Ocena brak

HERAKLES

Autor /Gotard Dodano /21.03.2012

Herkules, gr. Herakles, łac. Hercules, mit. gr. syn Zeusa i Alknuny (zob.), najulubienszy i najsłynniejszy bohater Greków, odznaczający się nadludzką siłą, odwagą, wytrzymałością, dobrocią i współczuciem, ale też raptus, impetyk (raz w gniewie rozbił na głowie swego nauczyciela muzyki, Linosa, jego lirę), grubianin, żarłok, opój i dziwkarz (dla tych ujemnych cech - ulubiona postać komediowa starożytności). Czczony naprzód w Argos, później w całym Peloponezie, wreszcie w całej Grecji i w Rzymie jako wyswobodziciel ludzkości Od cierpień przez heroiczną Wytrwałość i pracę.

Filozofowie widzieli w nim wzór człowieka, który zasłużył sobie na nieśmiertelność przez swoje czyny i wybór drogi żywota pełnego trudu w służbie cierpiących (zob. niżej). Był patronem kultury, atletyki, uzdrowicielem, w Rzymie także bogiem handlu, zysku kupieckiego, powodzenia, chroniący od złego. Hera nienawidziła go jako syna kochanki jej męża; posłała 2 węże, aby go zabiły „dzieckiem w kolebce", ale dzielne niemowlę udusiło je.

Gdy dorósł, zabił kiterońskiego lwa, oswobodził Teby od haraczu, za co król Kreon dał mu za żonę swoją córkę Megarę. W wywołanym przez Herę napadzie szału zabił żonę i dzieci, wziąwszy je za wrogów.. Aby oczyścić się z tej zbrodni, musiał, zgodnie z brzmieniem wyroczni, wykonać 12 niebezpiecznych prac w służbie Eurysteusza (zob.):

1. Zabić lwa nemejskiego. Miał on tak twardą skórę, że nie dał się zabić ani strzałami z łuku, ani maczugą, więc bohater musiał go udusić. Później używał lwiego łba jako hełmu, a skóry jako pancerza. Łupem swym tak przeraził Eurysteusza, że ten przekazywał mu następne polecenia tylko przez heroldów.

2. Zgładzić hydrę lernejską, dziewięciogłowego węża wodnego, plagę Argolidy, któremu na miejsce każdej uciętej głowy wyrastały dwie nowe. Herakles wraz ze swym bratankiem Jolaosem przypalali pochodniami miejsca po ściętych łbach, co nie pozwoliło im odrastać. Żółcią zabitego potwora bohater przepoił ostrza swoich strzał; odtąd zadawane nimi rany były nieuleczalne, zob. Dejanira (Nessos); Filoktet.

3. Schwytać łanię kerynejską, ogromną, złotorogą, o spiżowych kopytach, poświęconą Artemidzie. Herakles ścigał ją przez rok cały, aż schwytał ją żywcem.

4. Upolować dzika erymantejskiego, olbrzymiego, napadającego na ludzi i bydło w lasach góry Erymantos w Arkadii. Bohater schwytał go żywcem i przyniósł Eurysteuszowi, który ze strachu schował się w beczce.

5. Wytępić ptaki stymfalijskie o żelaznych dziobach i piórach, żywiące się ludzkim mięsem, gnieżdżące się nad jeziorem Stymfalon w Arkadii. Herakles wypłoszył je z błot i powystrzelał z łuku.

6. Oczyścić stajnie Augiasza, króla Elidy, posiadacza niezliczonych stad bydła, nigdy nie czyszczone. Bohater miał je oczyścić w ciągu jednej doby; dokonał tego przepuszczając przez nie nurty rzek Alfejos i Penejos.

7. Ujarzmić byka kreteńskiego, który tratował pola i palił zabudowania ogniem tryskającym z nozdrzy. Herakles schwytał go i przyprowadził do Myken.

8. Uprowadzić rumaki Diomedesa, króla Tracji, które karmił mięsem ludzkim. Bohater rzucił króla, koniom na pożarcie, obłaskawił je i przyprowadził Eurysteuszowi; por. Abdera; Diomedes (2V

9. Zdobyć pas Hippolity, królowej Amazonek, cudowny, otrzymany przez nią w darze od Aresa. Herakles z towarzyszami przybywa do niej, a ona, zachwycona jego czynami, chce mu swój pas ofiarować. Hera W postaci Amazonki szerzy pogłoskę, że gość chce porwać królową; dochodzi do walki, w której Amazonki ponoszą klęskę, a Hippolita ginie. Herakles odpływa z pasem.

10. Uprowadzić woły Geryona, olbrzyma o 3 głowach i 3 zrośniętych tułowiach, który pasał słynne stada na wyspie Erytrei, na zachodnich krańcach świata; po drodze Herakles ustawił nazwane później jego imieniem Słupy (skały Gibraltaru i Ceuty), a przybywszy na wyspę zabił Geryona, olbrzyma Eurytiona i dwugłowego psa Ortiosa, po czym popędził stado drogą lądową do Grecji.

