Ocena brak

GROMADKARZE MAZURSCY, gromadkarstwo

Autor /Cyriaka Dodano /10.10.2012

Ruch
rei.-nar. zapoczątkowany w Kościele luterańskim w Prusach
w 1. poł. XIX w., który przetrwał do II wojny świat.; nazwa
pochodzi od zbierania się w grupach (gromadach) wyznawców
luteranizmu pod przewodnictwem wybranych przez siebie
kaznodziejów na modlitwę i czytanie Pisma św.

Ruch gromadkarski wywodził się z —> pietyzmu i miał na
celu pogłębienie łączności z Bogiem przez modlitwę, głównie
myślną, śpiew pieśni rei., a także praktykowanie abstynencji
(—* abstynencki ruch); wpływ na tworzenie się wspólnot g.m.
mieli ewang. bracia salzburscy osiedleni w Prusach Wsch.;
ruch g.m. rozwinął się wśród mówiących po polsku Mazurów,
a w litew. części Prus wśród Litwinów; był, wobec braku duchownych
kat. znających język pol., formą samoobrony ludu
przeciw naciskom germanizacyjnym pruskich władz państw, i
kościelnych (—» Działdowo). G.m. głosili konieczność nawrócenia
się, rozumianego jako odrodzenie w Duchu Świętym,
które uzdalnia do wejścia we wspólnotę prawdziwie wierzących,
czyli wybranych; elitarność ruchu dawała powód do oskarżeń
o separatyzm rei.; praktyki i wierzenia rei. połączone
były z nieuznawaniem skuteczności pomocy lekarskiej i nietroszczeniem
się o wykształcenie dzieci i młodzieży; g.m. ceniono
natomiast za sumienne spełnianie obowiązków, pielęgnowanie
ojczystej mowy i mor. życie; ich działalności sprzeciwiało
się duchowieństwo ewang., zwł. w latach 80-tych XIX
w.; próby pozyskania g.m. przez pol. ruch nar. powodowały
szykany władz pruskich.

Głównym terenem działania g.m.
były Nidzica, Ostróda, Pasym, Szczytno i Olsztynek; rosnącą
popularność g.m. wspierały przeznaczone dla nich książki -
J.E. Gossnera Ewangelicka domowa postylla (Szczytno
1849), J. Bądzia Czytania nabożne ku chwale Boga (Pisz
1852), W. Michalczyka Ewangelia Nikodema (Pisz 1854,
Ostróda 1904), D. Hollaza Zbawienny laski ewangelicznej
obrządek (Olecko 1859, Ostróda 1895); najwybitniejszym
g.m. w 1. poł. XIX w. był J. —» Jenczio, w późniejszym okresie
K. —> Kukat, założyciel Wsch.prus. Ewangelickiego Zrzeszenia Modlitwy; praca kaznodziejska g.m. wpływała na rozwój
ilościowy ruchu, obejmując przed 1914 ok. 1/4 Mazurów;
czasopismem g.m. był „Poseł Pokoju" (Działdowo 1906-08) i
wydawane w —» Ełku „Poselstwo Prawdy".

Hasła o niemieckości
g.m., szerzone przez F. Grosskopfa, spowodowały odejście
wyznawców trwających przy języku pol. do utworzonej przez
B. —> Leyka organizacji Wspólność Chrześcijańska (1909), wydającej
mies. „Trąba Ewangelijna" (R. —» Barcz); kaznodziejami
tej wspólnoty byli K. Glimski, B. Patscha i F. Brzeziński.
Kryzys gosp., który zmusił Mazurów do szukania pracy na terenie
Westfalii, sprawił, że znalazło się tam wiele wspólnot g.m.,
tworzących ewangelickoluterańskie zrzeszenie modlitwy.

Odrębną
grupę stanowili chiliaści (nieobce im też były elementy —»
chiliazmu), których nazwa wywodzi się od Augusta Chyty z
Ciemnej Dąbrowy k. Szczytna. Modlitwa, surowa pokuta, śpiewy
wielogłosowe z towarzyszeniem instrumentów muz., przywiązanie
do języka pol. charakteryzowały grupy g.m. rozprzestrzenione
nie tylko wokół Szczytna, ale i w Westfalii, szczególnie
w —* Essen i w okolicach —* Gelsenkirchen (w okresie międzywojennym
liczyło ono tam ok. 4000 Mazurów).

Na prus.
Litwie g.m. zwano surinkimininker (ludzie zgromadzenia) lub
maldeninker (modliciele); z czasem wytworzyły się i u gromadkarzy
litew. 2 nurty: ascet. klimkenai - od nazwiska kaznodziei
Klimkusa Grigelaitisa (1750-1825), i mniej liczny, umiarkowany
w ascet. praktykach jurkunisskai - od kaznodziei Jurkunassa;
władze świeckie i kośc. uważały ich trwanie przy języku litew.
za separatyzm.

Dojście do władzy A. Hitlera zahamowało rozwój
ruchu g.m. tak w Prusach, jak i w Nadrenii i Westfalii;
hitleryzm rugował bowiem język pol., co dla g.m. oznaczało
rezygnację z ojczystej mowy albo prześladowanie, czy niekiedy
nawet męczeńską śmierć.

 

F. Lejk-Różyński, Zrzeszenia gromadkarskie wśród Mazurów, zamieszkałych na Mazowszu Pruskim, Nadrenii i Westfalii, Przegląd Ewangelicki 4 (1937) z. 8, 70-71, z. 9, 80-89, z. 10, 88-89, z. 11, 101-102, z. 12, 111-115; J. Giertych, Oblicze religijno-narodowe Warmii i Mazur, ziem etnicznie polskich na podłożu pruskim, SPM IV, R 1957, 325-335; W. Chojnacki, Wydawnictwo i drukarnia Antoniego Gqsiorowskiego na Mazurach, RO 2 (1959) 47-80; T. Grygier, Rozwój ruchu polskiego na Mazurach w latach 1902-1914, KMW 9 (1960) 313-350; E. Sukertowa-Biedrawina, Karty z dziejów Mazur, O 1961, I 70-84; T. Grygier. Świadomość narodowa Mazurów i Warmiaków w polskich rachubach politycznych w latach 1870-1920. KMW U (1962) 49-93; A. Soloma, Gromadkarstwa mazurskiego epizod ostatni. Warmia i Mazury 19 (1973) z. 1, 18-19; W. Wrzesiński, Ruch polski na Warmii, Mazurach i Powiślu w latach 1920-1939, O 1973; R. Otello. Mazurski Apostoł - Jan Jenczio z Markowskich. Kalendarz Ewangelicki 89 (1976) 211-214; tenże, Ruch gromadkarski w Prusach Wschodnich w latach 1848-1914. KMW 25 (1976) 307-328.

Podobne prace

Do góry