Ocena brak

HELENA, Flavia Julia Augusta Św.

Autor /Toma Dodano /16.10.2012

ur. w poł. III w. w
Drepanum (Bitynia) albo Niszu (Serbia), zm. ok. 328-330 w
Nikomedii, matka ces. Konstantyna Wielkiego.

Pochodziła prawdopodobnie z plebejskiego stanu; była
żoną (do 292) lub konkubiną ces. Konstantyna Chlorusa. Po
objęciu 306 władzy przez ces. Konstantyna otrzymała godność
augusty wraz z wszystkimi przywilejami (prawdopodobne
miejsce jej urodzenia - Drepanum przemianował Konstantyn
na —» Helenopolis, a do dziś zachowane jego monety
posiadają m.in. wizerunek H.); przypuszczalnie po 313 przyjęła
H. wiarę chrzęść, i zasłynęła z hojności na rzecz ubogich
i Kościoła, fundując świątynie chrzęść, w Rzymie i Palestynie,
dokąd ok. 324 odbyta pielgrzymkę; wg tradycji sięgającej
IV w. zosta! odnaleziony podczas wykonywanych na zlecenie
H. prac związanych z usuwaniem pogańskich budowli
na —* Golgocie krzyż i in. narzędzia męki Chrystusa; ufundowała
bazyliki Narodzenia w Betlejem oraz Grobu Chrystusa
w Jerozolimie; —> drzewo Krzyża świętego miała H. sprowadzić
nast. do Rzymu, gdzie w pobliżu swego pałacu ufundowała
bazylikę Grobu Jeroz. zw. też bazyliką H. (jedno z
rzym. miejsc jej kultu).

K u l t H. oparty na uznaniu jej cnót chrzęść, i zasług rozwinął
się w Kościele zach. i na Wschodzie; potwierdza to
również literatura wczesnochrześc. (Ambroży, Euzebiusz z
Cezarei, Paulin z Nola); ces. Konstantyn sprowadził ciało H.
do Rzymu i wzniósł jej mauzoleum; porfirowy sarkofag przeniesiono
później stamtąd do Muzeum Wat.; relikwie H.
czczone były w Konstantynopolu, Wenecji, opactwie Haut
Villiers we Francji, a szczególnie w bazylice rzym. Ara Coeli,
dokąd prawdopodobnie ok. 1140 sprowadził je pap. Innocenty
II; święto 18 VIII występuje w Martyrologium Usuarda,
skąd przeszło do in. martyrologiów hist, i do MartRom (w
Kościele wsch. obchodzono je 21 lub 22 V, wspólnie z uznawanym
za świętego Konstantynem Wielkim).

W P o l s c e kult H. występował w powiązaniu z czcią drzewa
Krzyża św. i jeroz. —» Grobu Chrystusa, np. w Kalwarii
Zebrzydowskiej w XVII w. urządzono pustelnię H. z kaplicą
pod jej wezw., dla której 1760 pap. Klemens XIII udzielił
przywilejów odpustowych na patronalne święto 18 VIII; w
Wielkopolsce H. łączono również z postacią bł. —* Jolanty
(drugie jej imię), podkreślając jej pasyjną pobożność i ces.
pochodzenie z bizant. rodu Arpadów (—> Bela IV), w którym
imię H. miało trwałą tradycję, zachowaną też w pol. onomastyce
po czasy współczesne.

B r a c t w a pod patronatem H. znane od XII w. w Rzymie
przetrwały tam do czasów najnowszych; z pocz. XV w. w
rzym. bazylice Ara Coeli rozwinęło działalność kultową i
charytatywną bractwo MB i H., któremu pap. Marcin V
(1417-31) przekazał kościół i szpital S. Alberto; w XVI w.
przyłączone do arcybractwa —» Gonfalonierów straciło swą
autonomię i nazwę.

Powstałą w poł. XVI w. sodalicję H. dla
pracowników domów kardynałów (credenzieri) zatwierdził
1557 pap. Paweł IV jako Confraternità di Santa Elena dei
Credenzieri Inservienti, erygując ją przy kaplicy MB w kościele
S. Salvatore in Lauro; wkrótce potem siedziba została
przeniesiona do kościoła S. Lodovico, a 1577 do kościoła S.
Nicola de Mellinis, który po odrestaurowaniu otrzymał wezwanie
H.; przywileje odpustowe udzielone 1576-77 przez
pap. Grzegorza XIII potwierdził 1606 pap. Paweł V, a 1643
pap. Urban VIII; w XVIII w. bractwo przyjmowało w poczet
swych członków osoby in. zawodów, zwł. kupców i rzemieślników;
1801 zostało skasowane przez ustawodawstwo Napoleona
I Bonapartego, a 1888 rozebrano kościół bracki H.
(pozostała do dziś tylko via S. Elena związana z siedzibą dawnego
bractwa).

