Ocena brak

Gruczoły wydzielania wewnętrznego i zewnętrznego u zwierząt

Autor /wera Dodano /31.01.2012

Gruczoły są obecne w ciałach wszystkich kręgowców i niektórych bezkręgowców. Regulują poziom przemiany materii, poziom cukru we krwi i pobudzają aktywność rozrodczą.
Gruczoł to wyspecjalizowana część żywego organizmu wytwarzająca określone sub­stancje chemiczne, które odgrywają zasad­niczą rolę w przemianie materii. Gruczoły można podzielić na dwie główne grupy - wydzielania we­wnętrznego, czyli dokrewne, które produkują swą wydzielinę wprost do układu krwionośnego lub do innego rodzaju układu krążenia oraz gruczoły wydzielania zewnętrznego, których wydzieliny są wydalane z organizmu lub kierowane do innych narządów wewnętrznych.
Gruczoły wydzielania wewnętrznego są nazy­wane gruczołami dokrewnymi i są narządami bez­przewodowymi, natomiast gruczoły wydzielania zewnętrznego są zaopatrzone w przewody wypro­wadzające wydzielnę. U zwierząt o bardziej skom­plikowanej budowie ciała niektóre narządy są równocześnie gruczołami wydzielania wewnętrz­nego i zewnętrznego.
Układ wydzielania wewnętrznego u człowieka składa się z dziewięciu gruczołów rozrzuconych po całym organizmie. Są to: szyszynka, podwzgó­rze, przysadka, tarczyca, przytarczyca, grasica, nad­nercza, trzustka i gruczoły płciowe.

Gruczoły dokrewne
Gruczoły dokrewne wytwarzają hormony, które są chemicznymi „pośrednikami" kontrolującymi czynności organizmu. Regulują one utrzymanie równowagi wewnętrznej organizmu - homeosta­zy - kontrolują ilość wytwarzanej energii, mają wpływ na wzrost i rozwój osobnika oraz na prze­bieg procesów związanych z rozmnażaniem się. Słowohormon" wywodzi się z greckiego słowa hormao, które można przetłumaczyć jako „pobu­dzać". To hormony sygnalizują zwierzęciu, że już czas przebudzić się ze snu zimowego, wywołują zmiany w ciele samicy w okresie ciąży, są przyczy­ną zmian behawioralnych podczas okresu rozrod­czego. Układ wydzielania wewnętrznego - układ dokrewny - jest czynnościowo ściśle związany z układem nerwowym.
Układ nerwowy sam wytwarza własne hormo­ny, a także ma wpływ na czynności wydzielnicze niektórych gruczołów dokrewnych, natomiast pro­dukty hormonalne gruczołów dokrewnych mają wpływ na funkcjonowanie układu nerwowego. Niektóre hormony są przekaźnikami sygnałów w obu rodzajach układów. Na przykład kilka hor­monów układu pokarmowego, takich jak choćby gastryna i sekretyna, ma wpływ na czynności tra­wienne, a także pełni rolę substancji przekaźni­kowych pomiędzy komórkami nerwowymi w nie­których częściach mózgowia.
Gruczoły wydzielania wewnętrznego obecne są u wszystkich grup kręgowców, chociaż mogą się one różnić wielkością, kształtem i rozmieszcze­niem. Wszystkie kręgowce, zarówno minogi i śluzice, jak i ssaki, posiadają takie gruczoły dokrewne jak przysadka mózgowa, tarczyca, trzustka, nadnercza i gonady (gruczoły płciowe). Także u licznych bezkręgowców, a nawet u roślin, wykry­to istnienie substancji podobnych pod względem składu chemicznego do hormonów.
Hormony są również wytworem komórek nie­których tkanek, które nie są powiązane z siecią gru­czołów dokrewnych. Należą do nich na przykład tkanki przewodu pokarmowego, serca, wątroby i nerek, a u ciężarnych samic ssaków łożyskowych tkanki budujące łożysko. Produkty tych narządów to hormony tkankowe.

