Ocena brak

HETYCI

Autor /Zefiryna Dodano /17.10.2012

Bibl. Chetyci, lud indoeur., który w XIV-XII
w. prz.Chr. utworzy! imperium w środk. części Azji Mn.
(Anatolu).

Na tereny nad rzeką Halys (obecnie Kizilirmak), zamieszkiwane
przez „azjanicki" lud Hartu (Hatyci), przybyły z Europy
(prawdopodobnie od strony M. Kaspijskiego 2400-1800
prz.Chr.) ludy indoeur. - Palaici, Luwijczycy, a także Nesyci
(nazwę wzięli od miasta Nesa zdobytego w XIX w. prz.Chr.
przez Anittasa, króla Kussary, twórcę pierwszego ośrodka
państwowości Nesytów), którzy nast. przejęli nazwę od podbitego
ludu. Państwo H. (1650-1460) założył król Labarnasz;
jego syn Hattuszilisz I utworzył stolicę państwa w Hattuszasz
(—> Bogazköy), zajął państwo Luwijczyków - Arzawe, opanował
wybrzeże M. Czarnego, dotarł do górnego Eufratu i
przekroczył Taurus; z kolei Murszilisz I (ok. 1620-1590) uderzył
na —> Hurytów w Syrii, a 1531 zniszczył Babilon. Mimo
wprowadzenia przez Telipinusa reform (opracowanie kodeksu
prawa, zmiany w administracji i wojsku, ustalenie zasad
dziedziczenia tronu) Stare Państwo upadło; przyczyniły się
do tego wewn. spory oraz najazdy ludu Kaśka, Luwijczyków
i Hurytów.

Założycielem Nowego Państwa (po 1460) był pochodzący
prawdopodobnie z Kizzuwatny (Cylicja) Tuthalijas II; jego
następca Suppiluliumas I zniszczył ok. 1380 stolicę królestwa
huryckiego (zw. Mitanni) - Wassukkani, nast. podporządkował
pn. Syrię oraz przesunął granicę państwa do gór Libanu;
1300 w bitwie pod Kadesz nad Orontesem Muwatallis pokonał
wojska faraona Ramzesa II Wielkiego (1284 zawarty został
traktat pokojowy między Ramzesem II i Hattusziliszem
III).

Ostatnim królem państwa H., które upadło ok. 1200
wskutek najazdu ludów tracko-frygijskich (—» Frygia), był
Suppiluliumas II; ostatnią ostoję H., Karkemisz nad Eufratem,
zniszczył 717 król Asyrii Sargon II; rozproszeni H. przeniknęli
do Palestyny aż do okolic Negeb na pd. kraju.
Politeistyczna religia H. była synkretyzmem wierzeń mezopotamskich,
huryckich i hatyckich.

Na czele panteonu stał
bóg burzy - Teszub (przedstawiany jako byk lub jako stojący
na byku brodaty mężczyzna z toporem albo maczugą w
ręku); nadto czczono boginię słońca - Arinnę oraz umierającego
i powracającego do życia boga wegetacji - Telipinu;
osady i miasta miaty swojego ducha opiekuńczego —» geniusza,
wyobrażanego jako jelenia; boską cześć oddawano również
kamieniom z inskrypcjami (huwasi).

Najwyższym kapłanem
był król; kult sprawowano w świątyniach oraz w otwartych
sanktuariach skalnych, np. w Yazilikaya, gdzie grupa
skał tworzy zamknięte wgłębienie (na ścianach zachowała się
płaskorzeźba z XIV w. prz.Chr. przedstawiająca procesję
panteonu bóstw królestwa hetyckiego); w ofiarach składano
zwierzęta, sporadycznie również ludzi; wyobrażenie bóstwa
(posąg, przedmiot kultyczny czy przedstawienie symboliczne)
mógł oglądać tylko kapłan. Zmarli byli grzebani w ziemi, stosowano
również kremację zwłok.

Poznanie religii, a także kultury H. stało się możliwe dzięki
odczytaniu przez czes. uczonego B. Hroznýego tekstów w języku
hetyckim (nesyckim); wg współcz. klasyfikacji należał
on do języków hetycko-lidyjskich, które z kolei były językami
wymarłej podrodziny anatoliskiej (luwi-hetyckiej) języków
indoeuropejskich.

ST w licznych miejscach wzmiankuje o H.; Het (Chet) był
synem Kanaana (Rdz 10,15); od Hetyty Abraham kupił grób
w Makpela (—» Hebron), by pogrzebać Sarę (Rdz 23); H. są
wymienieni nadto w wykazach ludów zamieszkujących ziemię
Kanaan przed osiedleniem się Izraelitów (Rdz 15,18-21; Joz
1,2-4; 3,10); Ezaw wziął córki hetyckie za żony (Rdz 26,34;
36.1-39); Jerozolima nazwana została nieślubnym dzieckiem Amoryty i Hetytki (Ez 16,3).

H. zamieszkiwali w górach Judei
(Lb 13,29); hetyccy żołnierze - Uriasz (2 Sm 11,3) i Achimelek
(1 Sm 26,6) służyli w wojsku Dawida, a Salomon miai
hetyckie kobiety w swoim haremie (1 Kri 11,1); nie ma wystarczających
dowodów, aby utożsamiać bibl. H. z ludnością
indoeuropejską.

 

E.O. Forrer, The Hittites in Palestine II, PEQ 69(1937) 100-115; J. Friedrich, Entzifferungsgeschichte der hethitischen Hieroglyphenschrift, St 1940; L. Delaporte, DBS IV 32, HO (bibliogr.); I.J. Gelb, The Contribution of the New Cilician. Bilinguals to the Decipherment of Hieroglyphic Hittite, Bibliotheca orientalis 7(1950) 129-141; J. Friedrich, Hethitisches Wörterbuch, Hei 1952-61, z. 1-6; O.R. Gurney. The Hittites, Lo 1952 (Hetyci, Wwa 1970); M. Riemschneider, Die Welt der Hethiter. Grosse Kulturen der Frühzeit I, St 1954, 19636; K. Schedi, Geschichte des AT. Alter Orient und Urgeschichte, In 1956, 19642, I 85-90; H. Schmökel, Geschichte des Alten Vorderasien, Handbuch der Orientalistik, Lei 1957, II 3, 119-153; H. Otten, Das Hethiterreich, w: Kulturgeschichte des Alten Orient, St 1961, 311-446; L.F. Hartman, NCE VI 1090-1091; W.L. Moran, L.F. Hartman, J.E. Huesman, NCE VII 35-40; H. Otten, Die hethitischen historischen Quellen und die altorientalische Chronologie, Wie 1968; D. Arnaud. Le Proche-Orient ancien, de l'invention de l'écriture à l'hellénisation, P 1970, 86-101 (Starożytny Bilski Wschód. Od wprowadzenia pisma do Aleksandra Wielkiego, Wwa 1982, 133-158); E. i H. Klengel, Die Hethiter und ihre Nachbarn, L 1970 (H. i ich sąsiedzi. Wwa 1974); R. de Vaux, Histoire ancienne d'Israël, P 1971, I (passim); M. Popko, Mitologia hetyckie] Anatolli, Wwa 1976, 19873; V. Haas, Lexikon der Religionen, Fr 1987, 19882 , 282-283; H.A. Hoffner, ERI VI 408-414 (bibliogr.); M. Popko. Wierzenia ludów starożytnej Azji Mniejszej, Wwa 1989.

Podobne prace

Do góry