Ocena brak

GRECKA LITERATURA - NOWOŻYTNOŚĆ

Autor /Zyta Dodano /10.10.2012

Symboliczną postacią inaugurującą
literaturę Grecji walczącej o wolność i niepodległość był
Welestinlis Rigas (właśc. Antonis Kiriazis, 1757-98); kształci!
się w Konstantynopolu, a nast. w Wiedniu rozpoczął działalność
lit., dążąc do odrodzenia języka i starając się wprowadzić
do piśmiennictwa treści insurekcyjne; tłumaczył i parafrazował
utwory franc, i wł., pisał pieśni patriotyczne, cieszące
się sławą w Grecji. Z ruchem insurekcyjnym związany był
też duchowny prawosł. Nikolaos Kutuzis (1746-1813), autor
gwałtownych satyr, oraz Antonios Martelaos (1754-1818),
twórca pieśni patriotycznych.

Na Zakinthos (wyspa jońska,
będąca w okresie napoleońskim pod panowaniem franc, i
bryt., częściowo niezależna) rozwinął się także teatr komediowy
(nawiązujący do teatru kreteńskiego XVII w.), a najwybitniejszym
twórcą był Dimitrios Guzelis (1773-1842), autor napisanej
w miejscowym dialekcie komedii lud. Chasis (1795).
W dziedziczącym tradycje fanariockie (—> fanarioci) Konstantynopolu
rozwinęła się poezja Athanasiosa Christopulosa
(1772-1847), odnowiciela liryki gr., czerpiącego z tradycji
lud., autora doniosłego traktatu gram. (1805), broniącego
(na podstawie jednak mylnej teorii historii języka) „ludowego"
(dimotiki) języka przeciw konserwatywnemu językowi
„czystemu" (katharewusa).

Przykładem łączenia twórczości
poetyckiej z medytacją o języku było również dzieło Jannisa
Wilarasa (1771-1823), kształtowane w Janinie w Epirze (kultywowano
tu też tradycje fanariockie); jego liryka, także bliska
natchnieniu lud., była jednak bardziej związana z literaturą
staroż. (tłumaczył ją na nowogr.); jako skrajny obrońca
dimotiki proponował pisownię fonetyczną.

Pierwszym wielkim
poetą niepodległej Grecji był Dionisios Solomos, twórca sonetów wł., m.in. o treści rei., piszący także po grecku wiersze
o charakterze pastoralnym i balladowym; wojna niepodległościowa
(1821-30) uczyniła go wielkim poetą nar., a tłumaczony
na wiele języków utwór Imnos is tin Eleftherian (Mesolongion
1825), uznany od 1864 za nar. hymn Grecji, wznieca!
w Europie nastroje filohelleńskie; natomiast w traktacie Dialogos
(At 1824) określił swą wierność dla dimotiki i na jej
podstawie - program budowania języka poetyckiego; przenikniętą
liryzmem twórczość epicką (pozostawioną w każdym
utworze w stanie fragmentarycznym zgodnie z częstym u eur.
romantyków obyczajem) zaczął od poematu Lambros (1823;
wzorowany na utworze G.G. Byrona); stworzył też wielkie
poematy (ulubionym przez Kreteńczyków w XVII w. 15-zgłoskowcem),
m.in. Porfiras (1849), najbardziej symboliczny i
metafiz. z jego utworów, charakterystyczny dla ostatniego
okresu twórczości, naznaczonego pytaniami o tajemnicę życia
i śmierci.

Zbliżone do twórczości Solomosa są gr. ody Andreasa
Kalwosa (1792-1869; Lire I, G 1824, II, P 1826), pełne aktualnej
treści patriotycznej, a zarazem niezwykłej wizyjności
(szczególnie bliskiej współczesnym gr. poetom).

