Ocena brak

Gruzja a literatura polska

Autor /yogra Dodano /12.03.2012

Gruzja. Stosunki polityczne gruz.-pol. zaczęły się w końcu XV w., gdy na dwór jagielloński przybyło poselstwo gruz. z propozycją wspólnej akcji antytureckiej. Wzmianki o Gruzji znajdowały się w pracach pol. geografów z XVI w. W 1 poł. XVII w. o kraju tym ciekawe informacje podali: orientalista S. Otwinowski oraz inżynier wojsk kor. S. Aders. W 1 poł. XVIII w pisał o Gruzji przebywający przez wiele lat na Kaukazie jezuita T. Krusiński - jego łac. traktaty, tłumaczone na liczne ezyki. były najpoważniejszym źródłem informacji o tym kraju dla eur. czytelników.

Bliższe kontakty kult. między Polską a Gruzją nastąpiły w XIX w. - przeważająca część Gruzji weszła w skład państwa ros. wówczas na jej terenie przebywali liczni Polacy służący w wojsku i administracji carskiej, czy też wysyłani tam karnie jako żołnierze za swą polit. działalność. W Gruzji znalazło się wówczas wielu Polaków mających zainteresowania literackie. Do pierwszych pol. relacji o Gruzji z tego okresu zaliczyć można opisy podróży jezuity J. Suryna i nie znanej z nazwiska Pauliny K. Zesłany do carskiego wojska A. Trzaskowski opublikował w języku ros. opis zach. Gruzji. W połowie XIX w. o kraju tym obszernie pisał L. Janiszewski, który odgrywał ważną rolę w życiu kult. Tyflisu (Tbilisi), ponadto m.in. K. Pietraszkiewicz, H. Dzierżek, J. Załęski, M. Butowt-Andrzejkowicz, W. Strzelnicki. Z nieco późniejszych lat pochodziły opisy H. Jaworskiego, K. Łapczyńskiego i R. Klonowskiego. Najobszerniejszy i najbardziej kompetentny opis Gruzji dał przebywający tam przez lat kilkanaście w poł. XIX w. M. Gralewski (wyd. 1877).

W l. czterdziestych bardzo żywa była lit. działalność Polaków na terenie Gruzji. Najpoważniejszą rolę odegrał służący w carskim wojsku zesłaniec polit., poeta T. Łada-Zabłocki, wokół którego w Tyflisie skupili się twórcy z kręgu —> kaukaskiej grupy poetów. Łada-Zabłocki przyjaźnił się z szeregiem gruz. działaczy kult., zwł. z dwoma wybitnymi przedstawicielami gruz. poezji romant., M. Tumaniszwilim i N. Barataszwilim, wywarł też znaczny wpływ na formowanie się nowej literatury gruzińskiej. Bezskuteczne okazały się próby wydania w Tyflisie pol. czasopisma kulturalno-literackiego. Przebywał tam też J. Strutyński, który w wydanych znacznie później utworach lit. poruszał tematykę gruzińską.

Literatura gruz., mająca bardzo stary rodowód, interesowała Polaków. Pierwszym autorem, który w języku eur. napisał pracę o klasyku literatury gruz. Sz. Rustawelim oraz dokonał przekładu fragm. jego eposu (1830) był Polak K. Rdułtowski. Łada-Zabłocki napisał o literaturze gruz. dzieło, którego rękopis zaginął. K. Łapczyński dokonał przekładu na język pol. znacznych fragmentów eposu Rustawelego Rycerz w tygrysiej skórze (pt. Tygrysia skóra, „Bibl. Warsz." 1863). Gralewski przełożył wiele lud. pieśni gruzińskich. Technika dokonywania tych przekładów nasuwa sporo wątpliwości. Pol. tłumacze zbyt słabo znali trudny język gruz., aby przekładać bezpośrednio - prawie zawsze korzystali z pomocy swych przyjaciół Gruzinów. Nic więc dziwnego, że w tłumaczeniach tych znalazło się sporo błędów.

