Ocena brak

Henryk Sienkiewicz — twórca polskiej noweli

Autor /Albinos Dodano /04.06.2013

Podobnie jak większość kategorycznych sądów tego typu tak i stwierdzenie zawarte w tytule nie wytrzymałoby szczegółowej krytyki historycznoliterackiej. Rzecz jasna, zna polska literatura gatunek noweli na długo przed Sienkiewiczem i posiada wybitne osiągnięcia w tej dziedzinie. Jednakże zdanie wybitnego krytyka i historyka literatury Antoniego Potockiego, iż Sienkiewicz „stworzył polską nowelę”, nie jest bezzasadne. Autor Latarnika dał bowiem nowe, jakościowo różne od dotychczasowej produkcji, ujęcie „krótkiej formy prozaicznej” i doprowadził ją do nie spotykanego przedtem mistrzostwa.

Dla pełnego zrozumienia faktu, że nowele Sienkiewicza stanowiły nowoczesne i oryginalne osiągnięcie artystyczne, należy — chociażby w najlapidarniejszym skrócie — uświadomić sobie polski „stan posiadania” w tej dziedzinie. W okresie debiutu pisarza wiedza o.gatunku była jeszcze w stadium początkowym: krytycy nie dostrzegali między nowelą a powieścią innych różnic niż ilościowe. W autorytatywnej Encyklopedii Orgelbranda z 1865 roku definicja noweli zaczyna się zdaniem: „Nowela zwie się w ogóle mała powieść, czyli powiastka pisana prozą

Jesteśmy więc nadal w przededniu uformowania się noweli o nowoczesnych rygorach kompozycyjnych. Ale właśnie w okolicach lat sześćdziesiątych ubiegłego stulecia następuje-nagła „eksplozja” krótkich form prozatorskich, mnożą się gawędy, opowiadania, obrazki i powiastki. Są one często rekonesansem na tereny dotychczas przez literaturę nie spenetrowane i stanowią — obok dziennikarstwa — dziedzinę aktualności. Zarazem jednak ów zalew krótkich utworów, nie poddanych ściślejszym rygorom kompozycyjnym i stylistycznym, budził zaniepokojenie krytyków. Pisał Stanisław Tarnowski: „Łatwość pisania wzrosła, kiedy rozszerzyła się nowela”.

W ową chaotyczną mieszaninę odmian gatunkowych noweli dopiero pozytywizm wprowadził pewną myśl porządkującą. Zgodnie z założeniami swej ideologii narzucił on tekstom literackim określoną zasadę wyboru tematów, sytuacji i postaci. Narzucił też ujęcie tendencyjne. Mimo tych ograniczeń nowela wyraźnie się w tym czasie wydoskonaliła. Dzięki swym konstrukcyjnym właściwościom, a zwłaszcza charakterystycznej kondensacji treści, mocnemu wyeksponowaniu zakończenia i wyrazistości tezy, mogła służyć z powodzeniem tendencji. Pewną rolę w uksźtałtowaniu schematów nowelistycznych odegrały również inspiracje form dziennikarskich: felietonu i reportażu. To nie przypadek bowiem, że wszyscy wielcy noweliści pozytywistyczni odbyli okres „terminowania” w dziennikarstwie: dość przypomnieć Prusa, Świętochowskiego i óczy wiście Litwosa—Sienkiewicza.

Nowelistyczna twórczość Sienkiewicza rozpoczęła się właściwie wbrew chęciom samego autora. Debiutował on bowiem krótką powieścią (Na marne) i ówczesne jego pomysły literackie koncentrowały się głównie wokół powieści. Jednakże kłopoty z drukiem oraz doraźna praca dziennikarska wstrzymały na lat kilkanaście dalsze próby. Autor Latarnika zgodnie z „duchem czasu” zwrócił się teraz ku formom krótkim, podejmując tematy aktualne i traktując je początkowo jako teren wprawek artystycznych i przygotowanie do twórczości powieściowej. Niedługo jednak nowelistyka usamodzielniła się w jego pisarstwie, stanowiąc ważną i niezależną dziedzinę.

