Ocena brak

HEIDEGGER MARTIN

Autor /Spirydion Dodano /16.10.2012

ur. 26 IX 1889 w Messkirch (Badenia-
Wirtembergia), zm. 26 V 1976 we Fryburgu Br., filozof,
uważany za współtwórcę —» egzystencjalizmu.

Filozofię i kat. teologię studiował 1909-13 na uniw. we Fryburgu;
1913 uzyskał doktorat filozofii, 1916 habilitował się;
wykładał we Fryburgu (1916-23, 1928-45, 1952) i w Marburgu
(1923-28); jako rektor uniw. we Fryburgu (1933-34) popierał
narodowo-socjalistyczne rządy w Niemczech, za co 1945-51
został odsunięty od działalności dydaktycznej; po przejściu
na emeryturę prowadził prywatne wykłady i seminaria.

Zainteresowania H. koncentrowały się początkowo na krytyce
—> psychologizmu w logice (Die Lehre vom Urteil im
Psychologismus, L 1914), ocenianego w perspektywie —> neoscholastyki
(poznał ją przez K. Braiga i pośrednio przez F.
Brentanę) i —» neokantyzmu H. Rickerta; przygotowując rozprawę
habilitacyjną, omawiającą problem kategorii i teorię
znaczenia u J. Dunsa Szkota (Die Kategorien- und Bedeutungslehre des Duns Scotus, T 1916), pozostawał pod wpływem
ontologizujących tendencji neokantyzmu oraz —» fenomenologii
E. —» Husserla; studiował ponadto pisma Arystotelesa
(tradycyjna metafizyka bytu), I. Kanta, przedstawicieli
niem. idealizmu, także Augustyna i S.A. Kierkegaarda (podkreślających
pierwszeństwo osoby i egzystencji ludzkiej w
stosunku do świata), mistyków (Eckhart, Angelus Silesius),
W. Diltheya (—>• filozofia życia) oraz P. Natorpa (filozofia
języka, filozofia dziejów), czego owocem jest najbardziej
wpływowe dzieło H. Sein und Zeit (Hl 1927); podejmując
polemikę z uprzedmiotawiającymi tendencjami metafizyki
zach. podkreślał dziejowy charakter egzystencji ludzkiej i
bytu (—» heglizm).

Wpłynęło to na zainteresowanie się przez
H. myślą odsłaniającą kulturowo-historyczne uwarunkowania
cywilizacji współcz., zwł. w aspekcie dominacji myślenia wywodzącego
się ze świata techniki (znaczenie filozofii działania),
procesów sekularyzacyjnych i —> nihilizmu, proklamowanych
m.in. przez F. Nietzschego; tłumaczy to też podjęcie
przez H. studiów nad zorientowaną filozoficznie poezją, zwł.
F. -> Hölderlina i R.M. Rilkego (fascynacja śmiercią, skończonością
i obcością człowieka w świecie), podkreślanie roli
— mitu w kulturze oraz odejście od metodycznego rygoryzmu
postulowanego wcześniej „istotnego myślenia"; ta modyfikacja
zainteresowań i wykorzystywanej metodologii była
podstawą wyróżniania okresów w twórczości H.
Klasyfikowana zwykle jako zorientowany antropocentrycznie
(—» antropocentryzm I 2) egzystencjalizm, filozofia H.
miała od początku cel znacznie bardziej podstawowy niż sformułowanie
filoz. —» antropologii (III); naczelny problem postawiony
w Sein und Zeit zawarty jest bowiem w pytaniu o
sens —» bytu (Sein).

Kontynuując neokantowską ideę ostatecznego
ugruntowania apriorycznych (—> a priori - a posteriori)
warunków wiedzy i husserlowską ideę ostatecznego ugruntowania
pojęć ontol. (pochodzących z tzw. ontologii regionalnych),
H. zaprojektował fundamentalną —» ontologie, która
ujawniała sytuację bytową człowieka w świecie i sens bytu, a
przez to stanowiła ostateczne uzasadnienie wszelkich typów
wiedzy; narzędziem tej analizy była hermeneutycznie zinterpretowana
metoda fenomenologiczna.