Wśród wspólnot zak. mających za patronkę H. na uwagę
zasługuje anglik, żeńskie zgrom. zak. Order of Saint H., wyodrębnione
1945 z zał. 1910 anglik, zakonu św. Anny z Arlington
Heights k. Chicago (Order of Saint Anne) proweniencji
benedyktyńskiej; organizując swą wspólnotę siostry zaadaptowały
regułę episkopalnego kontemplacyjno-czynnego zakonu
kleryckiego (Order of the Holy Cross), zał. 1884, do którego zostały afiliowane, zachowując autonomię; noszą szare
habity i czarne welony; w oficjum godzin kan., recytowanych
czterokrotnie w ciągu dnia, stosują anglik. The Monastic Diurnal
(NY 1932) i uczestniczą w codziennej liturgii eucharyst.;
oddają się działalności charytatywnej, prowadząc m.in. szkoły
dla dziewcząt (Versailles - Kentucky); 1962 przyjęły (razem
z zakonem Św. Krzyża) placówkę mis. w Monrovii (Liberia).
Mają dział członków zw. stowarzyszonymi, do których
należą kapłani i świeccy wspierający materialnie i duchowo
działalność sióstr; siedziba centr, w Nowym Jorku.

 

ASanc Aug III 548-654; BHL 3772-3790; H. Leclerca, DACL VI 2126-2145; G.M. Monti, Le confraternite medievali dell'Alta e Media Italia, Ve 1927, I 216; C. Hughson, An American Cloister, NY 1961; E. Zwolski, H., matka Konstantyna Wielkiego w świetle historii, ZNKUL 5(1962) z. 2, 53-76; M. Maroni Lumbroso, A. Martini, Le confraternite romane nelle loro chiese, R 1963, 137-138, 203; P.T. Anson, The Call of the Cloister, Lo 1964; A. Perchenet, Renouveau communautaire et unité chrétienne, P 1967, 154-155; A. Amore, BS IV 988-992; J. Vogt, H. Augusta, das Kreuz und die Juden. Fragen um Mutter Constantins des Grossen, Saec 27(1976) 211-222; W. Sawicki, Błogosławiona Jolanta. Życie i dzieje kultu, Gn 1980, 12-14; H.E. Wyczawski, Kalwaria Zebrzydowska. Historia klasztoru bernardynów i kalwaryjskich dróżek, Kalwaria Zebrzydowska 1987, 80, 199; V. Vinay, DIP VIII 682-683.

 

W  i k o n o g r a f i i przedstawiana jest w ces. płaszczu i koronie;
jej stałym atrybutem jest krzyż, rzadziej występuje z
modelem kościoła lub gwoździami.

H. ukazywana jest - w aureoli jako znaku godności ces.
(fresk z 1. poł. IV w. w pałacu w Trewirze), jako cesarzowa
na monetach i medalionach z czasów Konstantyna Wielkiego
(ok. 325, British Museum, BN Paryż), w całej postaci w ces.
płaszczu i koronie (fresk z VI-VII w. w katakumbach S. Lucia
w Syrakuzach).

Liczne wyobrażenia ukazują H. z krzyżem;
we wcześniejszych zabytkach jest on zwykle niewielkich
rozmiarów, dostosowany do trzymania w dłoniach, np. w
rzeźbie portalowej z XII w. (kościół St. Just w Valcabrère),
na fasadzie katedry w Reims (XIII w.), we fresku Nardo di
Cione (XIV w., kaplica Strozzich w S. Maria Novella we Florencji)
i w witrażach chóru katedry w Erfurcie (XIV-XV w.);
częściej spotyka się krzyż duży, stojący obok H., który Święta
trzyma oburącz (fresk w Palazzo dell'Arrengo w Rimini,
drewniana rzeźba z Ottenbach z 1510 w Allertümersammlung
w Stuttgarcie, monumentalny marmurowy posąg A. Bolgi z
1639 w bazylice św. Piotra w Rzymie).

