodzie historyczno-filologicz-nej. O pewnym zwrocie w stronę problematyki artyst. świadczyły również badania techniki powieściowej (K. Wojciechowski, Z. Szweykowski), studia W. Borowego, S. Adamczewskiego i T. Makowieckiego poświęcone osobowości twórczej i stylowi niektórych pisarzy, prace porównawczo-folklorystyczne i synteza literatury przedromant. J. Krzyżanowskiego (Historia literatury polskiej 1939, doprowadzona do pocz. XIX w.), dalsza ewolucja komparatystyki (m. in. w pracach R. Pollaka, M. Brahmera, Z. Szmydtowej). Nadal jednak dominowały zainteresowania genezą i zawartością ideową literatury na tle historii prądów duchowych (S. Pigoń, J. Ujejski, S. Kołaczkowski, K. Górski). Próby zastosowania marksizmu, występujące już wcześniej w krytyce lit. (B. Białobłocki, L. Krzywicki, S. Brzozowski, K. Kelles-Krauz), szerzej podjęli w okresie międzywojennym H. Stein-Kamieński, A. Stawar, I. Fik, S. Baczyński, ograniczając jednak swe zainteresowania gł. do interpretacji społeczno-klasowych wyznaczników literatury. Gł. sprzeciw wobec pozostałości biografizmu i psychologizmu oraz traktowania literatury jako odbicia rzeczywistości czy wyrazu ideologii wyszedł ze strony M. Kridla (Wstęp do badań nad dziełem literackim 1936). Idąc śladem K. Wóycickiego i formalistów ros. ujmował on dzieło lit. jako strukturalną całość o cely. estet., a h.l. - jako historię sztuki poetyckiej. Poglądy te starali się realizować jego młodzi współpracownicy wił. (M. Rzeuska, I. Sławińska, Cz. Zgorzelski) w pracach zajmujących się przeważnie zagadnieniami gatunków literackich. Zbliżona grupa polonistów warsz. badała problemy wersyfikacji (F. Siedlecki) i stylistyki (D. Hopensztand, K. Budzyk), nawiązując do czes. strukturalizmu. W dziedzinie syntezy hist.lit. okres międzywojenny przyniósł, poza ujęciem Krzyżanowskiego, m.in. oprącowanią Kleinera (podręcznik Zarys dziejów literatury polskiej 1931, całość 1937-39), S. Dobrzyckiego (Historia literatury polskiej 1927, doprowadzona do k. XVIII w.), Grabowskiego (Historia literatury polskiej od początków do dni dzisiejszych 1936), Kridla (nowatorski podręcznik gimn. Literatura polska wieku XIX 1925-33, ponadto zarys całościowy Literatura polska na tle rozwoju kultury, wyd. 1945 w Stanach Zjedn.), Górskiego i J. Lorentowicza w zbiór, wydawnictwie Wiedza o Polsce (1931), ponadto zarysy o charakterze kryt.lit., m. in. K. Czachowskiego (1934-36).

Po okresie wojny i okupacji, która spowodowała katastrofalne straty osobowe i materialne - odbudowa historiografii lit odbywała się początkowo w nawiązaniu do przedwojennych kierunków badań, których wyniki częściowo teraz dopiero zostały opublikowane (m. in. t. 2 monografii Kleinera o Mickiewiczu, książki Borowego o poezji pol. XVIII w., Szweykowskiego o Prusie, prace uczniów Kridla, studia M. Dłuskiej z historii wiersza pol.). Stopniowo rozwijał się, a wkrótce zajął miejsce dominujące kierunek marksist., krystylizujący się w próbach nowych ujęć literatury staropol. (Budzyk, J. Diirr-Durski), oświeceniowej (J. Kott), romant. (M. Janion, M. Żmigrodzka), pozytywist. (S. Sandler, H. Markiewicz), XX-wiecznej (Stawar, K. Wyka, J. Z. Jakubowski), w przewartościowujących dorobek dotychczasowej h.l. rozprawach S. Żółkiewskiego. Podjęte prace, prowadzone w znacznej mierze przez środowisko badaczy skupiające się w powst. 1948 Instytucie Badań Lit., posunęły naprzód wiedzę o prawidłowościach rozwojowych literatury pol., przede wszystkim o jej związkach z podłożem klas. i przebiegiem walk polit. i ideowych. Wydobyte przy tym zostały z zapomnienia lub dokładniej zbadane przejawy postępowych społecznie nurtów literatury, np. piśmiennictwo braci pol., literatura plebejska XVI i XVII w., poezja polit. oświecenia, demokr. nurt literatury międzypowstanio-wej w kraju, powieść realizmu krytycznego. Marksizm oddziałał również na badania filol. (T. Mikulski i jego uczniowie) i komparatyst. (W. Kubacki), a nawet na literaturoznawstwo o odmiennych założeniach, światopoglądowych (S. Skwar-czyńska). Na dorobku marksist. badań hist.lit. tego okresu zaciążyły jednak doktrynerskie uproszczenia i ograniczenia tematyki badawczej, a zwł. praktyka wartościowania i hierar-chizówania zjawisk lit. za pomocą kryteriów postępowości polityczno-społecznej.