Twórczość nowelistyczna Sienkiewicza dzieli się zasadniczo na dwie — dość wyraźnie zarysowane — fazy. Pierwsza, która obejmuje około czternastu lat (od debiutu do Ogniem i mieczem), charakteryzuje się głównie tym, że nowele stanowią podstawową grupę wśród wszystkich napisanych wówczas przez niego tekstów. Nowel tych jest ponad dwadzieścia, a między nimi znajdują się tak wybitne utwory, jak Latarnik, Sachem, Jamiol, Bartek Zwycięzca, Z pamiętnika poznańskiego nauczyciela i inne. Faza druga rozpoczyna się po roku 1883 i przynosi obniżenie znaczenia nowelistyki w twórczości pisarza. Powstaje ona w cieniu wielkich powieści współczesnych i historycznych- Zmienia się również metoda twórcza; o ile nowele wcześniejsze znamionował realizm, o tyle teraz mamy do czynienia z ujęciami alegorycznymi i parabolicznymi. Sienkiewicz chętnie korzysta z konwencji snu i widzenia, buduje obrazy przeniesione w antyczną przeszłość, bądź też korzysta z motywów biblijnych. Nie oznacza to jednak, że w tym okresie nie znajdujemy nowel wybitnych ideowo i artystycznie. Na prawach przykładu przypomnijmy Organistę z Ponikly czy Dzwonnika.

Najznakomitsze jednak Sienkiewiczowskie nowele mieszczą się w pierwszej z faz. Tu właśnie znajdują się od lat włączane w lekturę szkolną: Latarnik, Sachem, Janko Muzykant, Szkice węglem, Wspomnienie z Maripozy, Za chlebem, Jamiol. Obok nich długi szereg nie mniej wybitnych: Z pamiętnika poznańskiego nauczyciela, Bartek Zwycięzca, Niewola tatarska. Stąd też nasze rozważania skupimy na nowelistyce pisarza z lat 1871—1883.

Początkowo, podobnie jak i jego współcześni, Sienkiewicz nie w pełni uświadomił sobie odrębność strukturalną noweli. W jego utworach powstałych przed 1878 rokiem akcja jest mało wyrazista, a kompozycja luźna i epizodyczna. Były to często jak gdyby streszczone powieści. Nieprzypadkowo niektóre z ówczesnych tekstów były opatrzone nazwą „szkicu” (Szkice węglem, Szkice z natury i życia). Inną cechą wskazującą na półpowieściowy charakter pisanych w tym okresie tekstów Sienkiewicza była ich cykliczność (Humoreski z teki Worszylly, tzw. „mała trylogia”, Stary sługa, Hania).

Od samego początku na strukturę Sienkiewiczowskich małych form oddziaływały założenia najpierw pozytywistyczne, a później naturalistyczne. W umacnianiu tych wpływów poważne znaczenie miała praktyka dziennikarska pisarza, praktyka felietonisty i reportera. W ten sposób pisarz przyswajał sobie nie tylko umiejętność wychwytywania aktualnych tematów, lecz uczył się lapidarności w przedstawianiu zdarzeń, szkicowej, dosadnej charakterystyki postaci i puentowania fabuły. Zarazem na kształt nowel wpływały i inne tradycyjne czynniki, wy wodzące się głównie z kręgu dawnej gawędy szlacheckiej. Technika tej odmiany opowiadania widoczna jest i w Starym słudze, i Hani oraz Wspomnieniu z Maripozy.

Po roku 1878 nowelistyka Sienkiewicza nabiera charakteru nowoczesnego. Na jej przekształceniu niewątpliwie zaważyły amerykańskie doświadczenia autora Za chlebem oraz jego roczny pobyt w Paryżu, z którego wyniósł sporą i bezpośrednią znajomość naturalizmu. Powstają teraz pod jego piórem utwory krótkie, silnie skoncentrowane wokół podstawowego wydarzenia, w którym skupia się problematyka tekstu. Pisarz wykorzystuje celowo różnorakie środki techniki artystycznej, chętnie posługuje się gradacją motywów, tworzy ujęcia kontrastowe i sięga po efektowne puenty.

Przy dużej różnorodności tematycznej wczesnej twórczości Sienkiewicza problem ludowo-patriotyczny wybijał się najsilniej. On właśnie stanowił o demokratycznym profilu nowelistyki. Autor Latarnika — i to jest szczególna cecha jego pisarstwa — reagował mocno ną „zamówienie społeczne”, wyrażane najczęściej za pośrednictwem ówczesnej publicystyki. W jego twórczości stosunkowo szybko odbijały się tematy dnia: Humoreski z teki Worszyłly powstały w roku szczytowego sporu „starej” i „młodej” prasy, Szkice węglem — w związku z zażartą dyskusją wokół polityki „nieinterwencji”, Za chlebem — w odpowiedzi na rodzący się problem emigracyjny, a Z pamiętnika poznańskiego nauczyciela wiąże się zarówno z wzmagającą się polityką wynaradawiania w zaborze pruskim i rosyjskim, jak i z dyskusjami na temat „pedagogi?’ w prasie ówczesnej.