11. Przynieść jabłka z ogrodu Hesperyd, córek Atlasa, które na dalekim zachodzie doglądały sadów rodzących złote jabłka ofiarowane Herze w posagu przez Gaję. Po drodze Herakles odbywa pojedynek z Anteuszem (zob.), zabija Buzyrysa (zob.) i oswobadza Prometeusza (zob.), po. czym przejmuje od Atlasa na swoje barki sklepienie niebios, aby ten mógł wykraść jabłka z ogrodu swych córek. Ale Atlas, wróciwszy z jabłkami, postanawia sam oddać je Eurysteuszowi, dość mając dźwigania nieba. Herakles pozornie zgadza się na to, prosi jednak o potrzymanie na chwilę ciężaru, aby mógł osłonić barki płaszczem, a gdy Atlas przejął sklepienie niebieskie, Herakles pozostawia go swemu losowi, zabierając jabłka (por. też Atlas).

12. Porwać z Hadesu Cerbera (zob.), co było zadaniem najtrudniejszym. Po straszliwych zmaganiach bohater wywleka trzygłowego psa-potwora z piekieł, pokazuje go Eurysteuszowi, po czym zwraca podziemnemu światu jego strażnika. Sześć pierwszych prac Herakles wykonuje na swym ojczystym Peloponezie, prace 9-12 całkiem poza światem greckim, ostatnie 3 to warianty tematu pokonania śmierci, zapowiadające osiągnięcie nieśmiertelności dzięki czynom.

Po wykonaniu prac bohater kończy służbę u Eurysteusza. Przypisywano mu wiele innych czynów (zob. Admet; Laomedon). Jego drugą żoną była Dejanira (zob.). Po zamordowaniu Ifitosa chciał gwałtem zdobyć od wyroczni delfickiej sposób pokuty i zrabował trójnóg wieszczki. Za karę musiał w kobiecym stroju wykonywać niewieście prace przez rok u królowej lidyjskiej Omfale (zob.). Dejanira, zazdrosna o brankę, królewnę Jolę, posłała mężowi szatę ofiarną nasyconą trującą krwią centaura Nessosa, myśląc, że przywróci jej to miłość Heraklesa.

Szata wżarła się w ciało bohatera; aby skrócić śmiertelną mękę, kazał się spalić na stosie na górze Oita; Dejanira odebrała sobie życie z rozpaczy. Zeus wyniósł pośmiertnie bohatera na Olimp, gdzie nastąpiło pojednanie z Herą. Za trudy i cierpienia obdarzono go nieśmiertelnością i dano mu Hebe (zob.) za żonę. Zob. też Anteusz; Argonauci; Chiron; Hylas; Linos.

Ex pede Herculem łac. '(oceniać wymiary) Heraklesa wg (jego) stopy'. Jak świadczy Aulus Gellus, 1,1, Plurtach twierdził (w zaginionym dziś dziele), że Pitagoras zmierzył wzrost Heraklesa przez porównanie długości stadionu w Olimpii (wytyczonego przez Heraklesa) z innymi stadionami gr., mającymi także po 600 stóp, ale stóp zwykłych śmiertelników. Frustra Herculi łac., 'próżno (głupio, daremnie przeciwić się) Heraklesowi'.

Herakles na rozstajach wydarzenie z lat młodzieńczych bohatera opowiedziane przez Sokratesa w Memorabiliach, 2,1,21, Ksenofonta: siedział na pustkowiu dumając, jaką ma obrać drogę życia; Wówczas pojawiły się przed nim Cnota i Przyjemność; pierwsza ofiarowała mu życie pełne trudu, nagrodzone nieśmiertelnością, druga życie pełne wszelkich rozkoszy zmysłowych; Herakles podał rękę Cnocie.

Nec Hercules contra plures łac., 'i Herakles nie poradzi przeciw wielu', siła złego na jednego. Słupy Heraklesa zob. wyżej 10. praca. Trachinki tragedia Sofoklesa. Herakles w szacie Dejaniry w obliczu śmierci. Alkestis tragedia (438 pne.) Eurypidesa; zob. Admet.

Herakles szalony tragedia (ok. 419 pne.) Eurypidesa. Zabójstwo żony i dzieci w chwili obłędu. Odzyskawszy zmysły, idealny bohater, pragnąc śmierci, decyduje się na życie w trudzie i smutku. Hercules furens łac., 'Herakles szalejący', tragedia (I w.) Seneki, podejmuje temat Eurypidesa. Herakles na górze Oita tragedia (I w.) Seneki, podejmuje temat Trachinek Sofoklesa.

Herakles oratorium (1745) G. F. Handla, libretto: T. Broughton wg Metamorfoz Owidiusza. La jeunesse d'Hercule fr., 'Młodość Heraklesa', poemat symfoniczny (1877) C. Saint-Saensa. Le rouet d'Omphale fr., 'Kołowrotek Omfali'; zob. Omfale.

Herakles Farnezyjski olbrzymi marmurowy posąg bohatera wspartego na skale, odkryty w 1540 w Termach Karakalli w Rzymie, rz. kopia zaginionego posągu z brązu, dzieła Lizy pa (ok. 325 pne.); do pocz. XVIII w. przed Palazzo Farnese w Rzymie (stąd nazwa), dziś Neapol, Mus. Naz.

Ulubiony temat sztuki antycznej: metopy, posągi, malowidła wazowe i ścienhe; w sztuce nowożytnej m.in. obrazy: A. Pollaiuolo, A. Schiavone, Tintoretto, P. Veronese, A. Carracci, G. Reni, A. van Dyck, Rubens, J. Jordaens, Tiepolo; rzeźby: J. Sansovino, G. da Bologna, A. de Vries, A. Canova, E. A. Bourdelle.

Podobne prace

Do góry