W połowie l. pięćdziesiątych zaczęto przezwyciężać uprzednie błędy i uproszczenia. Uaktywnili się badacze, zwł. starszego pokolenia (Pigoń, Górski, Krzyżanowski, Pollak, Szmydto-wa i in.), którzy nie akceptowali panujących dotychczas tendencji badawczych, nastąpiło unowocześnienie metod analizy, sposób pojmowania procesu hist.lit. stał się bardziej dialektyczny, wybór nar. tradycji lit. - szerszy i bardziej pogłębiony. Wzmogły się badania nad literaturą baroku (Diirr-Durski, Cz. Hernas, S. Nieznanowski, A. Sajkowski, L. Kukulski, S. Grzeszczuk, J. Sokołowska, J. Błoński), wielkiego romantyzmu (Skwarczyńska, Wyka, Zgorzełski, Sławińska, Janion, Żmigrodzka, J.W. Gomulicki, W. Kubacki, Jarosław Maciejewski, E. Sawrymowicz, Z. Stefanowska, M. Straszewska, S. Treugutt, A. Witkowska) oraz literatury młodopol. i międzywojennej (Wyka, Stawar, Jakubowski, A. Hutnikiewicz, S. Jaworski, J. Kwiatkowski, A. Lam, J.J. Lipski, A. Łempicka, J. Nowakowski, M. Podraza-Kwiatkowska, R. Przybylski, A. Sandauer, M. Stępień, J. Stradecki, J. Trznadel, T. Weiss). Nadal żywe są zainteresowania literaturą renesansową (H. Barycz, J. Lewań-ski, B. Nadolski, J. Nowak-Dłużewski, J. Pelc, J. Starnawski, T. Ulewicz, W. Weintraub, T. Witczak, J. Ziomek) i oświeceniową (Gomulicki, Z. Goliński, R. Kaleta, M. Klimowicz, T. Kostkie-wiczowa, Z. Libera, M. Piszczkowski, Z. Skwarczyński, R. Wołoszyński). Nieco mniejsza jest intensywność prac nad tzw. literaturą krajową epoki romantyzmu (Janion, J. Bachórz, W. Danek, M. Inglot, S. Kawyn, B. Zakrzewski) i pozytywizmem (Szweykowski, Markiewicz, Żmigrodzka, J. Dętko, E. Jankowski, J. Kulczycka-Saloni, A. Martuszewska, E. Pieścikowski, Z. Żabicki), poza licznymi studiami nad Sienkiewiczem (Krzyżanowski, T. Bujnicki i wielu in.). W bezpośrednim kontakcie z h.l. pomyślnie rozwija się poetyka hist, (Zgorzełski, M. Głowiński, M. Jasińska-Wojtkowska, M. Maciejewski, I. Opacki, J. Sławiński) oraz badania dziejów świadomości lit. (T. Michałowska, S. Pietraszko, E. Sarnowska-Temeriusz). Żółkiewski zainicjował badania nad kulturą lit., analizując zwł. jej funkcjonowanie w okresie międzywojennym. Zaniedbania i opóźnienia w dziedzinie syntezy hist.lit., reprezentowanej dotąd gł. pracami Krzyżanowskiego (Neoromantyzm polski 1963, Dzieje literatury polskiej 1969) oraz wznowieniami dawnych podręczników Kleinera i Chrzanowskiego, starają się odrobić przedsięwzięcia zespołowe, znajdujące się częściowo w druku, częściowo w opracowaniu, zwł. akademicka Historia literatury polskiej, wyd. od 1972 pod red. K. Wyki (Renesans Ziomka, Barok Hernasa, Oświecenie Klimowicza, Pozytywizm Markiewicza), Literatura polska 1918-1975, wyd. od 1975 (red. S. Żółkiewski), nast. popularnie ujęta Literatura polska od średniowiecza do pozytywizmu, wyd. 1974 (red. J.Z. Jakubowski) i Zarys historii literatury polskiej, wyd. 1978 (red. A. Wilkoń, M. Stępień). Metodologicznemu unowocześnieniu warsztatu badawczego h.l. sprzyjały żywe w latach ostatnich zainteresowania zdobyczami nowoczesnej lingwistyki, semiotyki, socjologii i antropologii kult. oraz inspiracja różnych współcz. kierunków badawczych, jak „sztuka interpretacji", krytyka tematyczna, hermeneutyka lit., estetyka recepcji i oddziaływania, a przede wszystkim orientacja strukturalno-semiotyczna. Trwałym składnikiem świadomości teoret. badań hist.lit. pozostał marksizm (zwł. w konstruowaniu ujęć syntet. czy poszukiwaniu prawidłowości procesu hist.lit.), którego współcz. rozwój charakteryzuje zarówno kryt. analiza założeń in. kierunków badawczych, jak adaptacja ich osiągnięć na gruncie własnych założeń światopoglądowych i metodol. (np. w próbach łączenia dyrektyw badawczych historyzmu z ujęciem strukturalnym).