Wczesna twórczość Sienkiewicza ma więc charakter niewątpliwie realistyczny. Przedstawioną w utworach rzeczywistością kierują prawa społeczne i biologiczne — nierzadko w sposób deterministyczny. To ostatnie spostrzeżenie wskazuje na związki pisarza z naturalizmem. Silny kontakt ze współczesnością i jej podstawowymi problemami powoduje, że nowele posiadają dużą wartość poznawczą, która wypływa nie tylko z bogactwa szczegółów o znamionach autentyzmu, lecz również z zarysowania typowych postaci i sytuacji.

Na wyborze i konstrukcji postaci zaważyły co najmniej dwie różne tendencje. Pierwsza z nich, mocno wsparta na ówczesnej rzeczywistości społecznej, przedstawia sylwetki rysowane realistycznie, jak to się wówczas mówiło — „z natury”. Karierę zrobiła np. słynna postać pisarza gminnego Zołzikiewicza, za którym — jak pisał Antoni Zaleski — „kryją się typowe fizjonomie całych setek Zołzikiewiczów”. W noweli Z pamiętnika poznańskiego nauczyciela przedstawił Sienkiewicz pozytywną postać typowego korepetytora — pozytywisty Wawrzynkiewicza. Typowe są także liczne postaci chłopskie i dziecięce przedstawione w Za chlebem, Jamiole, Janku Muzykancie. Odrębnym typem Sienkiewiczowskiego bohatera stał się Skawiński, którego sylwetka i podstawowe przeżycie o charakterze patriotycznym zostały ujęte w mistrzowskiej noweli psychologicznej (Latarnik).

Z drugiej strony powstaje w nowelistyce pisarza kreacja bohatera znanego dobrze z późniejszej powieściowej twórczości (zwłaszcza historycznej). Jest to z reguły postać czynna (inaczej niż postaci ludowego i dziecięcego kręgu — bierne i poddane okrutnemu losowi), o prostych w zasadzie cechach etycznych i silnym, prawym charakterze. Takim bohaterem jest Ralf -— główna postać noweli Przez stepy, i Zdanoborski (Niewola tatarska).

Sienkiewięzowi-noweliście ówczesna krytyka często stawiała zarzuty pesymizmu i sceptycyzmu. W tych twierdzeniach mieściły się pewne racje cząstkowe, jednakże sens ideowy tych racji nie został trafnie zinterpretowany przez krytyków konserwatywnych. Żądali oni od pisarza uznania zasady o moralnym ładzie świata, ładzie, który wspiera się na normach i wartościach tradycyjnych, natomiast młody Sienkiewicz w poczuciu ich nie wystarczalności, a nawet fałszywości — odrzucał je. W nowelach wyraziście. rysują się motywy krzywdy i oskarżenia, wsparte na humanistycznym, krytycznym stosunku do rzeczywistości. Humanizm ten był laicki, co najbardziej oburzało konserwatywnych recenzentów.

Stosunek Sienkiewicza do czynu twórczego był przy tym nie tylko stosunkiem ideologa oceniającego świat z określonej perspektywy, lecz także — artysty. Dla pisarza szczególnie ważnym problemem artystycznym była umiejętność wcielania się w różne typy myślenia i odczuwania, a więc realistyczna w założeniu zasada kreowania postaci określonej społecznie i historycznie. Nieprzypadkowo tak ważne* miejsce w jego pisarstwie zajmują rozmaite stylizacje oraz zmiany aspektów narracyjnych. Zarazem poszukiwał wypróbowanych środków wzruszania czytelnika, którego nie lekceważył i z którego gustem się liczył. Dążył więc do wyboru środków wyrazu najprostszych, lecz takich, których efektywność artystyczna byłaby największa. Nowela była pod tym względem dogodnym polem doświadczalnym. Pisarz mógł tu wypróbowywać wyizolowane jak gdyby elementy formy i eksperymentować w obrębie wybranego schematu kompozycyjnego.

Sienkiewiczowskie formy krótkie zasługują na uwagę z wielu istotnych względów: są bowiem interesującym zespołem tekstów o ważnych ideowych i poznawczych funkcjach, są również wyprzedzeniem wielkiej powieściowej twórczości autora Trylogii, są wreszcie znakomitymi, wzorcowymi nowelami polskiej literatury. 

Do góry