Układ gruczołów dokrewnych
Przysadka mózgowa jest tworem niewielkich roz­miarów i jest umieszczona w głowie. Jest ona połą­czona z podwzgórzem, stanowiącym tylną część przodomózgowia kręgowców. W rzeczywistości tworzą ją dwojakiego rodzaju gruczoły: przednia i tylna część przysadki mózgowej.
Przednia część przysadki mózgowej, zwana czę­ścią gruczołową, produkuje kilka różnych hormo­nów. Pięć z nich pobudza czynności wydzielnicze innych gruczołów dokrewnych znajdujących się w różnych częściach ciała. Hormony tych gruczo­łów są zaangażowane w regulację wielu czynności fizjologicznych, takich jak wzrost, utrzymanie rów­nowagi wodno-mineralnej oraz rozmnażanie. U ssaków podstawową funkcją szóstego hormonu przysadki gruczołowej - prolaktyny - jest pobu­dzanie produkcji mleka.
Większość kręgowców, jednak nie człowiek, posiada także płat pośredni przysadki, który wydziela hormon melanoforowy (MSH) pobudzają­cy organizm do wytwarzania komórek barwnikowych odpowiedzialnych za zdolność skóry do zmiany barwy. U ludzi hormon MSH jest wytwarzany w tylnym płacie przysadki.
Tylna część przysadki, czyli część nerwowa, wydziela tylko dwa rodzaje hormonów: oksytocynę, która wywołuje skurcze macicy u ciężarnych samic ssaków i wazopresynę (ADH), która pobu­dza nerki do wtórnego wchłaniania wody. Te dwa hormony są syntetyzowane w podwzgórzu, które produkuje własne hormony sterujące wytwarza­niem hormonów przez tylną część przysadki.
Tarczyca
Jeden z hormonów przedniej części przysadki, czyli tyrotropina, pobudza wytwarzanie hormonów przez tarczycę. Tarczyca jest dwupłatowym gruczołem otaczającym tchawicę w przedniej części szyi. Re­guluje szybkość przemiany materii i namnażania komórek. Wytwarza ona tyroksynę, która jest hor­monem związanym z procesami metabolicznymi i wzrostem. Za tarczycą, lub w jej obrębie, znaj­dują się jeszcze inne gruczoły dokrewne. Są nimi tzw. przy tarczyce. Pełnią one zasadniczą rolę w re­gulacji poziomu stężenia wapnia we krwi i utrzy­mywaniu odpowiedniego stężenia fosforanów.
Tarczyca może prawidłowo funkcjonować tylko wtedy, gdy z pokarmem dostarczana jest odpo­wiednia ilość jodu. U ludzi niedobór jodu objawia się przerostem tarczycy.

Udział w trawieniu
Trzustka jest dużym gruczołem połączonym z ukła­dem pokarmowym. Znajduje się ona w części brzusznej ciała. Przeważającą część masy trzustki stanowią komórki produkujące enzymy biorące udział w trawieniu pokarmu. Są to więc gruczoły wydzielania zewnętrznego. Jednak wśród nich znaj­dują się rozproszone skupiska komórek wydziela­nia dokrewnego. Dwoma głównymi hormonami tych komórek są insulina i glukagon, które odpo­wiednio zmniejszają i zwiększają poziom glukozy we krwi. Hormonem tkankowym układu pokarmo­wego jest sekretyna. Hormony układu pokarmo­wego są produkowane przez pojedyncze komórki rozrzucone po całej powierzchni jelita.

Czynności regulacyjne
Nadnercza, które są u ssaków gruczołami parzy­stymi, są zlokalizowane blisko nerek. Każde nad­nercze składa się z dwóch warstw. Warstwą ze­wnętrzną jest kora, która okrywa rdzeń nadnerczy. Czynności wydzielnicze kory są pobudzane przez hormony przedniego płata przysadki mózgowej. Kora, z kolei, wydziela hormony biorące udział w metabolizmie białek i węglowodanów oraz regu­lujące poziom uwodnienia komórek ciała. Hor­mony rdzenia nadnerczy noszą nazwy epinefryna i norepinefryna, które dawniej były nazywane odpowiednio adrenaliną i noradrenaliną. Rdzeń produkuje te hormony w reakcji na sytuacje stre­sowe, takie jak chociażby zagrożenie życia spo­wodowane atakiem drapieżnika.
Hormony płciowe wytwarzane w gonadach mają wpływ na pojawianie się cech płciowych i prze­bieg dojrzewania osobnika, a także sterują czyn­nościami związanymi z rozmnażaniem się, a na­stępnie menopauzą. U ssaków jądra samców i jajniki samic są zwykle narządami parzystymi. U większości gatunków jądra znajdują się poza jamą brzuszną, natomiast jajniki są ulokowane w dolnej części brzucha. Jądra produkują plemni­ki, a także wydzielają męskie hormony płciowe zwane androgenami. Hormony te są odpowiedzialne za pojawienie się cech samczych. Wytworem jajników są komórki jajowe, a także hormony zwane progesteronem i estrogenami. Mają one wpływ na pojawienie się żeńskich cech u osobni­ka i przygotowują macicę do okresu ciąży. U samic ssaków łożyskowych organem wydzielającym hor­mony jest także łożysko. Jest to narząd, za pomo­cą którego płód jest połączony z macicą.