Niektóre
dziedziny twórczości Solomosa naśladowali poeci tzw. „szkoły
z Wysp Jońskich" - Jorgos Tertsetis (1800-74) w Zakinthos
i Andreas Laskaratos (1811-1901) z Cefalonii, zwracający na
siebie uwagę jednak głównie dziełami prozy - pierwszy mowami
patriotycznymi, drugi Mistiria tis Kefalonias (Kefalinia
1866), pamfletem o życiu rodzinnym, religii i polityce, który
ściągnął nań klątwę Kościoła gr. (zdjętą przed śmiercią pisarza).
Wybitnymi poetami tego kręgu byli Julios Tipaldos (1814-
-83), mistrz melodyjnej liryki, Aristotelis Walaoritis (1824-
-79), autor poematów, z których najwartościowszy jest Fotinos
(1879; tytułowy bohater uczestniczy w powstaniu przeciw
Frankom władającym Leukadą).

Za ojca nowej prozy uznaje się Jannisa Makryjannisa
(1797-1864), jednego z przywódców wojny niepodległościowej,
którego Apomnimonewmata (1907) cechuje epicki obraz
walki i lud. język.

Językiem „czystym" posługiwali się natomiast
gr. romantycy skupiający się wokół stolicy nowego państwa,
nazwani „szkołą ateńską"; zainaugurowali ten nurt w
l.g. Panajotis Sutsos (1806-68), autor arcyromantycznej liryki
i opowieści miłosnych, oraz Aleksandros Sutsos (1803-63),
poeta polit, i satyryczny; reprezentowali go także Jorgos Zalokostas
(1805-58), Teodoros Orfanidis (1817-86) i lirycy -
Jannis Karasutsas (1824-73), który zwt. w zbiorze Barbitos
(1860) zawarł poezję nacechowaną smutkiem, ale także uczuciem
rei. i miłością do przyrody, oraz Dimosthenis Walawanis
(1824-54), w którego liryce odzywają się echa pieśni lud.
(w przeciwieństwie do in. poetów „szkoły ateńskiej" często
sięgał też do dimotiki), także Dimitrios Paparigopulos (1843-
-73), którego pesymistyczną twórczość zestawiano z dziełami
Giacomo Leopardiego. Schyłek gr. romantyzmu krytyka wiąże
z cenioną wówczas twórczością A. —> Paraschosa, obejmującą
epikę, poezję patriotyczną, rei. i miłosną. Znamienna
była ewolucja poety i prozaika (także uczonego i dyplomaty)
Aleksandrosa Rizosa Rangawisa (1809-92) - od romantycznej
liryki i lud. epiki (poemat Dimos k'Elini, 1831) oraz prozy
hist., której patronował W. Scott, do tendencji neoklasycznej
(poemat Dionisu plus, 1864).

Podobną drogę odbył czołowy
dramaturg romantycznego teatru gr. Dimitrios Wernardakis
(1833-1907), który zaczął od wzorowanego na W. Szekspirze
dramatu z dziejów średniow. Maria Doksopatri (1857), a
nast., zniechęcony do romantyzmu, czerpał tematy ze świata
antycznego. Teatr i powieść stanowiły uboczną strefę działalności
„szkoły ateńskiej"; zainteresowanie budziła powieść
współcz. Thanos Wlekas (1855) historyka i polityka Pawlosa
Kalligasa (1814-96), ukazująca zjawiska związane z chaosem,
od których musiało się uwolnić młode państwo greckie.
Nowy etap w l.g. zainicjowała grupa poetycka zw. „nową
szkołą ateńską", przeciwstawiająca się romantykom; 1865
młodzi pisarze gr. założyli stow. Parnassos (o programie pokrewnym
późniejszemu franc. Parnasse contemporain).

W
1877 w lit. środowisku ateńskim podjęli polemikę krytycy
Emanuel Roidis (1836-1904), prozaik, burzyciel romantycznej
konwencji języka „czystego", autor wywołującej skandal
powieści Papissa Joanna (At 1866; Papież Joanna, Wwa
1961, 19863), i poeta Angelos Wlachos (1838-1920), obrońca
tradycji „szkoły ateńskiej". Młodsi poeci, skupieni w Parnassos,
wybrali dimotiki i domagali się związku literatury z bieżącym
życiem i szlifowania artyst. formy. Nowy okres lit.
otworzyła twórczość poetycka Nikosa Kambasa (1857-1932) i
Jorgosa Drosinisa (1859-1951) oraz Jannisa Papadiamandopulosa
(1856-1910; później występował jako poeta franc. -
Jean Moréas), uczestnika polemiki E. Roidis - A. Wlachos.
Walkę o dimotiki wspierał w Grecji folklorysta Nikolaos Politis
(1852-1921).

