Ocena brak

HEISENBERG WERNER

Autor /Spirydion Dodano /16.10.2012

ur. 15 XII 1901 w Würzburgu,
zm. 1 II 1976 w Monachium, fizyk, współtwórca współcz.
mechaniki kwantowej.

W 1927 został profesorem uniw. w Lipsku, 1941 prof, i
dyr. Instytutu ces. Wilhelma w Berlinie, 1946-70 był dyr. Instytutu
Fizyki i Astrofizyki Maxa Plancka w Getyndze (przeniesionego
1958 do Monachium); 1932 został laureatem nagrody
Nobla z fizyki. H. jest autorem prac z elektrodynamiki
kwantowej, teorii ferromagnetyzmu, jądra atomowego, promieniowania
kosmicznego i kwantowej teorii pola; opracował
teorię macierzy rozproszenia (tzw. macierzy S); zajmował się
też nieliniową teorią pola z zamiarem zbudowania na jej podstawie
jednolitej teorii cząstek elementarnych. Opracowany
przez H. aparat matematyczny (tzw. mechaniki macierzowej)
pozwolił wykazać, że macierze przedstawiające położenie i
pędy elektronów są nieprzemienne, co świadczy o istnieniu
zasadniczej różnicy między mechaniką klasyczną i kwantową.

Pracując nad interpretacją mechaniki kwantowej H. odkrył
1927 z a s a d ę n i e o z n a c z o n o ś c i (zw. też zasadą nieokreśloności,
niepewności lub zasadą H.), wg której nie
można z dowolną dokładnością wyznaczyć równocześnie wartości
par sprzężonych wielkości fiz. (np. położenia i pędu,
energii i czasu); iloczyn niepewności w określeniu takich
wielkości nie może być mniejszy od wyrażenia zawierającego
stałą Plancka. Zdaniem H. zasada ta jest szczególnym
przypadkiem sformułowanej przez N. —» Bohra zasady
k o m p l e m e n t a r n o ś c i , która stała się centr, punktem
tzw. kopenhaskiej interpretacji teorii kwantów. Zasada
H. stanowiła punkt wyjścia dyskusji nad stosowalnością -»
determinizmu (I 4) lub zasady przyczynowości w świecie
mikroobiektów.

Wraz z in. przedstawicielami szkoły kopenhaskiej H. poszukiwał
fiz. interpretacji wielkości występujących w aparacie
matematycznym teorii; z Bohrem stworzył filozofię komplementarności,
która zapewniała spójność mechaniki kwantowej.

Narzędziem interpretacji teorii i środkiem stymulującym
jej rozwój jest zasada obserwowalności, wg której do teorii
fiz. można wprowadzać wyłącznie pojęcia o znaczeniu operacyjnym
(posiadające odpowiedniki bezpośrednio lub pośrednio
obserwowalne); wynikiem przyjęcia tej zasady jest pogląd,
że mechanika kwantowa pozwala wypowiadać się tylko
na temat wyników pomiarów, a nie tego, co dzieje się między
kolejnymi pomiarami.

Ten skrajny empiryzm H. zastąpił
nast. „praktycznym realizmem", wg którego mechanika
kwantowa nie zawiera informacji o świecie mikroobiektów,
lecz o szeregach możliwych oddziaływań między przyrządami
fiz. i mikroobiektami; nie jest więc uprawnione dzielenie
świata na przedmiot i podmiot, świat zewn. i wewn., ciało i
duszę; nowym rodzajem rzeczywistości jest świat potencji lub
obiektywnych tendencji, kojarzonych z arystotelesowskim
pojęciem nie uformowanej materii pierwszej lub kantowskim
pojęciem rzeczy samych w sobie.

H. był przekonany o istnieniu
jednego podstawowego prawa przyrody, które zawiera
wszystkie potencjalne możliwości materii; spaja ono uniwersalne
i konieczne prawa, warunkujące a priori powstawanie
dalszych teorii o szerszym zastosowaniu. W nauce dostrzegał
H. narzędzie porozumienia się między narodami (swój pobyt
w Niemczech w czasie II wojny świat, tłumaczył chęcią ratowania
nauki niem. oraz potrzebą kontrolowania prowadzonych
tam badań atomowych).