Inne gruczoły dokrewne
W 1959 roku odkryto, że występująca w mózgu większości kręgowców szyszynka wydziela mela­toninę. Hormon ten jest odpowiedzialny za regulac­ję sezonowych i dziennych rytmów życia. Infor­macja o natężeniu światła dochodzi do szyszynki z oczu, a gruczoł ten wydziela melatoninę tylko w ciemności. Zmiany ilości hormonu we krwi umożliwiają organizmowi przystosowanie się do życia w określonej porze roku. Na przykład u takich zwierząt jak owce i jelenie ma to wpływ na roz­poczęcie okresu rozrodczego lub zapoczątkowa­nie wymiany letniej okrywy włosowej na zimową.
Kolejnym gruczołem dokrewnym występującym prawie u wszystkich zwierząt kręgowych jest gra­sica. Znajduje się ona w okolicy szyjnej lub w gór­nej części tułowia. Hormony wytwarzane przez grasicę regulują pracę układu immunologicznego.

Gruczoły wydzielania zewnętrznego
Do najbardziej znanych gruczołów wydzielania zewnętrznego należą gruczoły potowe. Wydziela­jąc pot, organizm chroni się przede wszystkim przed przegrzaniem, broni przed bakteriami, a oprócz tego usuwa substancje mu zbędne. U nie­których gatunków ssaków o gęstej, obfitej okry­wie włosowej gruczoły potowe znajdują się w naj­mniej owłosionych częściach ciała - u kotów i myszy na stopach, u królików na wargach. Hipo­potam, który większość czasu spędza w wodzie, ma gruczoły potowe tylko na uszach. Walenie i delfiny nie posiadają wcale gruczołów potowych, podobnie jak okryte grubym pancerzem z rogo­wych łusek pangoliny.
Gruczołem znajdującym się często blisko gruczołuów potowych jest gruczoł łojowy. Wydzielają one tłustą substancję zwaną łojem. Gruczoły łojo­we są związane przede wszystkim z torebką włoso­wą, do wnętrza której jest wydzielany łój. Gruczoły łojowe znajdują się też na powiekach i wydzielają ochronną substancję tłuszczową chroniącą spo­jówkę. Są także w uszach i wydzielają tzw. wosk chroniący błonę bębenkową.
Gruczoły łojowe natłuszczają skórę i sprawiają, że jest ona miękka. Spełniają także inne funkcje. Cuchnąca wydzielina skunksa jest wytworem gru­czołów odbytowych, a gruczoł kuprowy ptaków produkuje oleistą substancję rozsmarowywaną dziobem po powierzchni piór. Dzięki tej tłustej cie­czy upierzenie jest nieprzemakalne.
Inną wydzieliną gruczołów wydzielania ze­wnętrznego jest ślina. Zwilża ona kubki smakowe, rozpoczyna proces trawienia węglowodanów i po­woduje, że kęsy pokarmu są łatwiejsze do połknię­cia. Zwierzęta wodne nie muszą wytwarzać śliny - wyjątkiem są tutaj samce niektórych gatunków sumów, które przetrzymują w swych jamach gębo­wych zapłodnione jaja. Przez czas opieki nad potomstwem komórki śluzówki wyścielającej jamę gębową ryby nieustannie wydzielają płyn.
Jeszcze innym rodzajem wydzielin jamy gębo­wej są rozmaite jady. U niektórych jadowitych węży gruczoły jadowe otwierają się do kanału zębowego zębów jadowych, u innych śmierciono­śna wydzielina spływa po powierzchni zęba.
Bezkręgowce, szczególnie owady i pajęczaki, wytwarzają rozmaite wydzieliny gębowe o róż­norodnych funkcjach. W ślinie kleszczy na przy­kład znajduje się enzym apyraza, która zapobiega krzepnięciu krwi żywiciela. Gruczoły szczękowe mrówek mogą emitować substancję alarmową, gdy mrówki zostaną napadnięte przez wroga. Gdy coś zakłóci spokój w gnieździe dużych afrykańskich mrówek tkaczy, owady wydzielają aromatyczną substancję pobudzającą towarzyszki do udzielenia pomocy w obronie gniazda. Mleczko pszczele, które jest substancją powodującą przeobrażenie się larwy pszczoły miodnej w królową, jest wydzieli­ną gruczołów ślinowych samic robotnic. Z kolei gruczoły żuwaczkowe królowej, jej gruczoły pod­skórne i gruczoły aparatu żądłowego wytwarzają ektohormon, który w stosunku do robotnic pełni funkcję skupiająco-informacyjną i działa hamują­co na rozwój ich jajników.
Trzustka jest narządem obecnym u wszystkich kręgowców. Jest ona gruczołem wydzielania do-krewnego i wydzielania zewnętrznego. Oprócz ta­kich hormonów jak insulina i glukagon, produkuje ona wiele rozmaitych enzymów trawiennych. Enzymy te są produktem gruczołów trzustkowych zewnątrzwydzielniczych i są doprowadzane do przewodu pokarmowego
Gruczoły mleczne występują tylko u ssaków. Są one obecne u przedstawicieli obu płci, ale rozwi­jają się w dostatecznym stopniu tylko u dorosłych samic. Hormony wydzielane u samic w czasie ciąży wywołują dalszy rozwój gruczołów mlecznych, które to zaraz po porodzie produkują tak zwaną siarę, a później mleko.
Wodne kręgowce, takie jak ryby i płazy, mają często w skórze gruczoły śluzowe. Gruczoły te wy­dzielają dodatkową ilość śluzu podczas ataku dra­pieżnika, by zwierzę stało się bardziej śliskie i trudniejsze do schwytania. Śluz zabezpiecza także przed bakteriami i zmniejsza opór wody. Wydzie­liny gruczołów skórnych wielu płazów sprawiają że te zwierzęta są bardzo niesmaczne, a nawet trujące,dla drapieżników.

