Ocena brak

Grecka filozofia jako nauka teoretyczna. Grecka filozofia przyrody. Pierwsze filozoficzne pytania dotyczące struktury świata. Poszukiwanie arché

Autor /Waldemar1888 Dodano /21.04.2011

Starożytni Grecy jako pierwsi przezwyciężyli mitologiczne myślenie o rzeczywistości, mitologiczne patrzenie na świat. O ile bowiem przed Talesem i innymi filozofami istniały rozmaite nauki „praktyczne”, tj. związane z poszczególnymi rzemiosłami, jak też z magią, o tyle ci myśliciele wprowadzili teoretyczne nastawienie do uprawiania nauki. Polegało ono na tym, że poszukuje się:

1) prawdy dla niej samej (nie zaś, że poszukujemy rozwiązań technicznych do budownictwa, rolnictwa czy wojskowości itp.),

2) przyczyn, racji, zasad oraz

3) usiłujemy odpowiedzieć na pytaniedia-ti?”, czyli „dlaczego?”.

Pierwsze naukowe, teoretyczne pytania, jakie postawił człowiek, dotyczyły otaczającego go świata. Starożytni myśliciele, którzy zapoczątkowali badania filozoficzne, interesowali się przyrodą, byli filozofami przyrody, czyli takimi wczesnymi kosmologami, stąd ów okres starożytnej filozofii nazywany jest też naturalistycznym. Wychodzili z pewnych empirycznych założeń odwołujących się do naszego potocznego (naiwnego z punktu widzenia nauki) poznania rzeczywistości i na ich podstawie wysnuwali ogólne twierdzenia dotyczące struktury świata.

O ile z dzisiejszej perspektywy możemy mieć zastrzeżenia, co do metodologii badań wczesnych greckich kosmologów, o tyle trzeba im przyznać, że wielu z nich, dysponując nawet tak „naiwnym” poznaniem i nie posiadając żadnej aparatury badawczej, sformułowało tezy, które np. dwudziestowieczna fizyka teoretyczna ogłosiła po wielu wiekach żmudnych prac, obserwacji i obliczeń. Należy też pamiętać, że starożytni filozofowie przyrody wprowadzili do nauki fachową terminologię, którą posługujemy się do dziś („kosmos”, „chaos”, „atom”, itd.).

Mówimy o kilku okresach w dziejach filozofii starożytnej: naturalistycznym, humanistycznym (sofiści, Sokrates, cynicy), okresie wielkich syntez, wielkich systemów (Platon, Arystoteles), hellenistycznym (stoicy, epikurejczycy, sceptycy) oraz patrystycznym (okresie filozofii chrześcijańskiej uprawianej przez Ojców Kościoła).

Jedną z pierwszych istotnych kwestii postawionych przez starożytnych myślicieli, był problem (zauważalnej w naszym potocznym poznaniu) zmienności rzeczy fizycznych, czyli filozoficzne zagadnienie ruchu: dlaczego niektóre rzeczy ulegają zmianom szybszym, inne wolniejszym? Co leży u podłoża tychże zmian? Czy wszystkie rzeczy zbudowane są podobnie, czy nie? Czy obiekty fizyczne są tylko przejawami jednego bytu, czy też istnieje wiele bytów realnych? A może dostrzegana zmienność realnego świata jest tylko złudzeniem powstałym w wyniku niedoskonałości działania naszych zmysłów? Stąd też poszukiwana przez filozofów arché, czyli zasada świata, posiadała różne znaczenia w zależności od tego, na jaki aspekt rzeczywistości chciał dany myśliciel zwrócić uwagę.

Dziś nie wyobrażamy sobie badań naukowych bez komputerów i skomplikowanego, laboratoryjnego instrumentarium.

