Ocena brak

GOSTYŃ

Autor /Lilianna Dodano /08.10.2012

Parafie i dekanat w archidiec. poznańskiej ;
s a n k t u a r i um maryjne na Świętej Górze Gostyńskiej.

1. M i a s t o - usytuowane w dolinie rzeki Kani, lokowane
1278 na prawie niem.; w XIV w. przy szpitalu, będącym
prepozyturą benedyktynów z Lubinia i połączonym (patronacko)
z kościołem św. Marcina w pobliskim —» Gostyniu
Starym, wybudowano drewniany kościół Świętego Ducha,
który 1565 przejęli protestanci (w p o ł . XVIII w. s p ł o n ą ł ) .
Kościół par. w G. (drewniany) z 2. poł. XIII w. pod wezw.
św. Małgorzaty, zastąpiony został 1419-30 got. budowlą
murowaną fundacji Bartosza i Janusza Wezenborgów - ówczesnych właścicieli G.; w 1. poł. XVI w. dobudowano
od pd. strony prezbiterium kaplicę św. Anny, ufundowaną
przez burmistrza Makarego Skoczylasa z obrazem Św. Anna
Samotrzecia z poł. XVI w. (fundacja ta związana jest przypuszczalnie
z powstałym wówczas w G. bractwem św. Anny);
w ołtarzu głównym kościoła znajduje się obraz MB z Dzieciątkiem
w wieńcu kwiatów (szkoła flamandzka, 2. pot.
XVII w.). W okresie reformacji G. byt prężnym ośrodkiem
dysydenckim (sąsiedztwo z —* Lesznem);

1560 właściciele
G., Borkowie oddali p r o t e s t a n t om kościół par., w którym
1565 odbył się synod dysydencki; 1566 dzięki konwersji
Mikołaja Borka katolicy odzyskali kościół; w okresie zabor
ów G. był ważnym ośrodkiem walki o zachowanie polskości;
1835-51 działało tu Kasyno Gostyńskie, zał. przez ziemian
wlkp. z Gustawem Potworowskim i Józefem Łubieńskim
na czele, obejmujące swym działaniem pol. życie s p o ł . ,
kulturalne i polit, (posiadało także bibliotekę); aktywnym
członkiem był E. —» Bojanowski, który w G. rozwinął swą
działalność rei. i charytatywną (m.in. założył tu seminarium
pedagog, dla członkiń tworzonego przez siebie zgrom, służebniczek
NMP).

W 20-leciu międzywojennym działalność
rei. i społ. prowadziły kat. organizacje powstałe przy kościele
i gimnazjum, którego głównym twórcą był ks. S. Olejniczak;
zał. 1924 przez W. Stachowskiego Polskie Tow. Dramatyczne
„ F r e d r e u m " wydawało 1928-38 „Kronikę Gostyńską" (redagowaną
przez Stachowskiego), w której publikowano także
nauk. artykuły z zakresu kośc. historii Wielkopolski, zwł.
miasta G. i s a n k t u a r i um na Świętej Górze; w związku z koronacją
obrazu Świętogórskiego 1928 odbył się w G. zjazd
organizacji kat. z całej Polski, k t ó r e g o akta wydał W. Kołomłocki
(Dokumenty IX Zjazdu Katolickiego w G. w dniach
23 i 24 czerwca 1928, Pz 1928); z tej okazji na rynku miasta
o d s ł o n i ę t o pomnik-figurę Serca Jezusa, usuniętą przez hitlerowców,
którzy na tym miejscu w listopadzie 1939 dokonali
egzekucji pol. zakładników z G.; po II wojnie świat, przeprowadzono
kolejną restaurację kościoła par., który 1952-54
otrzymał polichromię W. Taranczewskiego; 1973 erygowano
w G. drugą par. przy kościele Świętego Ducha i Najśw. Serca
Pana Jezusa, wybudowanym 1908-10 przez protestantów, a
p r z e j ę t ym przez katolików 1945; w G. mają dom zak. szarytki
(od 1840) oraz 3 domy służebniczki dębickie (po II wojnie
świat.). Do dekanatu G. należy 10 parafii: Domachowo,
2 w G., G. Stary, Kunowo, Piaski, Siemowo, Strzelce Wielkie,
Szelejewo i Zalesie Wielkopolskie.