Najwybitniejszym poetą „nowej szkoły ateńskiej"
był K. —> Palamas (m.in. zbiory Tragudia tis patridas
mu, At 1886; Matia tis psichis mu, 1892; Jambi ke anapesti,
1897; Asalefti zoi, 1904), autor wielkich poematów (pragnął
w nich osiągnąć to, co nazywał „wielkimi wizjami") - Dodekalogos
tu jiftu (1907), rozgrywającego się w przededniu
upadku Konstantynopola 1453 (utwór powstawał, gdy gr.
mąż stanu Elefterios Wenizelos umacniał państwo osłabione
1897 wojną z Turcją) oraz Flojera tu wasilia (1910), nawiązującego
do odzyskania dziedzictwa kultury bizant., inkrustowanego
motywami z uczonej i lud. literatury epoki; w późniejszych
zbiorach wierszy (zwł. w / politija ke i monaksia,
1918) współistniały wątki metafiz. i społeczne; uznawany za
autorytet lit. Palamas uprawiał także twórczość eseistyczną i
kryt., a dowodem rozległości jego talentu jest dramat poetycki
o problematyce psychol. Trisewjeni (1903; w Polsce wydano
jego Poezje, Wwa 1987). W okresie działalności „nowej
szkoły ateńskiej" proza gr. odbywała drogę od naśladujących
Scotta powieści hist, do realistycznych opowiadań rodzajowych,
ukazujących współcz. życie w Grecji.

Pierwszym ich
mistrzem był Jorgos Wizyinos (1849-96), interpretator filozofii
Plotyna (w nowelach ukazywał przejmujące dramaty prostych
ludzi). Jego głównymi następcami byli Aleksandros Papadiamantis
(1851-1911) z wyspy Skiathos, kantor prawosł.,
autor przeszło 200 opowiadań (mocno uwydatnia się w nich
element religijności prawosł.), oraz Andreas Karkawitsas
(1866-1922), nowelista (mistrz opisowości) czerpiący tematy
z życia wieśniaków i żeglarzy; językiem tej prozy, w przeciwieństwie
do poezji, gdzie przeważała już dimotiki, była katharewusa.
Przełomu dokonał Jannis Psicharis (1854-1929)
książką To taksidi mu (1888), domagając się odrzucenia
wszystkich znamiennych elementów katharewusa.

Poszli za
nim liczni prozaicy, wśród których wyróżnił się Grigorios
Ksenopulos (1867-1951) z wyspy Zakinthos, nowelista, wybitny
eseista i krytyk, który wprowadził do l.g. powieść jako
rozległy fresk obyczajowy współcz. życia (za swych mistrzów
uważał Ch. Dickensa, H. Balzaka, E. Zolę).

W poezji gr. zaznaczyli się też zwł. Kostas Kristallis (1868-
-94), piewca przyrody i admirator liryki lud., oraz twórcy sonetów
Lorentzos Mawilis (1860-1912) i Jannis Griparis (1870-
-1942), łączący wpływ parnasizmu franc, z elementami gr.
poezji lud., bizant. i antycznej, tłumacz tragedii Ajschylosa.
Pośród poetów, którzy uczestniczyli w procesie przechodzenia
od parnasizmu do symbolizmu, był także Kostas Chatzopulos
(1868-1920), związany z tendencjami literatury niem.
(tłumacz Fausta J.W. Goethego).

