Ocena brak

HERCEN, Herzen ALEKSANDR IWANOWICZ

Autor /Pulcheria Dodano /17.10.2012

ur. 6 IV
1812 w Moskwie, zm. 21 I 1870 w Paryżu, pisarz i działacz
społeczny.

Studiował 1829-33 nauki przyr. na uniw. w Moskwie, gdzie
zorganizował niezależne koło; aresztowany 1834, przebywał
1835-42 na zesłaniu w Permie, Wiatce, Włodzimierzu i Nowogrodzie;
po uwolnieniu publikował swe prace w czasopismach
„Otieczestwiennyje zapiski" i „Sowriemiennik"; 1847
opuścił na stałe Rosję i udał się do Paryża, Genewy i Nicei;
1852 rozpoczął działalność polit, w Londynie, gdzie wraz z
N.P. Ogariowem (przy pomocy Tow. Demokratycznego Pol.)
założył 1853 Wolną Drukarnię Ros., w której wydawał almanach
„Polarnaja Zwiezda" (1855-1862, 1869) oraz czasopismo
„Kołokoł" (1857-67), będące trybuną ros. demokracji rewolucyjnej;
1865-70 działał we Francji, Szwajcarii i Włoszech.

Podczas studiów H. był pod wpływem franc. socjalizmu utopijnego
oraz idealistycznej filozofii niem., co w okresie zsyłki
zaowocowało zafascynowaniem teorią intuicji mist. F.W.J. -*
Schellinga i wzmożoną aktywnością rei. (lektura literatury
cerkiewnej i Biblii, zainteresowanie heterodoksją chrzęść,
zwl. kwakrami), po których nastąpiło odejście od filozofii
chrzęść (aż do jej zanegowania), gdyż zdaniem H. zniekształciła
ona wartość miłości w jej aspekcie miłosierdzia; w
krytyce religii H. odrzucił możliwość pełnej realizacji zasad
ewangelicznych, choć miał świadomość ich znacznego udziału
w życiu społeczeństw; występował też przeciw dotychczasowym
strukturom Kościoła (zarzucał mu nadmierne zwracanie
uwagi na dobra doczesne), zabobonom oraz chrzęść normom
mor. (negował nierozerwalność małżeństwa), uznając ostatecznie
za słuszną etykę —» epikureizmu; odrzucił również —»
deizm jako mniej konsekwentny od —» ateizmu.

Po okresie zsyłki H. przyłączył się do lewicy heglowskiej,
w wyniku czego dokonał rozrachunku z historiozofią G.W.F.
- Hegla (m.in. w utworze S togo bieriega, wyrażającym rozczarowanie
w obliczu klęski poczynań rewolucyjnych). Próbą
nowej koncepcji filozofii dziejów były prace Diletantizm w
naukie i Pis'ma ob izuczenii přírody (postulował syntezę materializmu
i empiryzmu z dialektycznym idealizmem obiektywnym),
które okazały się reinterpretacją heglowskiej fenomenologii
w duchu feuerbachowskiego -r> antropoteizmu.

Najwięcej uwagi H. poświęcił problemom społ.-polit.; wychodząc
od konieczności wyzwolenia się Rosji spod ucisku
caratu, stworzył w Du développement des idées révolutionnaires
en Russie, Le peuple russe et le socialisme i La Russie et le
vieux monde koncepcję ros. socjalizmu (z połączenia głównie
idei słowianofilów i —» okcydentalistów lat 40-tych), u podstaw
której leżała teoria chłopskiej wspólnoty gminnej (tzw.
obszczina); powodzenie zmian rewolucyjnych H. uzależniał
od udziału in. narodów, zwł. Polaków, którym mimo sprzeciwów
ros. szowinistów udzielał mor. poparcia.