Tak sformułowana ontologia
znalazła zastosowanie w humanistyce i teologii, rozjaśniając
ich podstawowe założenia przez odniesienie ich do
egzystencjalnej charakterystyki człowieka jako jedynego bytu
żyjącego na sposób dziejowy. Sein und Zeit nie dało zapowiadanej
charakterystyki bytu w jego relacji do czasu, gdyż H.
uwzględnił jedynie czasowość egzystencji człowieka, czyli
jego dziejowość (—» historyczność); nie podjął też problemu
dziejowości rozumianej jako doświadczanie bytu przez człowieka
(postulował analizę dziej owości bytu w ogóle).

Wg H. podstawowy błąd tradycyjnej antropologii filoz. polegał
na opisie i wyjaśnieniu bytu ludzkiego (—» Dasein) za
pomocą kategorii stosowanych do przedmiotów; podkreślał
także, otwarcie człowieka na świat (Erschlossenheit) i specyficzne
w nim „zanurzenie" (In-der-Welt-sein); stąd też charakterystyczne
własności człowieka nie mogą być ujęte przy pomocy
dawnej metafizyki, lecz przy pomocy tzw. egzystencjałów
(kategorie te zużytkowała chrzęść, teologia w formie —*
egzystencjału nadprzyrodzonego); człowiek nie jest bowiem
substancją, duchem czy świadomością, lecz przede wszystkim
— egzystencją (2°); wg H. człowiek realizuje się w aktach
wolnych decyzji (jest więc specyficzną strukturą zdarzeniową),
w których urzeczywistnia określone przez siebie możliwości,
swoiście projektując własną istotę (—» istnienie wyprzedza
więc —» istotę); tym samym uzasadnia to niepowtarzalny
i dynamiczny charakter życia człowieka (—» aktualizm
III 2).

Poznanie swojej sytuacji życiowej i zdolność do przekraczania
własnych możliwości wyznaczają ostatecznie egzystencjalną
sytuację człowieka, określaną mianem troski; jej
podstawowym horyzontem jest rozpoznanie ograniczoności
(skończoności) ludzkiej egzystencji w perspektywie nieuchronnej
śmierci; stan ten wyraża się w podstawowym nastroju
przeżywanym jako trwoga; zdobyta w ten sposób samoświadomość
stwarza szansę życia autentycznego, unikającego
„zatopienia" w życiu „świata"; do podjęcia trudu takiego życia
skłania też człowieka sumienie, ukazując, iż jest on obarczony
egzystencjalną winą (—> grzech pierworodny); wynikający
stąd dramat ludzkiej egzystencji ujawnia się w fakcie, że
człowiek będąc racją swojego bytu jest jednocześnie świadomy,
iż sam siebie nie „ustanowił" w świecie i stąd nigdy do
końca nad sobą nie panuje (—> humanizm I B 4); nie ma też
stałych odniesień, takich jak Bóg czy obiektywnie istniejące
—> wartości, co uzasadnia prawomocność —» sytuacyjnej etyki.

Te antropol. analizy H. określają podstawowe ustalenia
jego —» teorii poznania, dotyczące zwł. krytyki pojęcia intencjonalności
(—» intencja) i rozumienia relacji podmiot-przedmiot,
wywodzącej się z tradycji kartezjańskiej i transcendentalistycznej
; podkreślenie bowiem pierwotności egzystencji
wyprzedzającej relację poznawczą uczyniło bezsensownym
problem istnienia świata oraz niezasadność rozwiązań —» idealizmu.

W twórczości H. dostrzega się jednak elementy -4
immanentyzmu; skoro bowiem człowiek nie może znaleźć
transcendentnych odniesień (Bóg czy transcendentne wartości),
nawet w sensie rozumu praktycznego I. —» Kanta, to tym
samym egzystuje jedynie w świecie fenomenalnym (—» fenomenalizm).