Fundamentem powojennego rozwoju h.l. stała się systematyczna rozbudowa i unowocześnienie zaplecza materiałowo-dokumentacyjnego: publikacja podstawowych dzieł bio-bibliogr. (zwł. Bibliografia literatury polskiej, tzw. —» Nowy Korbut, reedycja Bibliografii polskiej XIX wieku —» K. Estreichera), słownikowych (Słownik polszczyzny XVI wieku, Słownik języka Adama Mickiewicza), zespołowych edycji kryt. dzieł i korespondencji klasyków (np. w zasłużonej —» Bibliotece Pisarzów Pol., wznów. 1953, w —» Archiwum Lit., w obliczonej na szerszy adres czytelniczy —» Bibliotece Nar.), komentowanych wypisów i antologii (zwł. —» Obraz literatury polskiej XIX i XX wieku), kalendariów (Kalendarz życia i twórczości Adama Mickiewicza). Prace współcz. historyków literatury ukazują się m. in. w seriach —» Studia Staropol., —» Studia z Okresu Oświecenia, —» Historia i Teoria Literatwry, wznów, najcenniejszych prac dawniejszych w —» Bibliotece Studiów Lit. i Bibliotece Filologii Polskiej. Popularyzacji osiągnięć badawczych h.l. służą m. in. serie —» Biblioteka «Polonistyki» i —» Biblioteka Analiz Literackich. Informację o bieżącym ruchu nauk. i wydawn. w dziedzinie h.l. przynoszą —» Polska bibliografia literacka, Bibliografia zawartości czasopism, —» Rocznik Lit., „Biuletyn Polonist.", czołowym periodykiem hist.lit. jest—»Pamiętnik Lit.", rozprawy z zakresu h.l. publikowane są również w—» „Ruchu Lit.", —» „Przeglądzie Hum." i in. czasopismach nauk.lit. oraz w licznych wydawnictwach towarzystw nauk. i uczelni wyższych. Wkład do dorobku polskiej h.l. wnoszą także poloniści zagr., np. C. Backvis, P. Dinekow, J. Fabre, I. Goleniszczew-Kutuzow, K. Krejći, G. Maver, Marina Bersano-Begey , również m. in. w dziedzinie ujęć syntet. (np. zarys w języku czes. Krejćiego 1953, wł. Mavera 1959, węg. E. Kovacsa 1960, franc. M. Hermana 1963, zbiór. ros. 1968-69, ang. Cz. Miłosza 1969). Organizacyjnie badania hist.-lit. skupione są w polonist. ośrodkach uniw. (zob. uniwersytety) oraz w -> Polskiej Akademii Nauk (Komitet Nauk o Literaturze Pol., Instytut Badań Literackich). Zob. też edytorstwo, krytyka literacka.