Najważniejsze i najstarsze ośrodki filozoficzne w Grecji powstały w miastach Milet, Efez, Jonia i Elea. Za protoplastę filozofii uważa się (znanego nam z matematyki) Talesa (VII/VI p. Chr.) z Miletu, który postawił problem struktury świata i który uznał wodę za podstawowy

Stąd nieraz mówi się o filozofach, podając obok imienia miasta, z których pochodzili, jak też o szkołach: efeskiej, jońskiej itp. pierwiastek, za czynnik konstytutywny fizycznej rzeczywistości. Anaksymander (VII/VI p. Chr.), będący najprawdopodobniej uczniem Talesa uznał bezkres, nieskończoność (apeiron) za arché. Jego zdaniem ten bezkres ma boski charakter. Uczeń Anaksymandra – Anaksymenes (VI w. p. Chr.) twierdził z kolei, że powietrze, tchnienie stanowi zasadę rzeczywistości, podstawowy pierwiastek. Dusza też jest powietrzem, tchnieniem.

Heraklit (VI/V w. p. Chr.) żyjący w Efezie, uznał ogień za podstawowe tworzywo rzeczywistości fizycznej. On też dostrzegł nieustanną zmienność świata przyrody (gr. panta rei), ale, co ciekawsze na tę zmienność naprowadziło go refleksyjne dostrzeżenie zmienności treści ludzkiego umysłu. Heraklit zwrócił uwagę na to, że nasza świadomość podlega nieustannym zmianom, ciągle przepływają przez nią nowe treści i analogicznej zmienności doszukał się w świecie zewnętrznym („do tej samej rzeki nie można wejść dwa razy”).

Pitagoras (VI/V w. p. Chr.) uchodzący za tego, kto wymyślił nazwę „filozofia“, uważał liczbę za konstytutywny czynnik rzeczywistości. Świat jest kosmosem, a nie chaosem, tzn. jest bytem uporządkowanym (i to matematycznie). Uprawianie nauki teoretycznej było według Pitagorasa drogą do oczyszczenia duszy.

Jednym z przedstawicieli szkoły eleackiej był Parmenides (VI/V w. p. Chr.), który jako pierwszy w historii filozofii położył nacisk wyłącznie na poznanie czysto intelektualne („empiria jest drogą głupców”) oraz na analizowanie zawartości umysłu, gdyż – zdaniem Parmenidesa - treści obecne w nim można uznać za tożsame z badanym bytem.

Atomiści greccy (Leucyp (V w. p. Chr.), Demokryt (V w. p. Chr.)) odrzucali świadectwa zmysłów, uznając je za niewiarygodne, nieprzydatne z punktu widzenia nauki. Zdaniem tychże filozofów zasadą organizującą fizyczną rzeczywistośćdrobne cząstki poruszające się w próżni, czyli atomy. Nie są one dostrzegalne za pomocą naszego wzroku, lecz możemy je ujrzeć „oczyma umysłu”, intelektualnie. Atomiści, co ciekawsze, używali tu też zamiennie ze sformułowaniem „atom”, określenia „idea”.

Łac. constitutio = ustanowienie, właściwość.

Mimo tego obrazowego określenia, odkrycie Heraklita było z entuzjazmem przywoływane przez XX-wiecznych fizyków, wskazujących na energię jako ostateczny pokład tego, co fizyczne. Gr. energeia = czynność, działanie, siła, moc.

Nie należy tego sformułowania banalizować. Proporcje odkrywane w przyrodzie (harmonia, symetryczność itd.), niezwykła precyzja w wewnętrznej budowie organizmów, cykliczność zmian w świecie organicznym, to jedne z wielu przykładów matematycznego porządku struktury świata.

Podobny wątek pojawi się u Platona.

Poglądy Parmenidesa istotnie wpłynęły na filozoficzną postawę Platona.

Wyraz „idea” jest polską kalką z jęz. gr. idea = coś, co można zobaczyć; ujmowana wzrokowo forma, kształt; gr. idein = widzieć.

Dla filozofów przyrodników człowiek stanowił jeden z elementów otaczającego świata. Nie uważano go za byt wyróżniony, szczególny, wyjątkowy. Na człowieka zwrócili uwagę dopiero następni greccy myśliciele.

Podobne prace

Do góry