W filozofii H. widoczne są też wpływy —> transcendentalizmu
Husserla; człowiek bowiem projektuje sensy i
nadaje je swojemu życiu i światu (—» filozofia języka I); ujawnia
to pragmatyczny aspekt myśli H., który wskazywał na
podporządkowanie poznania ludzkiemu działaniu; określając
zaś warunki poznania —> prawdy, H. podkreślał wzajemną
(dwukierunkową) otwartość bytu i podmiotu poznającego;
umożliwia to traktowanie procesu poznawczego jako formy
uczestnictwa w bycie; ograniczony status i czasowość Dasein
wyznaczają jednak zawężone możliwości poznawcze człowieka,
który poznaje byt w sposób zniekształcony (ujawnia się
jako „przedświt" - Lichtung, nie zaś z charakterystyczną dla
prawdy „jasnością"); stąd też dążenie do prawdy jest ostatecznie
przekraczaniem ludzkich projekcji w poznaniu bytu. W
tej perspektywie egzystenej alno-przeżyciowy stosunek do
dziejów (człowiek jedyną istotą istniejącą w sposób dziejowy)
stanowi zdaniem H. podstawę abstrakcyjnego sformułowania
czasu intersubiektywnego i obiektywno-naukowego.

W zakresie metafizyki H. w sposób oryginalny postawił pytanie
o sens bytu jako takiego; jego zdaniem tradycyjna ->
metafizyka zach. (już od Platona i Arystotelesa) „zapomniała"
(Seinsvergessenheit) o tzw. ontologicznej różnicy między
bytem, byciem (Sein), czyli podstawowym, wewn. czynnikiem
i niezbywalnym horyzontem tego co istnieje, a bytami,
czyli indywidualnie istniejącymi przedmiotami (Seiende), oraz
interpretowała byt (w tym i absolut) w kategoriach przedmiotowych
(jako indywidualne przedmioty); te fałszywe tendencje
doprowadziły do ukształtowania się współcz. nauki, techniki
i cywilizacji, zdominowanych przez ideały panowania
nad światem i manipulowania ludźmi i społeczeństwami; H.
przeciwstawił im filozofię przedsokratejską, unikającą zarówno
przedmiotowego ujęcia bytu, jak i wyrażania prawdy w
—» sądzie i w przedstawieniu (—» pojęcie); niebezpieczeństwo
to nie grozi tzw. myśleniu istotnemu (Wesendenken), które
zakłada i wyraża nie tylko dziejowość doświadczenia bytu,
ale i dziejowość samego bytu (—» dziejów filozofia); tłumaczy
to wykorzystanie przez H. refleksji wyrażonej w sztuce i
uprawomocnienie analiz hermeneutycznych, określanych
jako nazywanie lub wskazywanie, odsłaniających prawdziwe
oblicze bytu oraz niepowtarzalność i niewyrażalność samego
istnienia.

H. oddziałał na współcz. myśl wielostronnie; dotyczy to
głównie recepcji Sein und Zeit, dzieła wyrażającego dominujący
współcześnie stosunek człowieka do świata; J.P. —» Sartre
widział własną filozofię jako kontynuację myśli Husserla
i H.; pod wpływem H. również H.G. —* Gadamer rozwinął
swoją filoz. — hermeneutykę. Kontynuowano obecne u H. walki transcendentalistyczne (m.in. M. Brelage) i fenomenologiczne
(L. Landgrebe); w psychologii i pedagogice jego filozofię
egzystencjalną wykorzystał L. Binswanger do sformułowania
—» Daseinsanalyse; filozofię języka H. zużytkował w
germanistyce E. Staiger. H. wpłynął także inspirująco na
współcz. teologię; R. —> Bultmann uznał sformułowane przez
H. egzystencjalne kategorie i wyrażaną przy ich pomocy „neutralną"
antropologię za niezbędne założenie każdej refleksji
nad wiarą; w perspektywie osiągnięć —* dialektycznej teologii
wykorzystał zwł. przejęte od H. rozumienie dziejowości dla
ukazania aktualności zbawienia i rozwinięcia problemu —» demitologizacji
oraz podkreślenia hist, wymiaru życia —» Jezusa
Chrystusa (odróżnienie Jezusa historii od Chrystusa wiary).