H. jako matrona, w
czepcu lub welonie, we wdowim stroju i z księgą, na której
leży korona, pojawiła się w sztuce średniow. i w czasach nowoż.
(skrzydło ołtarza B. Bruyna St. z ok. 1550 w kościele
św. Sewera w Kolonii), z krzyżem i księgą w predelli ołtarza
Gaspare'a da Pesaro z 1453 (kościół S. Maria della Misericordia
w Termini Imerese), w mitrze książęcej (ołtarz z 1502 w
katedrze w Brandenburgu); rzadkim atrybutem H. jest berło
(rzeźba z ok. 1500 w kościele Św. Krzyża w Landau, obraz
Konstantyn i H. C. Engelbrechtsza z XVI w., Alte Pinakothek
w Monachium); w sztuce kręgu niem. H. ukazywana
jest też z modelem kościoła (witraż z 1340 i obraz z 1550 w
kościele św. Gereona w Kolonii); sporadycznie H. występuje
z gwoździami (rzeźba z XV w. w katedrze w Mediolanie, retabulum
z Schönbach z ok. 1525).

H. prezentowana jest w wielu scenach ilustrujących Legendę
Św. Krzyża (miniatura z 880 w Homilii Grzegorza z Nazjanzu,
BN Paryż), upowszechnioną przez Złotą legendę Jakuba
de Voragine, licznie występujących w kościołach franciszkańskich;
pierwszym dużym cyklem są freski A. Gaddiego z
ok. 1390'w S. Croce we Florencji, zawierające najczęściej
powtarzane sceny, m.in. Znalezienie krzyża, Identyfikacja
krzyża, oraz malowidła ścienne z XIV w. w kaplicy S. Croce
w katedrze w Albi. W dziele malarskim Mistrza L.F. widoczne
są także sceny ze Złotej legendy: H. pyta Żyda, gdzie jest
ukryty krzyż, Próba krzyża, H. przyjmuje gwoździe, H. wręcza
krzyż Konstantynowi (Gemäldegalerie, Augsburg);

wśród pojedynczych epizodów z życia H. najchętniej przedstawiano
scenę Odnalezienia krzyża przez H. (fresk P. delia
—» Francesca w Arezzo, malowidło Pinturicchia z XV w. w S. Croce w Rzymie, obraz P.P. Rubensa z 1602 zamówiony
dla bazyliki S. Croce w Rzymie, obecnie kaplica szpitalna w
Grasse, i G.B. Tiepola z XVIII w. w Galerii dell'Accademia
w Wenecji); dość często pojawia się też scena Prezentacji
krzyża przez H. i Konstantyna (miniatura z XIII w. w Muzeum
Wat., obraz J. Palma St. z XVI w., Pinacoteca di Brera,
Mediolan), nadto Wizja cesarzowej H., np. w obrazie P. Veronesa
z 1570, w którym anioł przynosi krzyż śpiącej w fotelu
H. (National Gallery, Londyn) oraz Przyjęcie H. i Konstantyna
przez papieża Sylwestra (obraz B. van Orleya z 1570, Muzeum
w Brukseli).

W sztuce polskiej H. wystąpiła m.in. - w ujęciach scenicznych
związanych z Odnalezieniem krzyża (rzeźba tympanonu
z ok. 1340 w kaplicy św. Anny na zamku w Malborku) pośród
in. świętych na skrzydłach malowanych ołtarzy (np.
obok Jana Chrzciciela w poliptyku z XV w. w kościele Wniebowzięcia
NMP w Lusinie), w rzeźbie ołtarzowej (późnogot.
figura H. w kościele św. Mikołaja w Krzywinie z końca XV
w.); na obrazie w klasztorze Franciszkanów w Krakowie z
ok. poł. XVIII w. H. podtrzymuje poduszkę z koroną cierniową.

Scena Odnalezienia krzyża wystąpiła na polichromiach
sklepień, np. C D . Asama z 1733 w kościele św. Jadwigi
w Legnickim Polu i w kościele Bernardynów w Leżajsku z
1750. W skarbcu katedry we Wrocławiu znajduje się srebrna
herma relikwiarza z 1705, autorstwa M. Zbaraskiego, przedstawiająca
H. w półpostaci w koronie, z krzyżem w dłoniach.

 

Künstle II 295-296; Braun TA 321-324; Kaftal I 467-476; Réau III 2, 635-636; A. Amore, E. Croce, BS IV 988-995; Kaftal II 541-550; KZSP IV 2, 127, V z. 10, 57-58, VI z. 10, 57-58, (seria nowa) II z. 2, 22, (seria nowa) III z. 4, 41; F. Werner, LCIk VI 486-490; Pigler (19742) I 491-493; Kaftal III 396-402; I. Samek, Polskie rzemiosło artystyczne, Wwa 1984, 229; T. Jurkowlaniec, Gotycka rzeźba architektoniczna w Prusach, Wr 1989, 178.

Podobne prace

Do góry