Pod koniec XIX i w pocz. XX w. w środowiskach studentów uniw. w Moskwie i Kijowie działały kółka lit., w których spotykali się Gruzini i Polacy. Prowadzono dyskusje, niekiedy w języku ros. odczytywano utwory napisane przez studentów jednej czy też drugiej narodowości. W prasie pol. zaboru ros. ukazywały się artykuły informujące o życiu kult. GruzjL We wzajemnych stosunkach lit. i nauk. pewną rolę odegrał znawca literatury gruz. A. Leist, uważany zwykle za uczonego niem., który jednak wyraźnie akcentował swe pol. pochodzenie i miał bliskie powiązania ze społeczeństwem polskim. Był on autorem wydanej po polsku książki o Gruzji i jej literaturze (1885). W końcu XIX w. na Kaukazie znalazł się młody botanik E. Strumpf (wysłany tam karnie za działalność patriot.), który 1900 wydał książkę o Kaukazie - jeden z jej rozdziałów pośw. był dziejom literatury gruzińskiej. Tematykę gruz. uwzględnił również W. Rogowicz w Mozaice kaukaskiej (1905). Na terenie Gruzji przebywał również W. Sieroszewski, który był gorącym przyjacielem Gruzinów i bardzo wysoko oceniał walory gruz. literatury. Ogłosił on artykuł Daleki kraj, o którym wiedzieć coś trzeba - Gruzja.

W l. międzywojennych wzajemne kontakty lit. bardzo osłabły. W Warszawie ukazało się w języku pol. kilka książek gruz. emigrantów o tym kaukaskim kraju i jego literaturze; działała też nieliczna grupa gruz. literatów z G. Nakaszydze na czele. W tym okresie niewielu Polaków udawało się na tamten teren i opisywało swe wrażenia (M. Lepecki Sowiecki Kaukaz 1935). W Wielkiej literaturze powszechnej (t. 11930) rozdział o literaturze gruz. został napisany przez K. Winiewicza; zawiera on sporo błędów i niedokładności.

W czasie II wojny świat, wielu Polaków znalazło się na terenie Gruzji, poznawało kraj i jego literaturę (przeważnie z ros. przekładów). Po 1945 zainteresowanie Gruzją przybrało na sile. Kraj ten odwiedzało wielu pol. pisarzy. Ukazało się sporo reportaży, m.in. J. Hena Skromny chłopiec w haremie (1957), S. Pagaczewskiego Dzień dobry Kaukazie (1963), W. Kubackiego Malwy na Kaukazie (1969), R. Badowskiego Lechici znad Tereku (1977). Pogłębiło się też zainteresowanie gruz. literaturą. Przykładem tego mogą być 3 tłumaczenia eposu Rustawelego, dokonane przez I. Sikiryckiego (1960, wznów. 1978) i J. Zagórskiego (1960 i 1976). Ukazał się tomik wierszy N. Barataszwilego Słowik i miecz (1973). Wydano zbiory poezji gruz. Antologia poezji gruzińskiej (1961) i Dawna poezja gruzińska (1974), oba pod red. L. Lewina w przekł. (pośrednim) pol. poetów. Na język pol. przetłumaczono utwory wielu pisarzy gruz.: G. Abaszydze, A. Czejszwili, S. Czikowani, N. Dumbadze, M. Dżawachaszwili, O. Joseliani, M. Kwilidze, G. Leonidze, J. Lisaszwili. Ukazał się też zbiór bajek pisarza z przeł. XVII i XVIII w. S. S. Orbelianiego (1954). K. Ro-szko i J. Braun opracowali wybór przysłów, bajek i zagadek ludowych (1962).

Badania dot. literatury gruz. rozwinięte są słabo. Wiele zajmowano się natomiast pol. autorami piszącymi o Gruzji, prace z tego zakresu ogłosili: J. Reychman, M. Inglot, B. Baranowski, stale mieszkający w Gruzji S. Rawicz i ros. uczony M. Żywow.