E. Fuchs, G. Ebeling i H. Ott nawiązując do późniejszej fazy
poglądów H. (inspirowani równocześnie przez Gadamera)
starali się wykorzystać jego koncepcję „zdarzeniowego" charakteru
słowa (języka), ustanawiającego sens i otwierającego
rozumienie rzeczywistości (—» Bóg V C 3), jako narzędzia
ułatwiającego podkreślenie dynamicznego i dialogowego charakteru
bibl. przekazu objawienia (- biblijna hermeneutyka
I, —> egzegeza biblijna IV A 2). H. Buhr i W. Bröcker starali
się natomiast wykazać teol. doniosłość poetyckiego doświadczenia
Boga (poezja jako locus theologiae; —» topika teologiczna),
opierając się na dokonanej przez H. interpretacji twórczości
Hölderlina. Pod wpływem —* historyzmu H. pozostaje —»
historiozbawcza teologia (W. Kamlah, M. Schlier, A. Jäger,
G. Noller, J.M. Robinson, W. Pannenberg). Idee H. przejęła
też część szkoły neotomistycznej (zwł. niemieckiej), związanej
często z wykładnią transcendentalistyczną; starano się bowiem
wykorzystać specyficznie sformułowane pytanie o byt dla nowej
interpretacji filozofii Boga (W. Weischedel) i odrodzenia filozofii
chrzęść, (m.in. J.B. Lötz, G. Siewerth, E. Coreth, C. Fabro).

Na teologię kat. oddziałał H. przede wszystkim przez pracę
K. —» Rahnera, który stworzył filozoficznie podbudowaną
-> fundamentalną teologię (III 3°), łączącą heideggerowskie
pytanie o sens bytu z elementami tomizmu (stosując metodę
fenomenologiczno-hermeneutyczną podkreślał w transcendentalnej
antropologii egzystencjalno-aprioryczne otwarcie człowieka
na Boga - „słuchacza Słowa"); poglądy H. wykorzystali
także B. Welte, J. Möller i R. Schaeffler.

Teologiczne próby recepcji H. spotykały się niejednokrotnie
ze sprzeciwem zarówno ze strony kat., jak i protest.;
widziano bowiem w dokonanej przez niego krytyce metafizyki
zach. pośrednie podważenie sensu filozofii Boga, która ujmowała
Boga jedynie jako jeden z bytów (Seiende); zgłaszano
także zarzut nieobecności problemu Boga w twórczości
H. oraz kwestionowano zasadność interpretacji utożsamiającej
byt (czy nawet „nicość") z chrzęść. Bogiem; jako niebezpieczną
oceniano próbę „poetyckiej" interpretacji zdarzenia
Jezusa Chrystusa, zapoznającą kerygmatyczny wymiar teologii,
jako nauki pozyt., której przedmiotem jest wiara nie zaś
ontol. analiza Boga (Phänomenologie und Theologie, Fr
1970; Fenomenologia i teologia, Znak 31(1979) 119-134); dotyczyło
to również późniejszej twórczości H., kiedy podkreślał
wspólne korzenie teologii jako nauki o Najwyższym Bycie
(ontoteologia) i metafizyki, rozumianej aspektywnie jako
nauki o bycie analizowanym w perspektywie najwyższego,
ugruntowanego bytu (tzw. teologika), odmawiając (lub bardzo
ograniczając) teologii prawa do doświadczenia bytu właściwego
filozofii; teologia zdaniem H. bliższa jest natomiast
poetyckiemu doświadczeniu „boskości", pełniej oddającemu
specyfikę religijnego objawienia dostępnego człowiekowi w
rei. doświadczeniu; teologia nie rozważa więc przedmiotowej
zasadności tego przeżycia ani nie analizuje kwestii istnienia
Boga (przejmowanej niejednokrotnie od metafizyki); ujęcie
to przypomina niektóre nurty teologii protest, oddzielające
wiarę (traktowaną jako przeżycie rei.) od religii (przedmiotowo
uzasadnionej i przyjmującej instytucjonalne formy); ujawniło
się to m.in. w twórczości D. —» Bonhoeffera, a w formie
skrajnej w teologii —» śmierci Boga.

