Ocena brak

Historia i rozwój prawodawstwa antymonopolowego w Polsce

Autor /Paige Dodano /15.04.2011

 

Odzyskanie niepodległości w 1918 r. stawiało przed krajem wiele wyzwań. Jednym z nich był niespójny system gospodarczy, spowodowany zróżnicowaniem potencjału ekonomicznego w poszczególnych zaborach, a przede wszystkim faktem, iz kapitał znajdował się głównie w niepolskich rękach. Zacofana struktura gospodarcza wymagała więc pilnego zreformowania.

Wzrost roli karteli w okresie kryzysu gospodarczego i związane z tym faktem niezadowolenie społeczne oraz konieczność uregulowania prawnego zapisów zapobiegających powstawaniu porozumień ograniczających konkurencję doprowadził do uchwalenia 28 marca 1933 r. ustawy o kartelach. Przewidywała ona konieczność rejestrowania umów w powstałym rejestrze kartelowym, a ponadto dawała rządowi instrument w postaci prawa występowania do sądu kartelowego o rozwiązywanie umów szkodliwych dla interesów państwa. Z kolei działający przy Sądzie Najwyższym sąd kartelowy, orzekał na wniosek Ministra Przemysłu i Handlu o tym, czy umowy nie zagrażają dobru publicznemu i nie szkodzą gospodarce. W przypadku potwierdzenia takich praktyk sąd kartelowy miał prawo rozwiązywania takich umów zwanych kartelowymi.

Z kolei 27 listopada 1935 r. znowelizowano ustawę o kartelach, poprzez przyznanie Ministrowi Przemysłu i Handlu prawo rozwiązywania umów kartelowych. Spowodowało to osłabienie znaczenia sądu kartelowego.

Kolejnym etapem rozwoju prawodawstwa antymonopolowego była ustawa z 13 lipca 1939 r. o porozumieniach kartelowych, która jednak z powodu wybuchu wojny nigdy nie weszła w życie, a która całkowicie podporządkowywała porozumienia kartelowe działalności gospodarczej państwa.

Wraz z budową po 1945 r. nowego modelu polskiej gospodarki prawodawstwo antymonopolowe straciło swe zasadnicze znaczenie. Państwo bowiem nie było zainteresowane tworzeniem jego podstaw w nowych warunkach centralnego planowania. Tworzyło i chroniło monopolistyczną strukturę gospodarki, zdominowaną przez sektor państwowy. Monopolizacja była trwałą cechą, wynikającą z państwowej własności środków produkcji. Uwarunkowania polityczne, do których to dostosowywano gospodarkę doprowadziły do wielu kryzysów ekonomicznych unaoczniających niewydolność systemu centralnego planowania. Próbowano im się przeciwstawić poprzez próby reformowania gospodarki, szczególnie w latach osiemdziesiątych.

Wówczas to po raz pierwszy podnoszono konieczność zwalczania struktur oraz praktyk ograniczających konkurencję, bowiem reforma wymaga samodzielności i samofinansowania się przedsiębiorstw oraz wzmacniania mechanizmów rynkowych. Wskazywano także, iż zysk wymaga stworzenia reguł gry rynkowej oraz systemu sankcji wymierzonych przeciwko niepożądanym skutkom koncentracji kapitału oraz nadużywaniu przyznanych przedsiębiorstwom uprawnień. Wskazywano na potrzebę przeglądu struktur organizacyjnych w gospodarce w celu ujawnienia i likwidowania tych podmiotów, które stanowią podstawę dla praktyk monopolistycznych. Po raz pierwszy także zaproponowano pakiet szczegółowych rozwiązań, mających stanowić podstawę przyszłej ustawy antymonopolowej.

28 stycznia 1987 r. uchwalono ustawę o przeciwdziałaniu praktykom monopolistycznym w gospodarce narodowej. Zakazywała ona działań jednostek gospodarczych, które godziły w interes społeczny albo interesy innych jednostek lub konsumentów. W szczególności polegały one na:

- narzucaniu niekorzystnych warunków umów przynoszących jednostce narzucającej nieuzasadnione korzyści oraz ograniczaniu jej odpowiedzialności za wykonanie tej umowy;

- uzależnianiu zawarcia umowy od spełnienia przez drugą stronę innego świadczenia, nie mającego nic wspólnego z przedmiotem umowy;

- narzucaniu będącej stroną umowy jednostce gospodarczej obowiązku zakupu lub sprzedaży wyłącznie z określoną jednostką gospodarczą.

Sprzeczne z ustawą, czyli zabronione, było zawieranie umów prowadzących do podziału rynku wedle zasięgu terytorialnego, ustalaniu wielkości produkcji lub sprzedaży oraz ograniczaniu dostępu do rynku.

Tak więc ustawa przewidywała bardzo ograniczony zakres przeciwdziałania powstawaniu struktur monopolistycznych, pozostawiając poza obszarem jej obowiązywania szereg potężnych monopoli państwowych. Szczegółowo określa tę kwestię rozporządzenie Rady Ministrów z 24 października 1988 r. w sprawie określenia jednostek gospodarczych, do których nie stosuje się ustawy o przeciwdziałaniu praktykom monopolistycznym w gospodarce narodowej.