S. ŻÓŁKIEWSKI Rozwój badań literatury polskiej w latach 1944-1954, przypisy bibliogr. oprać. J. Stradecki, W. 1955; K. WYKA Badania historycznoliterackie w latach 1950-1958, w: Zjazd naukowy polonistów 1958 (zbiór.), Wr. 1960; Teoria badań literackich w Polsce, oprać. H. Markiewicz, t. 1-2, Kr. 1960; S. PIGOŃ Początki pracy badawczej nad dziejami literatury polskiej, w: Miłe życia drobiazgi, W. 1964; K. GÓRSKI Przegląd stanowisk metodologicznych w polskiej h.l. do roku 1939, w: Zhistońii teorii literatury, S.II, W. 1964; Z dziejów polonistyki warszawskiej, W. 1964; H. MARKIEWICZ Prawa naukowe w h.l., w; Główne problemy wiedzy o literaturze, wyd. 5 uzup. Kr. 1980 (prwdr. 1964); J. KRZYŻANOWSKI Dzieje h.l. polskiej, Studia i Mat. do Dziejów Nauki Pol., S. A z. 9 (1966); H. MARKIEWICZ Wczoraj i dziś nauki o literaturze polskiej, Kr. 1966 NdW; Dzieje katedry h.l. polskiej w Uniwersytecie Jagiellońskim, Kr. 1966; J. KRZYŻANOWSKI Nasz dorobek naukowoliteracki ostatniego pięćdziesięciolecia, Roczn. Tow. Lit. im. A. Mickiewicza 3 (1968); K. WYKA O potrzebie h.l., w: O potrzebie h.l. Szkice polonistyczne z lat 1944-1967, W. 1969; S. SAWICKI Początki syntezy historycznoliterackiej w Polsce. O sposobach syntetycznego ujmowania literatury w 1 połowie wieku XIX, W. 1969; Acta UWr. Prace Lit. 14 (1972), tu: CZ. HERNAS Badania naukowe literatury staropolskiej w powojennym dwudziestopięcioleciu, M. KLIMOWICZ Dorobek badań nad literaturą oświecenia w dwudziestopięcioleciu PRL, B. ZAKRZEWSKI Badania nad literaturą romantyzmu w dwudziestopięcioleciu. Perspektywy dalszych badań-, H. MARKIEWICZ Krakowska polonistyka literacka w powojennym dwudziestopięcioleciu, Roczn. Tow. Lit. im. A. Mickiewicza 5 (1970); J. STARNAWSKI Warsztat bibliograficzny historyka literatury polskiej, wyd. 2 rozsz. W. 1971 (tu m. in. Syntezy dziejów literatury polskiej); M. JANION Przegląd badań nad literaturą polską ostatniego półwiecza, „Pam. Lit." 1973 z. 1; taż Badania literackie nad XIX stuleciem, w: Gorączka romantyczna, W. 1975; „Ruch Lit." 1978 nr 6 (tu M. Klimowicz Histońa literatury staropolskiej i wieku oświecenia, H. Markiewicz Badania literatury polskiej XIX i XX wieku); „Pam. Lit." 1979 z. 2 (tu A. Hutnikiewicz Polska historiografia literacka w okresie drugiej niepodległości, J. Maciejewski Losy wojenne i odbudowa polonistyki literackiej w latach 1918-1939); J. KORPAŁA Historiografia literacka w latach 1800-1863, OLP III 1; H. MARKIEWICZ Polska nauka o literaturze. Zarys rozwoju, W. 1981; Roczn. Lit. od 1955 (roczne przeglądy polskiej h.l.).

Henryk Markiewicz

Podobne prace

Do góry