Do ważniejszych prac H. należą także: Vom Wesen des
Grundes (Hl 1929, F 19736), Kant und das Problem der Metaphysik
(Bo 1929, F 19734; Kant a problem metafizyki, Wwa
1989), Was ist Metaphysik? (Bo 1929; poszerzone o wstęp i
posłowie 19495, F 198112; Czym jest metafizyka, w: Budować,
mieszkać, myśleć. Eseje wybrane, Wwa 1977, 27-75), Vom Wesen
der Wahrheit (Fr 1943, 19766), Piatons Lehre von der Wahrheit.
Mit einem Brief über den Humanismus (Bn 1947, 1975 ;
List o humanizmie, w: Budować, mieszkać, myśleć, 76-127),
Erläuterungen zu Hölderlins Dichtung (F 1950, 19815), Holzwege
(F 1950, 19806), Was heisst Denken? (T 1954, 19733), Aus
der Erfahrung des Denkens (Pfullingen 1954, 19774), Einführung
in die Metaphysik (T 1953, 19764), Gelassenheit (Pfullingen
1959, 1977), Unterwegs zur Sprache (Pfullingen 1959,
1977), Nietzsche (I-II, Pfullingen 1961, 19763), Kants These
über das Sein (F 1963), Die Frage nach dem Ding (T 1962,
19752), Der europäische Nihilismus (Pfullingen 1967), Zur Sache
des Denkens (T 1969, 19762), Der Ursprung des Kunstwerks
(St 1970) oraz wspólnie z E. Finkiem Heraklit (F 1970). Całościową
publikację pism H., obejmującą wcześniej wydane przez
niego prace, a także wykłady i niepublikowane materiały, rozpoczął
V. Klostermann (Gesamtausgabe, F 1975-).

Bibliografię
prac dotyczących twórczości H. zawierają H.M. Sassa H. Bibliographie
(Meisenheim 1968) oraz Materialien zur H. Bibliographie
1917-1972 (Meisenheim 1975); pol. tłumaczenia fragmentów
niektórych prac H. wydano pt. Budować, mieszkać,
myśleć. Eseje wybrane (Wwa 1977).

 

