Ocena brak

HIERARCHIA PRAWD WIARY

Autor /Dobrochna Dodano /18.10.2012

Hermeneutyczno-kryteriologiczna
zasada porządkująca treści wiary wg ich „związku
z podstawą bądź rdzeniem wiary chrześcijańskiej" (DE 11).

W P i ś m i e św. najistotniejsze prawdy znalazły się w
krótkich —» formułach wiary; do najstarszych i najbardziej
rozpowszechnionych należy „Jahwe, który wywiódł Izraela z
ziemi egipskiej" (Rdz 15,13-15; Wj 20,2; Lb 23,22; 24,8; Pwt
5,6; 26,8; Joz 24,6; 1 Sm 12,6); obecna w starotest. wyznaniach
wiary, —» epiklezach czy też podsumowaniach historiozbawczych
(Pwt 26,5-9; Joz 24,2-13) wskazuje na priorytet
prawdy o Bogu Zbawcy, który jako Stwórca człowieka od
początku ingeruje w jego dzieje, będąc też jego Sędzią w
wypadku niewierności; schemat: Bóg Zbawca, Stwórca, Sędzia
powielają też in. teksty, np. Jdt 5,6-21; Ne 9,6; Ps 78;
105; 136. Również nowotest. objawienie koncentruje się wokół
prawdy o samoudzielającym się Zbawicielu, który głosi
prymat przykazania miłości (Mk 12,28-30; Mt 22,34-40; Łk
10,25-28).

Osoba —» Jezusa Chrystusa i jego dzieło (śmierć i
zmartwychwstanie) przedstawione w kontekście trynitarnym
znalazły się w centrum pierwotnej katechezy apost. opartej
na schemacie: „Wyście go ukrzyżowali, Bóg wskrzesił go z
martwych" (Dz 2,23-24.36; 3,13-15; 4,10; 5,30; 10,39-40;
13,27-30), „Bóg uczynił go Panem i Mesjaszem" (Dz 2,35;
13,33; Rz 1,4; Flp 2,11), „Bóg wywyższył go jako Władcę i
Zbawiciela" (Dz 5,31; Flp 2,9; Hbr 2,10; 12,2) oraz we wczesnych
formułach wiary podkreślających wskrzeszenie Jezusa
z martwych - „Bóg wskrzesił go z umarłych" (Rz 2,24; 8,11;
10,9; 2 Kor 4,14; Ga 1,1), ekspiacyjny charakter śmierci Jezusa
- „wydał się za nasze grzechy" (Rz 8,31-33; 14,15; Ga
1,34; 2,20; Ef 5,2; 1 Tes 1,10; 1 Tm 2,6; Tt 2,14), faktyczność
śmierci i zmartwychwstania Jezusa - „on istotnie umarł i
zmartwychwstał" (Rz 8,34; 2 Kor 5,15; 1 Tes 4,14), a także
w nowotest. — homologii orzekającej o bóstwie Jezusa -
„Panem jest Jezus Chrystus" (Rz 10,9; 1 Kor 12,3; Flp 2,11),
wskazującej na jego zbawcze posłannictwo - „Zbawicielem
świata jest Jezus" (J 4,42) i wyznającej synostwo Boże - „Jezus
jest Synem Bożym" (Dz 8,37; Rz 1,3.4; 1 Kor 8,6; Hbr 4,14; 1 J 2,22-23; 4,15; 5,1.5). Afirmacja chrystologiczno-trynitarnego
centrum Ewangelii znalazła swój wyraz w późniejszych
symbolach wiary (BF IX 1-46).