2 . S a n k t u a r i u m m a r y j n e na Świętej Górze (Głogówko),
położone na wzniesieniu odległym ok. 2 km od
miasta, powstało jako miejsce pielgrzymkowe w 2. poł.
XV w. - w związku z czczonym tu obrazem MB (wg kronik
XVIII w. „od czasów niepamiętnych"); pierwsza wzmianka
źródłowa o istnieniu kaplicy (nielegalnie wybudowanej przez
P i o t r a Borka i mieszczan, za co bp Andrzej z Bnina nałożył
k a r ę interdyktu) pochodzi z 1468; 1511 bp J. Lubrański zezwolił
na budowę kościoła, wzniesionego 1513 w stylu got.
pod wezw. Nawiedzenia MB i św. Franciszka z Asyżu, z fundacji
Macieja Borka i prob. Stanisława z Oporowa; 1631
powstało przy nim miejskie bractwo różańcowe, a 1643 erygowano
kolegium mansjonarzy z obowiązkiem odprawiania
oficjum o N M P w oznaczone dni ferialne i w święta maryjne;
kościół rozebrano pod koniec XVII w., gdy obok wzniesiono
nowy pod wezw. Niepokalanego Poczęcia NMP; 1677 t e r e n
Świętej Góry zakupiła od Borków Zofia z Opalińskich Konarzewska,
by wraz z kościołem przekazać go ufundowanej
1668 przez A. Konarzewskiego kongr. O r a t o r i um św. Filipa
Neri (— filipini); nowy kościół wzniesiony 1675-1736, z
fundacji Konarzewskich, należy do unikalnych w Polsce - w
stylu barokowym, budowany na oktogonie wg planów B.
Longheny (jako replika jego kościoła S. Maria delia Salute
w Wenecji); kopulę wykonał wg własnego projektu Pompeo
F e r r a r i , który również jest a u t o r em wystroju prezbiterium
o bogatej dekoracji stiukowej;

ołtarz główny z kolorowych marmurów w barokowym stylu Andrea Pozzo jest kopią
o ł t a r z a kościoła Imienia Jezus we Wrocławiu, t a b e r n a k u l um
z miedzi pozłacanej i ze srebra, w stylu r o k o k o 1759-64 wykonał
wrocł. złotnik Tomasz Plakwitz; freski na centr, kopule
wyobrażające sceny z życia św. Filipa Neri, malowane 1746
przez G.W. Neunhertza, zalicza się do najwybitniejszych
dzieł ściennego malarstwa barokowego Wielkopolski; autorstwa
Neunhertza jest też polichromia latarni wieńczącej
kopułę (freski odkryte 1968 - oko Bożej Opatrzności i aniołowie),
natomiast freski o tematyce różańcowej w kopule
p r e z b i t e r i um oraz na jego bocznych ścianach wykonali w 2.
poł. X IX w. N. Bauer i J . Frank (szkoła monachijska).

O b r a z MB, malowany na desce lipowej, o rozmiarach
1,45 X 1,07 m, opatrzony monogramem SB i datą 1540,
jest prawdopodobnie zmodernizowaną repliką starszego
malowidła, otaczanego kultem w średniowieczu; widoczny
jest eklektyzm stylów - Madonna w pólpostaci z Dzieciątk
i em jest w typie —> Hodegetrii, aniołowie podtrzymujący
koronę nad jej głową są w stylu got., zaś strój postaci ma
ornamentację renesansową, podobnie jak realistyczne pejzaże
miasta G. i Świętej Góry z kościołem got.; Maryja trzyma
w prawej dłoni stylizowany kwiat białej róży (stąd czczona
też p o d wezw. Róża Duchowna); w dolnej kondygnacji t ł a napis:
„Eia Parens Nivei Salve Virguncula Floris / Salve Dulce
Decus Gloria Prima Mei" - nawiązuje do symboliki kwiatu,
wskazując chrystotypiczną jego interpretację; druga część
napisu - w lewym polu t ł a - odnosi się do NMP: „Que est Ista
Que ascendit per desertům. Canticorum" (Pnp 8,5). Autorstwo
XVI-wiecznej repliki wiąże się z warsztatem działającym
w 1. poł. XVI w. w Poznaniu i z osobą Młodszego
Mistrza Tryptyku z Szamotuł oraz Tryptyku z Mądrego;
obraz Świętogórski zaliczany jest do najbardziej reprezentatywnych
dzieł malarstwa renesansowego w Wielkopolsce;
w czasach nowoż. stanowi! wzorcowy typ Madonny dla regionu
Wielkopolski; zasłonę obrazu, ze srebra, z postacią MB
Niepokalanie Poczętej, wykonał 1724-25 złotnik Walenty
Wiedigier.

P r z e d m i o t em kultu maryjnego na Świętej Górze jest
także MB Bolesna w typie Piety - polichromowana gotyckorenesansowa
rzeźba w drewnie z pol. XVI w.; podczas reformacji
podobno wrzucona do studni opodal kościoła, po
kilku latach wydobyta, okazała się nie uszkodzona; w celach
ekspiacji, na tym miejscu wystawiono kaplicę z freskami
obrazującymi legendę o losach figury (pędzla Bernarda
Preibisza COr z ok. 1868); statua z licznymi wotami znajduje
się w o ł t a r z u bocznym prezbiterium.