Nowy okres poezji gr. wyznaczyła twórczość K. —> Kawafisa
(1863-1933), najsławniejszego pisarza Grecji nowoż., posługującego
się językiem będącym syntezą elementów dimotiki
i katharewusa; historia, czas, to dla niego zawsze obecna
przestrzeń (można go w tym zestawić z C.K. Norwidem),
w której dokonują się dramaty emocjonalne, intelektualne i
ludzkie; jego ocena świata wymyka się wszelkim schematom;
był znawcą klasycznego dziedzictwa pogańskiego, ale
także Kościoła bizant., wielbi! wizje bogów gr.; nad Juliana
Apostatę przedkładał Grzegorza z Nazjanzu, cenił hellenizm jako ojczyznę duchową; tradycje i współcz. życie Aleksandrii
urzeczywistniał artystycznie w miniaturowych wierszach,
przeważnie epickich, które poddawał wielu korektom (wyd.
przez spadkobierców zbiór 154 utworów pt. Anekdota puntata,
Aleksandria 1935); oprócz nich opublikowane zostały również
liczne inedita i eseje; dzięki koncepcji poezji obiektywnej
i zwięzłości środków wyrazu artysta ten stał się jednym z
głównych prekursorów literatury XX w.

Drugim wielkim poetą XX w. był A. —* Sikelianos odmienny
od Kawafisa nie tylko przez wierność dla dimotiki; dziedziczył
dążenia „szkoły z Wysp Jońskich", a pierwszy jego
ważny utwór Alafroiskiotos (1907) to liryczna autobiografia
młodego poety, szukającego swej drogi w zjednoczeniu z
przyrodą i orfickimi elementami antycznej tradycji; jest też
autorem ufilozoficznionego poematu Prólogos tu Wiu
(1915-17); natomiast w poemacie Mitir Theu (1917) występuje
Matka Boża, bizant. Panagia, pouczająca mistycznie o tajemnicy
śmierci i jej przezwyciężeniu w wyższym bycie; pojawiają
się też odwołania do przedchrześc. misteriów gr., ale
główną barwę nadaje utworowi religijność znamiennie prawosławna.
Wiersze Sikelianosa (Lirikos Wios I-III, At 1946-
-47) ukazują zmysłowe i mist, aspekty Grecji klasycznej; zamierzał
on również przyczynić się do odrodzenia teatru klasycznego
w Delfach; delfickie festiwale, podczas których wystawiano
dzieła tragików antycznych, nie zyskały jednak wielkiego
powodzenia, a związana z nimi twórczość dramaturgiczna
pisarza nie dorównywała jego liryce. Idea odrodzenia
klasycznego teatru zaowocowała w Grecji doby obecnej; poezję
Sikelianosa naśladowali jego uczniowie, pośród których
wyróżniał się Kostas Kariotakis (1896-1928), tłumacz poezji
franc, autor zbiorów O ponoś tu anthropu ke ton pragmaton
(1919) oraz Nepenthe (1921).

Sprzyjając dążeniu większości uczonych i pisarzy, wprowadzono
1917 naukę dimotiki do szkół powsz., gdzie jednak
niemal do obecnych czasów musiała się ona zmagać z katharewusa.
Jednocześnie z twórczością poetycką Sikelianosa i
jego plejady kształtowała się nadal proza gr., której ulubionym
gatunkiem pozostaje do dziś nowela rodzajowa.

Wśród
prozaików początków stulecia czołowe miejsce zajmują Chatzopulos
i Konstantinos Theotokis (1872-1923), u których dominuje
ostry realizm opisu i psychol. przenikliwość. Prozaiczną
dramaturgię pocz. XX w. (nawiązującą nie tyle do tragedii
antycznych, ile raczej do teatru H. Ibsena, A. Strindberga,
G. Hauptmanna) reprezentowali Konstantinos Christomanos
(1867-1911), będący także organizatorem nowoczesnego teatru
w Grecji, a także Ksenopulos. Rozwijała się też w tym
okresie gr. eseistyka kryt. - Ksenopulos, Fotis Politis (1890-
-1934) i Jannis Apostolakis (1885-1947).