O j c o w i e K o ś c i o ł a i p i s a r z e w c z e s n o c h r z e ś c .
uwzględniając bibl. wzorce h.p.w. już w II w. do pierwszorzędnych
zaliczają: wcielenie Mesjasza, jego śmierć i zmartwychwstanie
oraz wniebowstąpienie (Ignacy Antioch. Ad
Eph. 18,2; Ad Irall. 9; Ad Smyrn. 1,1-2; PG 5,10-99; Justyn
Apol. I 21,1; 31,7; Dial, cum Tryph. Jud. 63,1; 126,1; PG
6,1). Kardynalne prawdy wiary o Bogu Ojcu, Jezusie Chrystusie,
Duchu Świętym znajdują się w „kanonie wiary" Ireneusza
z Lyonu (Adv. haer.; PG 7,437-1224), „regule wiary"
Tertuliana (De praescrip. haer.; PL 2,9), „kanonie kościelnym"
Orygenesa (Peri archon 3,1; PG 11,111-114). Pełniej
kategorią h.p.w. operuje Pseudo-Dionizy Areopagita (doctor
hierarchicus), który cały porządek zbawienia widzi w perspektywie
hierarchii niebieskiej (caelestis hierarchia) oraz
kośc. (ecclesiastica hierarchia) - Peri tes uranias hierarchias
(PG 3,120-369), Peri tes ekkleslastikes hierarchias (PG 3,369-
-584). Problem „hierarchicznego myślenia", widoczny w patrystyce,
miał swoje zastosowanie w okresie średniowiecza.
Ś r e d n i o w i e c z n e summy teol. powstały wg klucza
h.p.w. (Trójca Święta, Wcielenie, Odkupienie, Zesłanie Ducha
Świętego). Tomasz z Akwinu zaproponował rozróżnienie
między „fides secundum se" a „fides in ordine" (STh II-II q.
1,6 ad l ) ; od niego też pochodzi podział prawd wiary na odnoszące
się do celu („credo in Deum, in Iesum Christum, in
Spiritum Sanctum") oraz środki zbawienia („credo in Ecclesiam").
Upowszechnione w średniowieczu teocentryczne ujęcie
nauki kat. wpłynęło na określenie właściwego przedmiotu
i podmiotu teologii (STh II-II q. 1,1 ad 1); jednak mimo
sprecyzowania prawd pierwszorzędnych nastąpił przerost elementów
peryferyjnych w przepowiadaniu wiary i w życiu Kościoła.

W czasach n o w o ż y t n y c h - reformacja protest, w walce
przeciw tym przerostom (additamenta) uległa niebezpieczeństwu
skrajnej redukcji. W anglikanizmie (od 1536) zaczęły
funkcjonować zestawione przez króla Henryka VIII —» artykuły
fundamentalne wiary; luteranizm wypracował artykuły
—* szmalkaldzkie, mówiące o „wzniosłych artykułach Bożego
majestatu": Trójca Święta, osoba Jezusa.

Od czasów reformacji
pojęcie h.p.w. w Kościele kat. zacieśniono do podkreślenia
zobowiązującego charakteru poszczególnych prawd
wiary i ich nauczania przez Kościół (propositio Ecclesiae)
oraz autorytetu władz kośc. (BF VII 544-545); z czasem jednak
wskutek kontrowersji potryd. zagadnienie h.p.w. zostało
w dużej mierze zapomniane. Christopher Davenport (1598-
-1680) odróżniał w sprawach wiary tzw. fundamenta zawarte
w Piśmie św. lub w tradycji apost. oraz fundamentalia (wydedukowane
na podstawie fundamenta); w XIX w. M.J. Scheeben
pisał o prawdach podstawowych lub centralnych.

W
orzeczeniach Soboru Wat. I jest wzmianka o wewn. powiązaniu
tajemnic wiary między sobą oraz z ostatecznym celem
człowieka (BF I 61), natomiast pap. Pius XI w enc. —* Mortallum
ánimos podkreślił, że wszystkie prawdy objawione należy
przyjąć tym samym aktem wiary; zaprzeczenie jednej prawdy
wiary uważane było za odrzucenie całej wiary. W ramach
ekum. prac A. Rademacher wyróżnił doktryny podstawowe
i peryferyjne; w kontekście pastoralnym podobnie ujmował
to zagadnienie K. Rahner (Eine Theologie der Verkündigung,
Fr 19392). Y. Congar i C.J. Dumont uwolnili termin
„hierarchia" z wyłącznego kontekstu kościelno-prawnego,
odnosząc go do wewn. porządku wśród prawd wiary.

W s p ó ł c z e ś n i e preferowana bardziej hist., integralna
oraz personalistyczna koncepcja —» objawienia Bożego i wiary,
zawarta m.in. w KO, przyczyniła się do przyjęcia przez
Sobór Wat. II zasady h.p.w.; DE 11 mówiąc o powiązaniu
prawd z „podstawą wiary chrzęść." przesuwa akcent z ilościowego
rozumienia prawdy na jej rozumienie bardziej jakościowe;
nacisk kładzie nie tyle na prawdę wiary jako taką, ile na jej wartość i znaczenie zbawcze; kryterium dla h.p.w. stanowi
bliskość tajemnicy Chrystusa, która zawiera w sobie „mystérium
Trinitatis" (W. Kasper).

