Ocena brak

GRUDZIĄDZ

Autor /Halka Dodano /11.10.2012

Miasto, ważny ośrodek życia rei. i kościelnego
w diec. toruńskiej (do 1992 w diec. chełmińskiej).

1. M i a s t o - G., gród obronny, książę mazowiecki Konrad
I podarował ok. 1218 bpowi prus. Chrystianowi, a od
1231 zajmowali go Krzyżacy, którzy mieli tu swoją komturię,
zbudowali zamek i 1291 nadali G. prawo miejskie chełmińskie;
po wojnie 13-letniej G. wrócił do Polski i stal się siedzibą
starostwa niegrodowego oraz miejscem obrad sejmików
gen. Prus Król.; po I rozbiorze Polski G. dostał się pod panowanie
Prus; po upadku powstania listopadowego Prusacy
internowali tu żołnierzy pol., którzy po uwolnieniu przybyli
do Anglii i tam utworzyli Gromadę Grudziąż (—» Gromady
Ludu Polskiego); silnym naciskom germanizacyjnym, wywieranym
m.in. przez wydawane w G. od 1826 czasopismo „Der
Gesellige", przeciwdziałały liczne organizacje kulturalno-
-oświatowe, m.in. Tow. Przemysłowców Pol. (zał. 1888),
Tow. Ludowe, utworzone przez W. Kulerskiego, który wraz
z założeniem 1894 drukarni i wydawaniem —* „Gazety Grudziądzkiej"
stworzył w G. ważny ośrodek wydawniczy; wychodziły
tu ponadto „Dziennik Grudziądzki" (od 1903), „Kurier
Grudziądzki" (od 1910); 1920 G. wrócił do Polski.

W
okresie międzywojennym ukazywało się w G. przeciętnie od
5 do 20 tytułów czasopism (działała tu Pom. Agencja Prasowa); ważnym pismem był redagowany przez I. Średzkiego
„Głos Pomorski" (1921-26), organ —> Chrześcijańskiej Demokracji
(II 2); czasopiśmiennictwo par. reprezentowały
„Wiadomości Parafialne" w nakładzie 10 000 egz.; kontynuacją
ich był „Tygodnik Parafialny Parafii Rzymsko-Katolickich
w G." (1934-39) wraz z dodatkami „Caritas" (1934) i
dwutygodnik dla dzieci „Słoneczko" (1934-35); ponadto w G.
ukazywał się „Grudziądzki Kalendarz Mariański" (1918-39);
od 1960 wychodzi tu „Rocznik Grudziądzki", publikujący
m.in. artykuły z dziejów rei.-kośc. miasta i regionu.

2. P a r a f i a wG. powstała prawdopodobnie wraz z lokacją
miasta; po 1291 rozpoczęto budowę kościoła par. pod
wezw. św. Mikołaja; do 1310 wzniesiono prezbiterium, nawę
główną ok. poł. XIV w., a nawy boczne i wieżę w 2, poł.
XIV w.; kościół jest budowlą got., murowaną z cegły, pseudobazylikową
o 3-przęsłowym korpusie z polichromią późnogot.,
ołtarzem głównym barokowym z 1728; z wyposażenia
wnętrza na uwagę zasługuje m.in. chrzcielnica z kamienną
rom. czarą z 2. poł. XIII w.; w XIV w. przy kościele założono
szkołę par. (jednym z wychowanków był J. Dantyszek, a
dwóch było profesorami Akademii Krak.); przed reformacją
działało przy kościele w G. bractwo lit., skupione wokół ołtarza
św. Anny; od 1382 do reformacji był w G. konwent beginek;
1540 powstała tu szkoła ewang., a 1552 pierwsza gmina
protest.; 1569 protestanci zajęli zbudowany przed 1341 kościół
św. Jerzego, który użytkowali do rozbiórki 1618, oraz
kościół szpitalny Św. Ducha z 1. poł. XIV w., który mieli do
1595 i 1608-24; 1572-98 w ich posiadaniu był także kościół
św. Mikołaja.

