Ocena brak

GOTYCKIE PISMO

Autor /Lilianna Dodano /09.10.2012

Odmiana pisma łac. z charakterystycznymi
elementami ornamentacji, właściwa epoce stylu
got. (—» gotyk); powstało w XI-XIII w. w pn. Francji i Flandrii
w wyniku stopniowego przekształcania karolińskiej minuskuły
(pod wpływem pisma wyspiarskiego) i dominowało
w E u r o p i e do XV w.; nazwa została wprowadzona w końcu
XVII w. przez —» maurynów.

W XI w. kształt liter odzwierciedlał zmiany zachodzące w
a r c h i t e k t u r z e (np. formy ostrołukowe); litery straciły wygląd
zaokrąglony i stały się bardziej zaostrzone, przełamane,
podobne kształtem do rombu (litery umieszczano blisko
siebie, zaś wiersze odznaczały się zwartością optyczną i
geometryczną, wąska interlinia obniżała czytelność pisma).
Gotyzacja minuskuły karolińskiej stworzyła zasadniczo
i typ pisma (romano-gotica), z którego w poł. XIII w. powstało
kilka jego rodzajów; w piśmiennictwie kodeksowym
(książkowym) wytworzyło się monumentalne pismo kaligraficzne,
zw. t e k s t u r ą albo fraktura (littera formata, textualis),
z osobnym alfabetem liter dużych wziętych z kapituły
i uncjały, używane do najcenniejszych rękopisów (Biblia,
księgi liturg. i modlitewniki; we Francji i Niemczech posługiwano
się nim jeszcze w czasach nowoż.).

We Włoszech
i w Hiszpanii na pocz. XIII w. litery pisma kodeksowego,
zw. r o t u n d ą , były szerokie, okrągłe i bez włoskowatych
nasadek (littera Bononiensis albo Venetiana); stosowano je
jeszcze w XVII w. do —» graduałów i —» antyfonarzy. W ramach
piśmiennictwa kodeksowego uprawiano także tzw.
średnie pismo tekstowe (zwł. pracownicy nauki i pisarze),
k t ó r e uległo lokalnym zróżnicowaniom (np. paryskie, bolońskie,
oksfordzkie) ; pismo kursywne (littera textualis
currens lub notula, mające mniejszy moduł) stosowano w
mniejszych objętościowo dziełkach i książkach dewocyjnych.

P o n a d  t o w XIV w. we Włoszech stosowano gotykoantykwę
(lub fere humanística) z pogranicza p.g. i human., we Francji
zaś w XIII-XV w. - pismo perełkowe, charakteryzujące się
drobnymi ściągniętymi kształtami, wykorzystywane do
sporządzania modlitewników.

Tendencje gotyzujące struktury p.g. pojawiły się w kancelariach
w końcu XII w., a ich rozwój przypadł na XIII w.;
wcześniejszą minuskułę gotycką dokumentów odróżniały od
pisma książkowego - wydłużone ponad wiersz i poniżej wiersza
laski ozdobione podwójnymi pętelkami i węzełkami,
skłonność do łączenia liter (za pomocą pętel i kreseczek)
oraz większa niż w piśmie kodeksowym okrągłość ogólnego
wyrazu pisma.

Od poł. XIII w. występowały cechy kursywne
pomocne przy przyspieszaniu (skracanie lasek i sprowadzanie
ornamentu do pętli pojedynczej); dzięki temu nastąpiło
zbliżenie do drobnego pisma potocznego, tzw. no t u l i -
podstawowego pisma codziennych zapisów; w XIV w. notula
kancelaryjna i rękopiśmiennicza umocniła cechy kursywne.

Potrzeba szybkiego pisania doprowadziła do powstania
w 2. poł. XIV w. najbardziej rozwiniętej i odtąd stale stosowanej
postaci kursywy got. - k u r r e n t y (littera currens),
używanej do notatek, ksiąg sądowych i kancelaryjnych; stanowiła
ona odtąd codzienne pismo ludzi piszących i używana
była od XVI w. w niektórych krajach. Włoska minuskuła
kancelaryjna miała wygląd okrągły, długie linie i delikatny
światłocień; in. odmianą włoską p.g. było pismo kupieckie
rozwijające się w XIII-XIV w., zw. m e r c a n t e s c a . W
Hiszpanii długo kontynuowano minuskułę przejściową (tzw.
letra de privilegios), oprócz której zaczęto stosować w XIV w.
kursywę (letra de albalaes).