Właściwy sens soborowego
tekstu o h.p.w. dwukrotnie wyjaśniał Sekretariat do Spraw
Jedności Chrześcijan w Dyrektorium ekumenicznym (AAS
62(1970) 705-724; Refleksje i sugestie dotyczące dialogu ekumenicznego
z 18 IX 1970, DC 67(1970) 879); utożsamia ono
„podstawy wiary chrzęść." z „misterium objawionym w Jezusie
Chrystusie"; ponadto rozróżnia się między prawdami objawionymi
a doktrynami teol., —> depozytem wiary a sposobem
wypowiadania prawd, różnymi sposobami jej percepcji,
a także tradycją apost. i tradycjami kośc; z tego względu
h.p.w. w obrębie prawd objawionych jest jednym z możliwych
ujęć „hierarchii" w całokształcie doktryny katolickiej.

W nauczaniu Kościoła nadal aktualne jest klasyczne rozróżnienie
między dogmatami należącymi do porządku celu oraz
porządku środków (Tomasz z Akwinu). W myśleniu hierarchicznym
odnoszącym- się do doktryny należy wziąć pod uwagę
nie tylko hierarchię dogmatów, ale i hierarchię pośrednictw,
sakramentów i soborów.

Oprócz p o ś r e d n i c t w a Jezusa Chrystusa jako człowieka
(1 Tm 2,5) istnieją również pośrednictwa drugorzędne,
zarówno osobowe (NMP, aniołowie, szafarze sakramentów,
hierarchia w Kościele), jak i bardziej rzeczowe; wszystkie
one są pochodnym, podporządkowanym uczestnictwem w jednym
pośrednictwie Chrystusa.

Istniejąca h.p.w. wśród s a k r a m e n t ó w ma swe uzasadnienie
w Biblii i Tradycji; zgodnie ze świadectwem Pisma św.
chrzest (Mk 1,9-11; Mt 3,13-17; Łk 3,21-22) i Eucharystię
(Mk 14,22-24; Mt 26,26-28; Łk 22,19-20; 1 Kor 11,23-25)
uważano za sacramenta principia (principada, potior a); w
Tradycji określane były jako wiara i miłość (Ignacy Antioch.
Ad Rom. 7,3; Justyn Contra Marcionem; Ireneusz z Lyonu
Adv. haer. IV 6,2; 26,5; 33,9; V 18,2; PG 7,987.1056.1076.
1173), zbawienie i życie (Augustyn De peccatorum meritis et
remissione I 24; PL 44,128). Podobny priorytet dla tych 2
sakramentów postulowali Piotr Damiani w Summa sententiarum
(PL 176,1397) i Tomasz z Akwinu (STh III a q. 62, ad
5; q. 65 a, 3 c ad 4; q. 73 ad 3). W tym też duchu wypowiedział
się Sobór Tryd., zaprzeczając jakoby 7 sakramentów
było pod każdym względem równych (BF VII 211). Szczególną
rolę chrztu i Eucharystii podtrzymał Sobór Wat. II (KK
17; DK 2; 5). Pojęcie sakramentów głównych jest bliskie również
teologii prawosł., anglik, i protest. (Luter i Kalwin
uważali chrzest i wieczerzę Pańską za ustanowione przez
Chrystusa).

Zbieżność interkonfesyjna istnieje też w kwestii hierarchii
s o b o r ó w - prymat pierwszych 4, a wśród nich szczególną
doniosłość ma Sobór —» Chalcedoński (451); potwierdzają to
współcz. dyskusje ekum. o recepcji jego uchwał (np. 4 nieoficjalne
konsultacje między teologami Kościoła prawosł. i
Kościołów wschodnich przedchalced.: 1964 w Aarhus, 1967
Bristolu, 1970 Genewie i 1971 Addis-Abebie). Wspólne wyznawanie
podstawowych dogmatów chrystologicznych i trynitarnych
zdefiniowanych przez pierwsze 4 sobory łączy katolików,
prawosławnych i protestantów; podstawa chrystologiczno-
trynitarna sformułowana ponownie przez Świat. Radę Kościołów
w Delhi (1961) znalazła swój oddźwięk w DE 20.

E k u m e n i c z n e znaczenie idei h.p.w. potwierdził tzw.
Raport z Malty (Rapport de la Commission d'Etude Evangélique
Luthérienne-Catholique Romaine sur le thème „l'Evangile
et l'Eglise", DC 69(1972) 1070-1081), zestawiając ją z luterańskim
pojęciem „centralnego elementu Ewangelii".