W Gruzji zainteresowanie literaturą pol. sięga XVIII wieku. Dotyczyło ono początkowo tylko wydawanej po łacinie literatury hist. i geogr. XVI stulecia; 1791 ukazał się gruz. przekł. fragmentu relacji podróżniczej M.K. Radziwiłła Sierotki. Znaczny wpływ poczęła pol. literatura wywierać na literaturę gruz. w początku 1. trzydziestych XIX w. (przekł. Mickiewiczowskiego Farysa 1831 przez S. Razmadze). Znaczna liczba Gruzinów służących w ros. wojsku znalazła się na terytorium Królestwa Pol. lub na ziemiach ukr., białorus. i litew., gdzie stykali się z pol. inteligencją. Wybitny dramaturg i poeta gruz. G. Eristawi przebywał na Białorusi, w Wilnie oraz w Warszawie, poznał język pol., stał się entuzjastą pol. literatury, szczególnie zaś silny wpływ wywarła nań twórczość Mickiewicza; przełożył też niektóre jego wiersze na język gruziński. Poczytność pol. pisarzy, z których twórczością czytelnik gruz. zapoznawał się przeważnie za pośrednictwem języka ros., była olbrzymia. Szczególnie silny był wpływ pol. literatury na twórczość dwu wybitnych pisarzy A. Cereteliego i J. Czawczawadze. W końcu XIX w. i na pocz. XX w. bardzo duże uznanie czytelników gruz. zyskało Ogniem i mieczem Sienkiewicza, tłumaczonego od 1880 (Z pamiętnika poznańskiego nauczyciela). Przełożono niektóre utwory B. Prusa, M. Konopnickiej, E. Orzeszkowej, A. Dygasińskiego, W. Gomulickiego, A. Niemojewskiego, S. Przybyszewskiego, K. Tetmajera, G. Daniłowskiego, Z. Urbanowskiej. Wielu gruz. pisarzy ogłaszało w czasopismach eseje dot. literatury polskiej. W teatrach gruz. często grano sztuki G. Zapolskiej, W. Perzyńskiego i in.; kilkakrotnie (od 1909) na scenach gruz. wystawiano inscenizację Quo vadis Sienkiewicza. Tłumaczami literatury pol. w tym okresie byli T. Sachokija, N. Awaliszwili, G. Kipszydze.

W Gruzji w l. międzywojennych znajomość literatury pol. znacznie się zmniejszyła. Poważnie rozwinęła się natomiast od połowy l. pięćdziesiątych. Z pol. literatury klas. wydano: wybór utworów (1951) i Konrada Wallenroda (1956) Mickiewicza, Faraona (1958) i Sierocą dolę (1961) Prusa, wybór opowiadań Orzeszkowej, Quo vadis (1964) i Starego sługę (1968)

Sienkiewicza. Z literatury współcz. przełożono Pasażerkę (1968) Z. Posmysz, 7 zegarków kopidoła Joachima Rybki (1968) G. Morcinka, oraz wybór utworów (1969) T. Różewicza. Tłumaczem pol. poezji współcz. jestM. Kwilidze. Ukazało się sporo przekładów z pol. literatury dla dzieci i młodzieży, m. in. utwory: J. Grabowskiego, J. Korczaka, M. Kownackiej, Z. Nienackiego, E. Niziurskiego, J. S. Stawińskiego, J. Tuwima.

B. BARANOWSKI Znajomość Wschodu w dawnej Polsce do XVIII wieku, Ł. 1950; M. INGLOT Polacy piszący na Kaukazie w 1 poł. XIX w., „Pam. Lit." 1957 z. 2; Katalog rękopisów ormiańskich i gruzińskich, pod red. E. Słuszkiewicza, W. 1958; M. ŻYWOW Polscy poeci „kaukascy'', „Pam. Lit." 1959 z. 3/4; J. REYCHMAN Ze stosunków literackich polsko-gruzińskich w XIX w., „Przegl. Hum." 1961 nr 3; S.J. RAWICZ Żyzri i tworczestwo polskogo poeta Tadeusza Łada-Zabłockiego w Gruzii, Tbilisi 1971; J. REYCHMAN Podróżnicy polscy na Bliskim Wschodzie w XIX w., W. 1972; B. BARANOWSKI Z dziejów polsko-gruzińskich stosunków kulturalnych z połowy XIX wieku, Annales UMCS. Sectio F vol. 29 (1974); W. CHITARISZWILI-OCCHELI Polsko-gruzińskie związki literackie w XIX w. (do 1917), „Przegl. Hum." 1977 nr 2; taż Rola kultury rosyjskiej jako ,,pośrednika " w rozwoju polsko-gruzińskich związków literackich XIX w., Studia Polono-Slav.-Orient. 6 (1980).

Bohdan Baranowski

Podobne prace

Do góry