GRUCZOŁY WYDZIELANIA WEWNĘTRZNEGO BEZKRĘGOWCÓW
Większość hormonów bezkręgowców powstaje w komórkach nerwowych, jed­nak u skorupiaków i owadów są one także produkowane w specjalnych gruczołach wydzielania wewnętrznego. U skorupia­ków hormony regulują procesy linienia, pracę serca, rozmnażanie się i przemianę materii. U owadów hormony mają wpływ na wzrost i rozwój. Młodociane owady mają parzyste gruczoły wewnątrzwydzielnicze zwane corpora allata, które wy­dzielają „hormon młodości". Hormon ten hamuje proces przeobrażenia się, dzięki czemu larwa może rosnąć, nie przekształ­cając się w poczwarkę. Gdy stężenie „hor­monu młodości" spada, larwa zmienia się w poczwarkę, a następnie w postać doj­rzałą owada.

FEROMONY I ALLOMONY
Najbardziej interesujące substancje wytwarzane przez zwierzęta spotykamy u owadów, szczególnie u tych gatunków, które tak jak mrówki i pszczoły, są owa­dami społecznymi. Substancje te służą porozumiewaniu się zwierząt. Feromony wabią osobniki płci przeciwnej, ostrzegają przed niebezpieczeństwem i znaczą drogę do pokarmu oraz granice terytorium. Zwie­rzętami szczególnie wrażliwymi na fero­mony są owady. Na przykład już 0,000001 mikrograma feromonu wydzielanego przez samicę jedwabnika morwowego pobudza samca do poszukiwania partnerki.
Allomony służą owadom podczas kon­taktów z innymi gatunkami. Zaatakowane owady wydzielają allomony obronne, któ­rymi często spryskują napastnika. Allomony łagodzące są produkowane przez owady żyjące w symbiozie. Niektóre chrząszcze z rodziny kusakowatych wy­dzielając allomony, pobudzają mrówki do przenoszenia ich do mrowiska, gdzie żyją z nimi w symbiozie.

Do góry