W analizie istoty państwa i jego zadań H. pozostawał pod
wpływem głównie antropol. teorii materialistów X V I I I w.
oraz filozofii Hegla (w późniejszym okresie także J.G. —» Fichtego
i A, — Cieszkowskiego); postulował odrzucenie
wszelkich form władzy i przyjęcie tezy o ponadklasowym charakterze
państwa, którego jedynym celem jest stworzenie
możliwości suwerennego działania jednostek nie mogących
urzeczywistnić w istniejącym świecie szlachetnych ideałów;
wynikający stąd dramat tzw. zbędnych ludzi pokazują m.in.
utwory Kto winowat?, Doktor Krupów, Soroka-worowka i Zapiski odnogo molodogo czełowieka, którym przyświeca
idea rehabilitacji człowieka (istoty w pełni przyrodniczej),
mającego prawo do wolności i wychowania.

H. odrzucił utopijne
poglądy R. —> Owena oraz tezę o przodującej roli proletariatu
w przebudowie świata opartego na zasadach socjalizmu.
Dorobek H., jakkolwiek nie zawierał skończonej koncepcji
filoz., społ. i polit., wpłynął na kształtowanie się prądów
rewolucyjnych w Europie. Dzieła H. wydano pt. Soczinienija
(I-X, G 1875-79), Soczinienija ( I - V I I , Ptb 1905), Potnoje sobranije soczinienii i pisem' (I-XXII, Mwa 1954-65).

W języku
pol. ukazały się m.in. Odezwa do męskiej młodzieży (Wwa
1904), Wiedza a obyczajność (Wwa 1906), Rzeczy minione i
rozmyślania (I-V, Wwa 1951-54), Sroka-złodziejka. Z nudów.
Czyja wina? (Wwa 1951), Opowiadania (Wwa 1952),
H. o wychowaniu (Wwa 1952), O powstaniu styczniowym
(Wwa 1962) i Pisma filozoficzne (I-II, Wwa 1965-66).

 

S. Brzozowski, Głosy wśród nocy. Studia nad przesileniem romantycznym kultury europejskiej, Lw 1912, 154-190; LS. Nowicz, Duchownaja drama Giercena, Mwa 1937; J.E. El'sbcrg, Aleksandr Iwanowicz Giercen. Żyzn i tworczestwo, Mwa 1948, 19563 (H. Życie i twórczość, Kr 1955); S. Fiszman, Aleksander H., Wwa 1951; I.M. Bielawskaja, Aleksandr Iwanowicz Giercen i polskoje nacjonalno-oswoboditielnoje dwiżenije 60-ch godów XIX wieka, Mwa 1954; N. Łubnicki, Ewolucja światopoglądu Aleksandra H., Annales Universitatis Mariae Curie-Sklodowska. Sectio F 9(1954) 1-84; A. Wallis, O monografii „Kolokola", Przegląd Nauk Historycznych i Społecznych 4(1954) 569-582; M. Malia, Alexander H. and the Birth of Russian Socialism I8I2-I855, C (Mass.) 1961, NY 19652; W. Piroschkov, Alexander H., der Zusammenbruch einer Utopie, Mn 1961; R. Mitaszko, Problem narodowościowy w doktrynie H., Annales Universitatis Mariac Curie-Sklodowska. Sectio G 9(1962) 297-315; R. Łużny, Sprawy polskie w Aleksandra H. „Rzeczach minionych i rozmyślaniach", Rocznik Komisji Historycznoliterackiej 6(1968) 5-23; N.F. Bel'czikow, Zarubieżnyje izdanija Aleksandra Iwanowicza Giercena. Bibliograficzeskoje opisanije 1850-1869, Mwa 1973; W. i R. Śliwowscy, Aleksander H.. Wwa 1973; A. Walicki, Rosyjska filozofia i myśl społeczna od Oświecenia do marksizmu, Wwa 1973; E. Acton, Alexander H. and the Role of the Intellectual Revolutionary, C 1979; K. Maksymowicz, Przyczyny odchodzenia od wiary u Aleksandra H.. Lb 1983 (mpsBKUL); W.S. Panowa, „Kolokol" Giercena i Ogariewa ob atieizmie, religii i cerkwi, Mwa 1983; L. Suchanek, Apoteoza śmierci. Włodzimierz Pieczerln i Aleksander H., ZNKUL 28(1985) z. 2, 3-21; W.A. Prokofjcw, Aleksandr Giercen, Mwa 1987.

Podobne prace

Do góry