J. Wahl, L'idée d'être chez H., P 1951; J. Möller, Existentialphilosophie und katholische Theologie, Bad 1952; J. Wahl, La philosophie de H.,? 1952; K. Löwith, //. Denker in dürftiger Zeit, F 1953, Gö 19653; J. Wahl, Les philosophies de l'existence, P 195^; G. Siewerth, Das Schicksal der Metaphysik von Thomas zu H., Ei 1959; W. Müller-Lauter, Möglichkeit und Wirklichkeit bei Martin H., B 1960; H. Feick, Index zu H. „Sein und Zeit", T 1961, 19682; W. Marx, H. und die Tradition, St 1961, H 19802; G. Noller, Sein und Existenz, Mn 1962; E. Schöfer, Die Sprache H., Pfullingen 1962; O. PÖggeler, Der Denkweg Martin H., Pfullingen 1963, 19832; B. Rioux, L'être et la vérité chez H. et saint Thomas d'Aquin, Mo 1963; W.J. Richardson, H. Through Phenomenology to Thought, Hg 1963, 1967; J. Sadzik, Esthétique de Martin H., P 1963; The Later H. and Theology, NY 1963; F.W. von Herrmann, Die Selbstinterpretation Martin H., Meisenheim 1964; A. Schwan, Politische Philosophie im Denken H., Kö 1965; A. Wawrzyniak, Filozofia Martina H. w świecie nowszych opracowań, RF 13(1965) z. 1, 117-128; tenże, O właściwe rozumienie H., Znak 17(1965) 469-476; A. Rosales, Transzendenz und Differenz, Kö 1966; H. und die Theologie, Beginn und Fortgang der Diskussion, Mn 1967; F.M. Sladeczek, Ist das Dasein Gottes beweisbar? Wie steht die Existentialphilosophie Martin H. zu dieser Frage?, Wü 1967; E. Tugendhat, Der Wahrheitsbegriff bei Husserl und H., B 1967; H. Perspektiven zur Deutung seines Werks, Kö 1969, Königstein 19842; H. Danner, Das Göttliche und der Gott bei H., Meisenheim 1971; H. Jaeger, H. und die Sprache, Bn 1971; J. Brechtken, Geschichtliche Transzendenz bei H., Meisenheim 1972; H.G. Gadamer,Kleine Schriften III. Idee und Sprache. Platon, Husserl, H., T 1972; J. Tischner, Martina H. milczenie o Bogu, Znak 25(1973) 687-705; A. Gethmann-Siefert, Das Verhältnis von Philosophie und Theologie im Denken Martin H., Fr 1974; G. Haeffner, H. Begriff der Metaphysik, Mn 1974, 19812; F.W. von Herrmann, Subjekt und Dasein. Interpretation zu „Sein und Zeil", F 1974, 1985; Znak 26(1974) 691-789; J.B. Lötz, Martin H. und Thomas von Aquin, Pfullingen 1975; R. Augstein, G. Wolff, Tylko Bóg mógłby nas uratować (Wywiad udzielony przez Martina H. tygodnikowi „Der Spiegel" 23 września 1966 roku). Teksty 6(1977) z. 3, 142-160; G. Prauss, Erkennen und Handeln in H. „Sein und Zeit", Fr 1977; H. und Modern Philosophy, NH 1978; K. Michalski. H. i filozofia współczesna, Wwa 1978; R. Schaeffler, Frömmigkeit des Denkens? Martin H. und die katholische Theologie, Da 1978; R.A. Bast, H.P. DeIfosset Handbuch zum Textstudium von Martin H. „Sein und Zeit" I, St 1980; F.W. von Herrmann, H. Philosophie der Kunst, F 1980; J. Loscerbo, Being and Technology. A Study in the Philosophy of Martin H., Hg 1981; O. Pöggeler, H. und die hermeneutische Philosophie, Fr 1983; H.M. Schmidinger, Nachidealistische Philosophie und christliches Denken, Fr 1985; R.A. Bast, Der Wissenschaftsbegriff Martin H. im Zusammenhang seiner Philosophie, St 1986; M. Düe, Ontologie und Psychoanalyse. Metapsychologische Untersuchung über den Begriff der Angst in den Schriften Sigmund Freuds und Martin H., F 1986; G. Seubold, H. Analyse der neuzeitlichen Technik, Fr 1986; A. Boutot, H. et Platon, P 1987; V. Farias, H. et le nazisme, P 1987; R.S. Gall, Beyond Theism and Atheism. H. Significance for Religious Tchinking, Dordrecht 1987; H. und die praktische Philosophic F 1987; B. Baran, Saga H., Kr 1988; J.A. Barash, Martin H. and the Problem of Historical Meaning, Dordrecht 1988; P. Bourdieu, L'ontologie politique de Martin H., P 1988; Die H. Kontroverse, F 1988; G. Figal, Martin H. Phänomenologie der Freiheit, F 1988; Martin H. - Unterwegs im Denken, Fr 1988; B. Merker, Selbsttäuschung und Selbsterkenntnis. Zu H. Transformation der Phänomenologie Husserls, F 1988; H. Ott, Martin H. Unterwegs zu seiner Biographie, F 1988; R. May, Ex oriente lux. H. Werk unter ostasiatischem Einßuss, St 1989; S. Vietta, H. Kritik des Nationalsozialismus und an der Technik, T 1989; F. Dastur, H. et la question du temps, P 1990; B. Dembiński, Zagadnienie skończoności w ontologii fundamentalnej Martina H., Ka 1990; G. Kovacs, The Question of God in Heidegger's Phenomenology, Ev 1990.

Podobne prace

Do góry