Zespół klasztorny z fundacji Teofili z Leszczyńskich Konarzewskiej,
budowany 1732-36 przez Ferrariego, wykończył
1748 A d am Stier; stanowi regularny czworobok z wirydarzem
do wewnątrz i fasadą wykończoną wieżą zegarową; w poł.
XIX w. na murze kośc. umieszczono popiersia 12 apostołów
(z piaskowca), a nad bramą 2 kobiece postacie - personifikacja
cnót wiary i nadziei, zaś na placu przed kośc. cmentar
z em - statuę Św. Filip Neri, a u wjazdu na Świętą Górę
(na tzw. Nadolniku) figurę MB Wspomożenia Wiernych w
typie turyńskim T. Lorenzone; podczas restauracji sanktua
r i um przeprowadzonej w poł. XIX w. (z okazji 200-lecia
filipinów) ściany nawy głównej ozdobiono freskami Preibisza,
wyobrażającymi naturalnej wielkości postacie pol.
świętych i błogosławionych (Stanisław Bp, Wojciech, Jacek
Odrowąż, Stanisław Kostka, Jozafat Kuncewicz, Andrzej
Bobola, Jan Kanty, Kazimierz, Jadwiga Śląska, Czesław,
Kinga, Salomeą, Bronisława, Szymon z Lipnicy).

Z tego
okresu pochodzą też niektóre obrazy w bocznych ołtarzach
wykonane 1821-25 w Dreźnie przez H. Arnolda (Św. Józef,
MB Różańcowa, MB Szkaplerzna) oraz Św. Filip Neri - kopia
Guido Reniego wykonana przez J. von Schraudolfa w 1.
poł. XIX w. Z powodu kasaty (1876) filipinów przez rząd
prus. kościół zamknięto; od 1881 (po wygranym procesie
sądowym Mycielskich o swoją własność) był okazyjnie otwierany, a od 1888 przywrócono w nim stale duszpasterstwo
powierzone kapelanom diec.; filipini wznowili swą działalność
1919; 1928 kard. A. Hlond z m a n d a t u Kapituły Bazyliki
Wat. koronował obraz;

1940 hitlerowcy zamknęli kościół,
a w klasztorze urządzili szkołę straży pożarnej i archiwum
stanu cywilnego; po II wojnie świat, była tu filia niższego
seminarium duch. w Olsztynie i konwikt dla uczniów szkół
gostyńskich, a od 1957 dom rekolekcyjny prowadzony przez
filipinów; 1954-68 przeprowadzono restaurację świątyni
wraz z rekonstrukcją pękniętej kopuły; 1971 pap. Paweł VI
przyznał kościołowi Niepokalanego Poczęcia na Świętej
Górze tytuł bazyliki mniejszej.

Główna uroczystość w sanktuarium obchodzona jest w
święto Zesłania Ducha Świętego (przez całą oktawę), poza
tym 15 V I I I , 8 IX i 8 X I I , a od 1965 partykularne święto pod
wezw. Róży Duchownej (zatwierdzone d e k r e t em Kongr. do
Spraw Kultu Bożego 3 VIII 1965) z własnym formularzem
liturg., wyznaczone na 5 X, przeniesiono 1976 na 25 VI
(rocznica koronacji obrazu), od 1977 obowiązuje w archidiec.
poznańskiej j a k o święto.

 

N. Pajzderski, Kościół księży Filipinów w G., SKHSP 8(1912) 41-66; Z.
Kozierowski, Dzieje G. w średnich wiekach, Pz 1913; S. Tabor, Kościół ojców Oratorianów w G. Na pamiątkę koronacji cudownego obrazu Matki Boskiej, Gostyń 1928; tenże. Krótki zarys historii cudownego obrazu Matki Boskiej Świętogórskiej, Kronika Gostyńska 3(1931-32) 17-36; W. Stachowski. Kościół Świętego Ducha w G.. Kronika Gostyńska 7(1935) 138; M. Skrudlik. Cudowny obraz Matki Boskiej Świętogórskiej, Wwa 1936; P. Schulz. Dzieje miasta G., Gostvn 1939; Nowacki DAP II 412-413; 649, 655 , 757; SzmPz 183-194. (1985) 195-202; M.M. Kornacka, Rola Świętej Góry w życiu Edmunda Bojanowskiego, NP 32(1970) 223-239; S. Śląski, Fundatorzy klasztoru na Świętej Górze pod G., NP 32(1970) 183-221; Bazylika i klasztor księży Filipinów na Świętej Górze kolo Gostynia. Przewodnik. Pz 1971; KZSP V. z. 4, 11-23; E. Bassi. J. Kowalczyk, Dzieto Baltazara Longheny w Polsce. Kościół Fiłipinów w G.. KAU 23(1978) 3-38; Dzieje Ziemi Gostyńskiej, Pz 1979; S. Jankowiak, Kasyno Gostyńskie 1835-1846, Pz 1985; K. Kuźmak, Maria Rosa Mystica. Sanktuarium na Świętej Górze Gostyńskiej (dzieje I teologia), Pz 1988.

Podobne prace

Do góry