3. Z a k o n y - w celu przywrócenia i umocnienia katolicyzmu
bp chełmiński J. Kuczborski sprowadził 1622 do G. jezuitów,
a wojewoda chełmiński Jan Działyński ufundował im
klasztor i wraz z żoną Justyną założył 1631 przy kościele Św.
Ducha także klasztor benedyktynek, zasiedlony mniszkami z
Torunia, na czele z Z. Dulska; 1624 jezuici otrzymali kościół
famy (działało przy nim bractwo kapł., którego jednym z
członków był H. Chełchowski) i probostwo, a 1647 otworzyli
kolegium, zw. z czasem Ateneum Grudziądzkim lub Kolegium
Działyńskich, które odegrało dużą rolę polonizacyjną w
mieście i było ważnym ośrodkiem kulturalnym (m.in. dzięki
działającemu przy nim 1678-1770 teatrowi);

1715 jezuici
ukończyli budowę kościoła św. Franciszka Ksawerego (barokowy
z jednolitym, bogatym, regencyjnym wyposażeniem
wnętrza); klasztor jezuitów skasowano 1780; w budynku kolegium
było do 1816 gimnazjum, nast. seminarium nauczycielskie
kat. (od 1897 jest ono siedzibą władz miejskich). Benedyktynki
prowadziły w G. szkołę dla dziewcząt; 1728-31 dzięki
staraniu ksieni Heleny A. Gaudówny zbudowały nowy klasztor
i pałac opatek; 1810 władze prus. zakazały przyjmowania
nowicjuszek do klasztoru, a 1836 nastąpiła jego kasata
(benedyktynki przeniosły się do Radzynia Chełmińskiego, a
w klasztorze jest obecnie muzeum);

1750 starosta grudziądzki
Jerzy Mniszek sprowadził do G. franciszkanów reformatów;
1750-51 zbudowano klasztor i kościół Św. Krzyża; 1801 nastąpiła
kasata konwentu; 1861-68 przebywały w G. ubogie siostry
szkolne od NMP, pochodzące z Brede w diec. Paderborn;
miejsce ich zajęły szarytki z Chełmna, które wskutek —» Kułturkampfu
musiały 1877 opuścić G.; 1899 osiedliły się w G.
elżbietanki (obecnie mają tu 2 domy).

W 1905 G. liczył 35 953 mieszk., w tym 11 719 katolików
i 22 920 ewangelików; 1919 powstała par. Św. Krzyża, a 1921
na jej terenie swój dom zak. założyły zmartwychwstanki;
1923 utworzono par. Najśw. Serca Pana Jezusa, a 1926 par.
wojskową przy zbudowanym 1900 kościele garnizonowym św.
Stanisława Bpa; 1934 dawny budynek bazaru zamieniono na
kościół i erygowano przy nim par. Wniebowzięcia NMP; W
G. działały liczne bractwa i stowarzyszenia rei., zrzeszone w
Związek Bractw i Tow. Katolickich przy par. św. Mikołaja
dzięki jej prob. Bernardowi Dembkowi (1920-30, późniejszemu
bpowi pomocniczemu łomżyńskiemu). Przed II wojną świat, istniał w G. Dom Kat., przejęty 1953 przez władze
państw, i zamieniony na kino.

W 1947 przybyli do G. marianie
i od 1976 prowadzą par. Niepokalanego Serca NMP przy
poewang. kościele, zbudowanym 1896-98; 1956-59 odbudowano
kościół Św. Ducha, który od 1981 jest par.; powstawały
kolejne nowe parafie: św. Andrzeja Boboli (1958) przy dawnym
poewang. kościele, przejętym 1946 przez katolików, św.
Maksymiliana Kolbego (1982), św. Apostołów Piotra i Pawła
(1986) i ośrodek duszpast. św. Stanisława Bpa (1987). W
1952 przybyły do G. sercanki (obecnie mają 2 domy, prowadzą
Dom Specjalny i Zakład Opieki Społ.), a 1974 franciszkanki
misjonarki Maryi (—> franciszkanki II B 30°).