Wiele ówczesnych nurtów kultury gr. skupił w swojej twórczości
N. —* Kazantzakis, który rozpoczął działalność pisarską
od dramaturgii; najpierw sięgał do motywów z gr. epiki
lud., potem napisał m.in. tragedię Christos (At 1915). Ceniąc
H. Bergsona i F. Nietzschego pragnął ukształtować własną
filozofię i mistykę, co sformułował w książce aforystycznej
Salvatores Dei (At 1927), mówiącej o ćwiczeniu ascet. (ma
ono dźwigać duszę do coraz wyższych kręgów: jaźń, ludzkość,
ziemia, wszechświat, Bóg; owocem ćwiczenia jest działanie,
a po nim wiodące ku odkupieniu milczenie); realizacją
tak rozumianej mistyki jest poemat epicki Odisija (At 1938),
będący w treści anegdotycznej dalszym ciągiem Homerowej
Odysei (o późniejszych podróżach Odyseusza, m.in. o spotkaniu
Buddy, Don Kichota i Chrystusa); wg Kazantzakisa
człowiek ma walczyć ze względu na wartość samej walki, a
wolność polega na pogodzeniu się z ostateczną pustką; koncepcję
tę wyraził pisarz w cyklu dramatów hist, i współcz.
oraz w powieściach powojennych, których bohaterowie (największą
sławę zyskała tytułowa postać z Wios ke politija tu
Aleksi Zorba, At 1946; Grek Zorba, Wwa 1971, 19855) górują
biol. dynamizmem nad postawami nihilistycznymi. Trzeba
też wymienić powieść o rei. życiu wsi gr. O Christos ksanastawronete
(At 1949; Chrystus ukrzyżowany po raz wtóry, Wwa
1958, 1978).

W okresie międzywojennym wyróżniała się w l.g. twórczość
późniejszego laureata nagrody Nobla (1963) J. -* Seferisa,
zwl. tom wierszy Strofi; jego liryka (na sposób śródziemnomorski
urzeczowiona) współtworzyła niekiedy większe poematy,
swoiście epickie (m.in. Mithistorima, At 1935); tomy
krótkich wierszy nazwał Tetradio Jimnasmaton (At 1928-37),
czyniąc aluzję do intelektualnego i rzemieślniczego pojmowania
sztuki pisarskiej, i Imerologio Katastromatos (I-III, 1940-
-61), odnosząc tytuł do traktowania pisarstwa jako duchowej
wędrówki; wielkim osiągnięciem poety w dziedzinie wykorzystania
środków poezji nowoczesnej do konstruowania panoramy
obrazów, będącej zarazem medytacją metafiz. o treści
życia i niezmienności wartości duchowych, był poemat Kichli
(At 1946), a także późne poematy {Pano se mia chimoniatiki
achtina, Epi skinis, Therino iliostasi) ze zbioru Tria krifa piimata
(At 1966).

Ważną rolę w gr. życiu lit. odgrywa! wpływowy do dziś
periodyk „Nea Estia" (1927), od 1933 redagowany przez nowelistę
i krytyka Petrosa Charisa (wlaśc. Jannisa Marmariadisa,
ur. 1902); 1935 Andreas Karantonis (1910-82), krytyk
związany dążnością artystyczną z pokoleniem Seferisa, rozpoczął
wydawanie periodyku „Nea Grammata"; w tym czasie
ukazał się również Ipsikaminos (At 1935), zbiór parapoetyckich
tekstów surrealistycznych Andreasa Embirikosa (1901-
-75), nawiązujący do obu Manifestes du surréalisme (P 1924,
1930) André Bretona. Surrealizm (potem zaniechany) był impulsem
dla wielu ówczesnych poetów gr., zwl. zaś dla Odisseasa
Elitisa (właśc. Odisseasa Alepudelisa, ur. 1911, lit. nagroda
Nobla 1979), któremu surrealistyczna wyobraźnia posłużyła
apoteozie światła i krajobrazów M. Egejskiego w
zbiorach poezji Prosanatolismi (At 1940), Ilios o protos (At
1943); doświadczenia wojenne zaś wyraził w poemacie Asma
eroiko ke penthimo ija to chameno anthipolochago tis Alwanias
(At 1945); opublikował też poemat Aksion esti (At 1959;
składający się z 3 części: Jenesis, Ta Pathi, Doksastikori), rodzaj
poetyckiej teodycei wskazującej na przezwyciężanie
smutku świata w nadziemskim promieniowaniu wieczności.