Tendencja
do koncentracji na istotnych prawdach wiary ujawnia
się m.in. we współcz. pytaniach o istotę chrześcijaństwa (np.
A. Harnack, R. Guardini, M. Schmaus, K. Adam, G. Ebeling,
H.U. von Balthasar), próbach określenia treściowego
centrum przepowiadania apost. (F. Mussner, J. Guillet), poszukiwaniach
tzw. krótkiej formuły wiary (J.P. Jossua, Th.
Baumeister, K. Lehmann, H. Schuster, K. Rahner) czy też w usiłowaniach dotarcia do początku prawdy (Einfaltung)
metodą redukcji teol. (von Balthasar); tego typu wysiłek inspirowany
jest przekonaniem, że dogmaty i prawdy chrzęść
są jedynie rozwinięciem objawionego początku, który stale
musi być brany pod uwagę w procesie reinterpretacji. Świadomość
istnienia h.p.w. nie prowadzi do rozcieńczenia prawd
wiary, lecz do ich reinterpretacji w myśl hasła „Evangelium
semper maius" (W. Hryniewicz).

 

K. Adam, Das Wesen des Katholizismus, D 1924, 195713; D. van den Eynde, Les normes de l'enseignement chrétien dans la littérature patristique des trois premiers siècles, Ge 1933; R. Guardini, Das Wesen des Christentums, Wü 1938,1958; M. Schmaus, Vom Wesen des Christentums, Westheim 1949; K. Algermissen, LThK IV 450-451; F. Mussner, Die Mitte des Evangeliums in neutestamenllicher Sicht, Cath 15(1961) 271-292; R.P.C. Hanson, Tradition in the Early Church, Lo 1962; G. Ebeling, Das Wesen des christlichen Glaubens, H 1964; F. Mussner, „Evangelium" und „Mitte des Evangeliums", w: Gott in Welt, Fr 1964, I 492-514; O. Cullmann, Comments on the Decree on Ecumenism, ER 17(1965) 93-95; L.Jaeger, Das Konzilsdekret über den Ökumenismus, Pa 1965, 19682; H. Mühlen, Die Lehre des Vaticanum II über die „hierarchia veritatum" und ihre Bedeutung für den ökumenischen Dialog, ThG 56(1966) 303-335; J. Schreiner, Rozwój izraelskiego „Credo", Cone 2-3(1966-67) 590-596; W. Dietzfelbinger, Die Hierarchie der Wahrheiten, w: Die Autorität der Freiheit, Mn 1967, II 619-625; H.U. von Balthasar, Skizzen zur Theologie, Ei 1967, III 322-344; Y. Congar, Idea sakramentówwiększych, czyli głównych. Cone 4(1968) 1-17; U. Valeske, Hierarchia veritatum. Theologiegeschichtliche Hintergründe und mögliche Konsequenzen eines Hinweises im Okumenismusdekret des II Vatikanischen Konzils zum zwischenkirchlichen Gespräch, Mn 1968; H. Mühlen, Die Bedeutung der Differenz zwischen Zentraldogmen für den ökumenischen Dialog. Zur Lehre des II Vatikanisches Konzils von der „hierarchia veritatum", w: Freiheit in der Begegnung, F 1969, 200-205; W. Kasper, Zur Problem der Rechtsgläubigkeit in der Kirche von morgen, w: Kirchliche Lehre-Skepsis der Gläubigen. Fr 1970, 37-96; H. Schützeichel, Das hierarchische Denken in der Theologie, Cath 25(1971) 96, 101-102; G.H. Tavard, „Hierarchia veritatum". A Preliminary Investigation, ThS 32(1971) 278-289; Y. Congar, On the „hierarchia veritatum", w: The Heritage of the Early Church. Essays in Honor of G.V. Florovsky, R 1973, 409-420; J. Guillet, Die Mitte der Botschaft. Jesu Tod und Auferstehung, Com 3(1973) 225-238; A. Bystry, O hierarchii prawd, WDr 11(1974) 98-106; W. Hryniewicz, „Hierarchia prawd" w tradycji chrześcijańskiej, ZNKUL 17(1974) z. 3, 61-77; E. Schlink, Die „Hierarchie der Wahrheiten" und die Einigung der Kirchen, KD 21(1975) 1-12; J. Drążczak, Zasada „hierarchii prawd" w świetle nauki Vaticanum II, Lb 1978 (mpsBKUL); W. Hryniewicz, La hiérarchie des vérités. Implications oecuméniques d'une idée chrétienne. Ir 51(1978) 470-491; tenże, „Hierarchia prawd" a ekumenizm", CT 49(1979) z. 3, 5-21; tenże, Chrystus nasza Pascha. Zarys chrześcijańskiej teologii paschalnej. Lb 1982, 19872, I 222-226 (bibliogr.); W. Hanc, Rola „hierarchii prawd" w dialogu ekumenicznym, AK 112(1989) z. 1, 66-79.

Podobne prace

Do góry