Znamiennym jest fakt, iż organem antymonopoowym był Minister Finansów, reprezentujący interesy Skarbu Państwa, a także odpowiadający za dochody budżetowe państwa. Z jednej strony ustawa nakazywała mu podejmowanie działań zmierzających do zwalczania praktyk monopolistycznych, a z drugiej źródłem dochodów budżetowych były przede wszystkim wpływy ze zmonopolizowanej struktury gospodarki. Minister Finansów musiał więc wykazywać dużą ostrożność w ujawnianiu i zwalczaniu praktyk monopolistycznych wypaczając tym samym sens ustawy.

Ustawa wprowadziła ponadto skomplikowany system karania podmiotów za stosowanie praktyk monopolistycznych. Środkami służącymi temu celowi były: nakaz ograniczenia działalności gospodarczej, stwierdzenie nieważności ustawy lub jej poszczególnych postanowień, kara pieniężna, obowiązek dokonania podziału lub likwidacji przedsiębiorstwa, ustanowienie nakazu podziału, wystąpienie do sądu o rozwiązanie spółki handlowej oraz likwidację spółdzielni. Środki te organ mógł stosować dopiero wtedy jeśli mimo trzykrotnego ukarania kara pieniężną, w okresie trzech lat od wydania pierwszej decyzji o ukaraniu, podmiot nadal stosował praktyki monopolistyczne. Ponadto decyzje organu podlegały kontroli Naczelnego Sądu Administracyjnego.

W okresie trzech lat obowiązywania ustawy ( od stycznia 1987 r. do lutego 1990 r.) wydano kilkanaście decyzji, co najlepiej świadczy o jej skuteczności. W kilku przypadkach umorzono prowadzone postępowanie zaś tylko dziewięć razy wydano decyzje dotyczące problematyki porozumień monopolistycznych i to nie polegających na prowadzeniu do podziału rynków według odbiorców oraz ustalania wielkości produkcji lub sprzedaży, w których to sferach poszlak gospodarka była najbardziej zmonopolizowana.

Pomimo nieskuteczności regulacji ustawy oraz jej nieprzystosowania do realiów gospodarczych warto zauważyć, iż stworzyła ona podwaliny do nowego sposobu myślenia o konkurencji jako sile napędowej gospodarki, chroniącej interesy konsumentów poprzez podnoszenie jakości i postępu technicznego oraz hamowanie wzrostu cen.

 

Dokonany w 1989 roku zasadniczy zwrot w ustroju politycznym i gospodarczym umożliwił rozpoczęcie prawdziwej reformy rynkowej prowadzącej do likwidacji gospodarki centralnie sterowanej i zastąpienie jej gospodarką rynkową, w której dominującą rolę zaczyna odgrywać własność prywatna, a konkurencja wymusza efektywność w działaniu przedsiębiorstw.

Rynkowa reforma gospodarcza oznaczała także podjęcie działań zmierzających do ograniczania siły rynkowej przedsiębiorstw, której źródłem były - podejmowane w przeszłości - decyzje administracyjne a nie konkurencyjna walka na rynku.

Prorynkowa polityka gospodarcza, realizowana od początku 1990 roku, wymuszała zachowania przedsiębiorstw dokładnie przeciwne do tych, które obowiązywały w gospodarce centralnie planowanej.

Należy przy tym przypomnieć, iż w 1989 r. blisko 70 % ogólnej ilości asortymentów produkcji przemysłowej wytwarzane było przez 25 % ogólnej ilości przedsiębiorstw co było skutkiem wysokiego poziomu koncentracji produkcji i zarządzania jako elementu centralnie sterowanego systemu gospodarczego.

Podstawą zwrotu w sferze politycznej i gospodarczej była ustawa konstytucyjna z 29 grudnia 1989 r., która wprowadziła pojęcia demokratycznego państwa prawnego, wolności gospodarczej i gwarancji własności. Dała ona podstawy, wraz z całymi pakietami ustaw reformujących gospodarkę, do stabilizacji i liberalizacji życia gospodarczego oraz rozwoju sektora prywatnego, co z kolei sprzyjało tworzeniu konkurencyjnego rynku.

W pakiecie ustaw wprowadzających rynkową reformę znalazła się także ustawa z 24 lutego 1990 roku o przeciwdziałaniu praktykom monopolistycznym. Ustawa ta była kilkakrotnie nowelizowana. Jedną z bardziej znaczących była zmiana ustawy z dnia 3 lutego 1995 r. (Dz. U. Nr 41, poz. 208), kiedy to zmieniono zasadniczo zasadę kontroli łączeń przedsiębiorców oraz przepisy dotyczące praktyk monopolistycznych - zakazu nadużywania dominacji rynkowej i zakazu porozumień ograniczających konkurencję. Jednak mimo parokrotnych nowelizacji wciąż spotykała się z krytycznymi ocenami zarówno doktryny jak i praktyków gdyż nie odpowiadała ona wymogom rzeczywistych warunków rynkowych, m. in krytykowano obowiązujący w niej katalog praktyk monopolistycznych który de facto nie pozwalał przeciwdziałać wszystkim zachowaniom ograniczającym konkurencję a także znacznie odbiegała od wymogów acqui communitaire co ma istotne znaczenie w perspektywie przystąpienia Polski do Unii Europejskiej.

Ostatecznie 1 kwietnia 2001 roku została ona zastąpiona ustawą z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów.

 

Podobne prace

Do góry