Pośród poezji XX w. wyróżnia się dzieło Jannisa Ritsosa (ur.
1909), traktujące o urodzie życia, lecz charakteryzujące się
zbytnią retorycznością; natomiast twórczość J. —* Sarandarisa
zmierzała ku poezji mist.; istotne miejsce zajmują też utwory
Nikosa Gatsosa (ur. 1915), autora poematu Amorgos (At
1943), bliskiego surrealizmowi, oraz Nikiforosa Wrettakosa
(ur. 1911), niegdyś pesymisty, bliskiego poezji Kariotakisa, a
w syntetycznym tomie Odiporia (At 1972) ukazującego poezję
określaną mianem „neochrześc. optymizm".

W kolejnych 10-leciach kontynuowane były dotychczasowe
gatunki prozy fabularnej (zwł. powieść i nowela rodzajowa).
Thrasos Kastanakis (1901-67) w powieściach i opowiadaniach
ukazywał szczególnie region hellenizmu konstantynopolitańskiego.
Stratis Miriwilis (właśc. Stratis Stamatopulos, 1892-
-1969) swoje doświadczenia wojenne (1912-22) wprowadzi!
do / zoi en tafo (1924), a jego liczne późniejsze powieści łączą
substancjalność obserwacji z kunsztownością stylu.

Dramatyczny
obraz niedoli Greków z Azji Mn. przedstawił w
swoich powieściach Ilias Wenezis (wlaśc. Ilias Mellos 1904-
-73); odtworzył on także łagodne wspomnienia z przeżytego
tam dzieciństwa w książce Eoliki Ji (1943). Angelos Terzakis
(1907-79) zdobył sławę powieścią hist. Prinkipessa Izabo (At
1946; rozległa panorama życia na Peloponezie XIII w. pod
władzą Franków); późniejsze jego książki, jak np. Mistiki zoi
(At 1957), cechuje pełna niepokoju problematyka metafizyczna.
Współczesności i historii dotyczy również wyrafinowana
stylistycznie twórczość Pantelisa Prewelakisa (ur. 1909), odwołująca
się często do wł. renesansu; obszerna jego trylogia
O Kritikos (I-III, At 1948-50, 19652) jest epopeją walk Krety
o wolność.

Najwięcej nowatorstwa formalnego w prozie powieściowej
wprowadziła do l.g. Melpo Aksioti (1906-73) w utworach Diskoles nichtes (1938) i Thelete na chorepsume,
Maria (1940). Proza okresu powojennego starała się sprostać
tragicznym doświadczeniom okupacji i wojny domowej
1947-49); jest to widoczne w dziełach m.in. Stratisa Tsirkasa
1911-80) oraz Rodisa Rufosa (ur. 1924); natomiast Angelos
Wlachos (ur. 1915) podjął gr. tradycję powieści historycznej.

W Polsce wydano antologie l.g. - Antologia poezji nowogreckiej
(Wwa 1970), Poeci nowej Grecji (Wwa 1972, 19872),
Nowe przestrzenie Ikara. Antologia poezji greckiej XX wieku
(Pz 1972, 19853), Latarnie Posejdona. Antologia greckiej poezji
morskiej (Gd 1978) i Poławiacze gąbek. Antologia greckich
opowiadań morskich (Gd 1981).

 

B. Knos, L'histoire de la littérature néo-grecque. Sto 1962; M. Vitti, Storia della letteratura neogreca. Tn 1971; L. Politis. A History of Modem Greek Literature, Ox 1973; M. Ligizos. To neoellinikó piai sto pangósmio théatro I-II, At 1980; V. Mascare Narrativa neogreca. At 1983; M. Żeczew, Greckata poezija meżdu dwete swetowni wojni, Sofija 1983; N. Chadzinikolau, Literatura nowogrecka 1453-1983. Wwa 1985; D. Kohler, La littérature grecque moderne, P 1985.

Podobne prace

Do góry