H. jest autorem m.in. prac: Die physikalischen Prinzipien
der Quantentheorie (L 1930, Mannheim 19582, z E. Schrödingerem
i P.A.M. Dirakiem), Die moderne Atomtheorie (L
1934), Wandlungen in den Grundlagen der Naturwissenschaft
(L 1935, St 1980"), Die Einheit des naturwissenschaftlichen
Weltbildes (L 1942), Die Physik der Atomkerne (Brau 1943,
19493), Das Naturbild der heutigen Physik (H 1955, Reinbek
19762), Physik und Philosophie (F 1959, St 19783, z M. Bornem
i P. Jordanem; Fizyka i filozofia, Wwa 1965), Zur Begründung
der Matrizenmechanik (St 1962, z N. Bohrem), Die
Kopenhagener Deutung der Quantentheorie (St 1963), Einführung
in die einheitliche Feldtheorie der Elementarteilchen
(St 1967), Der Teil und das Ganze. Gespräche Im Umkreis
der Atomphysik (Mn 1969, 19735), Schritte über Grenzen (Mn
1971, 19774; Ponad granicami, Wwa 1979), Tradition in der
Wissenschaft (Mn 1977).

Zebrane dzieła H. Gesammelte Werke
- ukazały się w 3 seriach - Series A. Wissenschaftliche
Originalarbeiten (B 1985-86), Series B. Wissenschaftliche
Übersichtsartikel, Vorträge und Bücher (B 1984), Series C.
Allgemeinverständliche Schriften (I. Physik und Erkenntnis
1927-55 II. Physik und Erkenntnis 1956-68, Mn 1984).

 

K. Któsak, Metafizyczna i fizyczna zasada przyczynowości wobec relacji niedokładności Wernera H., RF 1 (1948) 198-213; J.G. Leithäuser, Werner H., B 1957; S. Mazierski, Determtnizm i indeterminizm w aspekcie fizykalnym i filozoficznym. Lb 1961; Werner H. und die Physik unserer Zeit. Brau 1961; P.A. Heelan. Quantum Mechanics and Objectivity. A Study of the Physical Philosophy of Werner H.. Hg 1965; H. Cuny, Werner H., P 1966; H. Hörz, Werner H. und die Philosophie, B 1966; K. Leśniewski, Zasada nieokreśloności i funkcja falowa, RF 15(1967) z. 3, 123-145; Quanten und Felder. Physikalische und philosophische Betrachtungen zum 70. Geburtstag von Werner Fi., Brau 1971; P.A. Heelan, H. and Radical Theoretic Change, Zeitschrift für allgemeine Wissenschaftstheorie 6(1975) 113-136; C.F. von Weizsäcker, Werner H. Eine Gedenkrede, Universitas. Zeitschrift für Wissenschaft, Kunst und Literatur 31(1976) 681-691; A. Hermann. Die Jahrhundertwissenschaft. Werner H. und die Physik seiner Zelt, St 1977; E. MacKinnon, Werner Fi. Models and the Rise of Matrix Mechanics, Historical Studies in the Physical Sciences 8(1977) 137-188; Z. Obydziński, Werner H., RF 25(1977) z. 3, 200-204; W. Tybor, Werner H.. Postępy Fizyki 28(1977) 3-7; Denken und Umdenken. Zu Werk und Wirkung von Werner H.. Mn 1977; A. Furtak, Filozoficzne aspekty zasady nieoznaczoności Wernera H., Lb 1980 (mpsBKUL); A. Szczuciński, Zasada nieoznaczoności H. a sprawdzanie praw mikrofizyki, Pz 1982; T. Grabińska, H. Hadryś, M. Zabierowski, Relacja nieoznaczoności H. a wzorce pomiarowe, w: Z zagadnień przyrodoznawstwa i filozof ii przyrody, Wwa 1984. IV 95-119.

Podobne prace

Do góry