We Francji w pol. XIV w. pojawiła
się tzw. b a s t a r d a (lettre de bâtarde) - kursywa pochylona
w prawo, silnie skontrastowana przez grube linie
schodzące oraz linie poziome; szczególnie charakterystyczne
były laski - grube u nasady i zaostrzone u dołu; bastarda
oddziaływała na całą Europę (z wyjątkiem Włoch i Hiszpanii);
w Niemczech 1500-20 wytworzyło się z bastardy pismo
n e o g o t y c k i e , rozpowszechnione przez mieszczaństwo na
terenach Czech, Danii i Francji (w Niemczech stało się ono
pismem nar. skasowanym formalnie 3 I 1941 przez nar.
socjalistów).

W P o l s c e - p . g . zostało przyjęte już w XI w. ; niemal do
końca XIV w. w kodeksach własnej produkcji i najczęściej
importowanych księgach liturg. przeważała tekstura got. o
niezbyt ostrych kształtach. Kodeksy tworzyli początkowo
skryptorzy klasztorni (głównie cystersi), od 2. poł. XIV w.
pisarze zawodowi, tzw. katedralisi (scriptor librorum cathedralium)
w Krakowie (klasztor Bożego Ciała), Wrocławiu,
Lwowie i Warszawie. Wraz z rozwojem szkolnictwa i wzros
t em zapotrzebowania na książkę tekstura got. przybrała
cechy minuskulne i kursywne, a w p o ł . X I V w. - cechy notuli.

Wraz z rozwojem kontaktów nauk. ze środowiskiem wł. i
paryskim rozwinęła się kursywa tekstowa (cursiva textualis
oraz cursiva textualis formata), która w końcu XIV w. uzyskała
znamiona właściwe dla kurrenty; w XV w. (od ok.
1420) pisano księgi bastarda. W kancelariach pismo dokumentowe
znajdowało się od XIII w. pod wpływem pisma
kodeksowego, w X I V i XV w. - kursywnego, które rugowało
niekiedy pismo kodeksowe.

P.g. wykorzystywano w drukarstwie; pierwsi drukarze
(J. Gutenberg, Johannes Faust, Peter Schöffer St.) do wycinania
czcionek drukarskich używali wzorów z obiegowych
w pol. XV w. rękopisów literackich. Biblią (42-wierszową)
Gutenberga wydrukowano średnim pismem tekstowym; do
druków ulotnych stosowano b a s t a r d e i wł. r o t u n d ę . Na pn.
od Alp w XV i 1. poł. XVI w. najpospolitszym d r u k i em była
s z w a b a c h a , czcionka oparta na lokalnej interpretacji
bastardy, rozpowszechniona przez drukarzy niem. w E u r o p i e
Środk.; z Augsburga i Norymbergi wyszła najpopularniejsza
(aż do XX w.) f r a k t u r a powstała z e szwabachy.

W Polsce drukowano najpierw rotundą pd.-niem. (gotyko-
-antykwą), później teksturą i najczęściej stosowaną rotundą
wenecko-niemiecką, od 1522 używano fraktury, 1540-1650
szwabachy.

 

E. Crous, J. Kirchner. Die gotischen Schriftarten, L 1928; H.C. Schulz,
The Gothic Script of the Middle Ages, San Francisco 1939; A Fifteenth Century Modus scribendi from the Abbey of Melk, C 1940; J.G. Février, Histoire de l'écriture, P 1948, 19592; W. Semkowicz, Paleografia łacińska, Kr 1951; P. D' Angelo, Storia della scrittura, R 1953; K. Górski, Neografia gotycka. Podręcznik pisma neogotyckiego XVl-XX wieku, To 1960. Wwa 1978 ; F. Arribas Arranz. Paleografia documental hispánica, Valladolid 1965; H. Hirsch. Aufsätze zur mittelalterlichen Urkundenforschung, Kö 1965 , 276-294; J. Kirchner, Scriplura gothica libraria. A saeculo XII usque ad finem medii aevi. Mn 1966; J. Szymański. Nauki pomocnicze historii. Lb 1968. Wwa 198.34, 318-405; A. Gieysztor, Zarys dziejów pisma łacińskiego. Wwa 1973; J. Stiennon, Paléographie du moyen-âge, P 1973; B. Bischoff, Paläographie des römischen Altertums und des abendländischen Mittelalters, B 1979.

Podobne prace

Do góry