Dekanat G. powstał prawdopodobnie przed 1438 (pierwsza
wzmianka 1641); 1824 został zniesiony, a G. należał do dek.
Jasińskiego, przemianowanego 1927 na G.; 1989 liczył 12 parafii:
10 w G. oraz Szynych i Turznice.

Ponadto w G. znajduje się par. Kościoła ewang.augsb., należąca
do diec. pomorsko-wielkopolskiej, parafia prawosł.
św. Mikołaja, należąca do dek. bydgoskiego w diec. łódzko-
-poznańskiej oraz zbór metodystów (od 1895).

 

J. Fankidejski, SGKP II 862-869; tenże, Klasztory żeńskie w diecezji chełmińskiej, PI 1883 , 203-226, 252-253 , 258-260; X. Froelich, Chronik der Stadt Graudenz, Graudenz 1891; S. Kuiot, Kto założył parafie w dzisiejszej diecezji chełmińskiej?, cz. 2, RTNT 11(1904) 1-128, 12(1905) 129-371; A. Mańkowski, Ruch wydawniczy polski w G. 1829-1873, ZTNT 5(1922) 197-202; Kościoły i klasztory grudziądzkie, Grudziądz 1928; SzmPl 309-343; G. (w cyfrach) wczoraj! dzisiaj! jutro?, Grudziądz 1935; Kronika benedyktynek grudziądzkich, PI 1935; W. Łęga, G. Dzieje i kultura, Grudziądz 1950; J. Btachnio, Kronika miasta G. (1065-1945). Grudziądz 1951; ODC 9(1958) 174-175 , 27(1976) 17-18 , 32(1981) 280-281, 33(1982) 42-43, 35(1984) 428-429, 37(1986) 130, 38(1987) 51-52; J. Frycz, Układ urbanistyczny i architektura G., Rocznik Grudziądzki 1(1960) 31-71; J. Konieczny, K. Szymański, Dzieje szkolnictwa grudziądzkiego, Rocznik Grudziądzki 2(1961) 7-38, 3(1963) 57-93; H. Rucińska, Ze studiów nad dziejami teatru polskiego w G., Rocznik Grudziądzki 3(1963) 35-56; S. Myśliborski-Wołowski, Szkice grudziądzkie, Gdynia 1964, Wwa 1973y; MPT I 322-323; KZSP XI z. 7, 5-33; H. Biesiadowa, Dzieje zboru metodystycznego w G., Pielgrzym Polski 38(1975) z. 4, 52-55; S. Poręba, Stosunki ludnościowe w G. i na terenie byłego powiatu grudziądzkiego w latach 1871-1914, PZ 34(1978) z. 5-6, 205-225; E. Sławińska, Życie kulturalno-literackie G. w latach 1918-1939, Gd 1980; Zbrodnie hitlerowskie w G. i okolicy, Grudziądz 1981; C. Potoczek, Pochodzenie środowiskowe a religijność katolików na przykładzie parafii Niepokalanego Serca NMP w G., Lb 1983 (mpsBKUL); S. Poręba, Ż dziejów Pomorskiej Agencji Prasowej w G. (1924-1939), PZ 39(1983) z. 4, 65-74; S. Reszkowski, Rozplanowanie i zabudowa G. - przemiany przestrzenne po lokacji, Rocznik Grudziądzki 8(1983) 33-45; H. Kufel, Książka w parafiach i zgromadzeniach zakonnych G. do 1939 roku, SPelp 15(1984) 289-306; S. Linda, Kościół katolicki w powiecie grudziądzkim w okresie II wojny światowej (część wschodnia powiatu), Lb 1986 (mpsBKUL); M. Reimer, Kościół katolicki w powiecie grudziądzkim w okresie II wojny światowej (część zachodnia powiatu), Lb 1988 (mpsBKUL); S. Skicki, Dzieje parafii Świętego Krzyża w G., Lb 1989 (mpsBKUL); SzmPl (1991) 140-146.

Podobne prace

Do góry