Ocena brak

GRADUAL (1)

Autor /Pafnucy Dodano /09.10.2012

(łac. gradale, graduale, liber gradualis, antiphonale
missarum), księga liturg. Kościoła łac. zawierająca
śpiewy proprium missae.

Pierwotną formą g. była księga zw. —» kantatorium, zawierająca
teksty psalmu responsoryjnego i alleluja; najstarszym
świadectwem potwierdzonym przez Ordo Romanus (I 10)
było tzw. Cantatorium z Fajum (z IV w.); często g. nie stanowił
jednak oddzielnej księgi, lecz łączony był z —* sakrament
a l e m , a po reformie pap. Grzegorza I Wielkiego z —> antyfonarzem;
Amalaremu z Metzu (IX w.) przypisuje się podział
ksiąg na g., czyli zbiór śpiewów mszalnych (—> antyfona), na
antyfonarz - księgę obejmującą antyfony oficjum dziennego i
responsoriale zawierające śpiewy oficjum nocnego; od wczesnego
średniowiecza powstawały także księgi liturg. obejmujące
teksty oficjum i mszalne iantiphonale missarum); najstarsze
z nich pozbawione były notacji muz., jak np. Antyfonarz z
Rheinau, VIII w. (Zurych, Bibliothek Cantonale), Antyfonarz
z Mont-Blandin, przełom VIII i IX w. (Bruksela, Bibliothèque
Royale, 10127-10144), Antyfonarz sancii Cornelii z
Compiègne, IX w. (obecnie Paryż, Bibliothèque Nationale) i
Antyfonarz z Senlis, ok. 880 (Paryż, Bibliothèque Ste Geneviève);
praktyka łączenia g. z antyfonarzem utrzymała się także
w późniejszych wiekach, czego świadectwem są rękopisy z
Nevers, XII w. (Bibliothèque Nationale), Worcester, XIII w.
(Kathedralbibliothek) i z Piacenzy, XIII w. (Biblioteca Capitolare).

W ciągu wieków g. kształtował się odpowiednio do ustalania
się zmiennych elementów liturgii (śpiewy, pozostawione
początkowo do wyboru kantora, z czasem zaczęto grupować w
sposób charakterystyczny dla danego ośrodka); w XI i XII w.
powstała i weszła do g. grupa śpiewów —» commune sanctorum;
nast. zaczęły się mnożyć teksty wersetów allelujatycznych
tak, iż wprowadzono tzw. melodie typiczne dla wielu różnych
tekstów; wprowadzono również nowe teksty anty fon
komunijnych, które zostały zaczerpnięte z perykop ewangelicznych
dnia (inaczej niż śpiewy alleluja, jeden tekst communio
miał niekiedy kilka melodii np. Lutum fecit - 7, a Oportet
te - 9).

Do g. weszły także fragmenty dawnej liturgii galijskiej
(np. —» ofertorium In virtute na uroczystość św. Szczepana i
antyfona Collegerunt na poświęcenie palm); in. dodatkiem
stały się śpiewy —> ordinarium, włączone do g. w XI w.; w
niektórych rękopisach (np. G. z Benewentu, przełom XI i XII
w.) umieszczano je w odpowiednich miejscach proprium missae
(np. —> Kyrie i —» Gloria po —» introicie, a przed psalmem
gradualnym); ostatnim dodatkiem do g. byty sekwencje, notowane
zazwyczaj na końcu rękopisu.

Z uwagi na pewne cechy wspólne g. można podzielić na 2
grupy: wsch. i zach.; pierwsza, stosunkowo jednolita pod
względem zapisu neumatycznego i tradycji repertuarowej,
obejmowała rękopisy krajów germ, i słow., np. G. z Sankt
Gallen, X w. (Stiftsbibliothek), G. z Einsiedeln, przełom X i
XI w. (Stiftsbibliothek), G. z Sankt Emmeram, 1301-37 (Monachium,
Bayerische Staatsbibliothek) i G. z Seeon, 1040-61
(Wiedeń, Österreich National Bibliothek); do zach, grupy zaliczano
g. krajów romańskich i wyróżniano w niej kilka rodzin
(w zależności od rodzaju notacji neumatycznej); najstarsza
obejmowała rękopisy G. z Chartres, X w. (Bibliothèque Municipale),
inna - Xl-wieczne rękopisy G. z Saint-Denis-Corbie
(Paryż, Bibliothèque Nationale) i G. z León, przełom X i XI
w. (Biblioteca Municipal); w tej grupie oddzielną rodzinę stanowiły
g. zakonne (kartuzjańskie, cysterskie, franciszkańskie,
domin, i norbertańskie).

W końcu XV w. pojawiły się pierwsze g. drukowane (wyd.
weneckie z 1499 z notacją kwadratową); potryd. wydanie g. znane jako Editio Medicaea z 1614-15 było świadectwem dekadencji
—» chorału gregoriańskiego, nosząc wyraźne znamiona
muzyki renesansowej; dopiero w XIX w. ukazało się kilka
kryt. wydań g. przywracających śpiewowi kośc. właściwą mu
rangę i godność (L. Lambillotte, Graduale, P 1856; J. Pothier,
Liber gradualis iuxta codicum fidem, Solesmes 1883, 18852 i
W.H. Frere, G. Sarisburiense, Lo 1896); wyd. Pothiera stało
się podstawą do oficjalnego wydania g. przez benedyktynów z
—» Solesmes na zlecenie pap. Piusa X (G. sacrosanctae Ecclesiae
de tempore et de Sanctis, Rb 1908).

Po Soborze Wat. II ukazały się Kyriale simplex (CV 1964) i
Graduale simplex (CV 1967), a na mocy nowego Ordo Cantus
Missae z 1972 - wspólne wyd. obu ksiąg - Graduale simplex
(CV 1975).

 

A.. Gastoué, Le g. et l'antiphonaire romains. Histoire et description, Lv 1913; Antiphonale Missarum Sextuplez. Bru 1935; Righetti I 263-270, 571-576; P. Thomas, ECat VI 983-986; A. Chavasse, Les plus anciens types du lectionnaire et de Vantiphonaire romains de la messe. RBen 62(1952) 3-94; H. Hucke, Graduale. EL 69(1955) 262-254; M. Melnicki, B. Stäblein, MGG V 622-632; A.G. Martimort, L Eglise en prière. Introduction à la liturgie, P 1961, 350-351; M. Huglo, NGrove VII 601-609.

Podobne prace

Do góry