Ocena brak

GOSPODY CHRZEŚCIJAŃSKIE

Autor /Lilianna Dodano /08.10.2012

Bezalkoholowe placówki
gastronomiczne, zajmujące się także popularyzacją
prasy i książek rei. oraz rozprowadzaniem dewocjonaliów;
stanowiły ze strony Kościoła kat. próbę przeciwdziałania
demoralizacji i wyniszczaniu narodu pol. przez pijaństwo;
organizowane w ramach akcji trzeźwościowej (—» abstynencki
ruch) przez osoby formowane duchowo w kręgu kapucynów
(Honorata Koźmińskiego, F. Szymanowskiego) lub
członkinie zakładanych przez nich bezhabitowych zgromadzeń
(martanki, służki NMP Niepokalanej), rozszerzyły się
na t e r e n i e Królestwa Pol. w X I X i XX w.

Zainicjowana przez bractwa trzeźwości akcja abstynencka
została zahamowana wskutek rozporządzeń carskich (1844,
1857) i zakazu prowadzenia bractw (1863); troskę o trzeźwość
przejawiało i podtrzymywało duchowieństwo, zwł. po objawieniach
w — Gietrzwałdzie (1877); z inicjatywą z a k ł a d a n i a
g.ch. wystąpił Szymanowski w broszurze Braterska przestroga
i rada mająca na celu wytępienie u ludu naszego złych dążności
wywołanych przez zubożenie, wynikające z nadużywania
trunków rozpalających (Wwa 1881); w myśl jego założeń
g.ch. miały przeciwdziałać okazjom do nadużywania alkoholu,
zwł. wśród ludności wiejskiej biorącej udział w nabożeństwach
i przybywającej na jarmarki lub do urzędów;
p o n a d t o g.ch. miały ustrzec lud przed wyzyskiem ze strony
szynkarzy (zwł. z karczem żyd.) i przeciwstawić się —> lichwie,
dostarczając po najniższej cenie jakościowo odpowiedni
posiłek.

W wielu g.ch. można było otrzymać pisma kat.
i lud. ( „ Z o r z a " , „Przegląd Katolicki", „Opiekun Domowych
i Pożytecznych Zwierząt", „ E c h o " , „ G o s p o d a r z " ) , elementarze
K. Promyka (K. Prószyński) oraz książki i broszury o
tematyce rei.-mor., a zwl. popularną hagiografię i katechizmy;
g.ch. zaopatrywały również ludność w różańce,
medaliki, szkaplerze, krzyżyki i książeczki do nabożeństwa.

Pierwszą g.ch. założyła 1879 Filipina Juszkiewicz (pod
kierownictwem Szymanowskiego) w Nowym Mieście nad
Pilicą; na jej wzór powstały g.ch. w Odrzywole, Mogielnicy,
Sochaczewie, Nowym Mieście, Zakroczymiu, Białej Rawskiej,
Grójcu, Goszczynie; w k r ó t k im czasie niemal w całym
Królestwie (na przedmieściach, w osadach, wsiach k o ś c ,
miejscach targów i jarmarków) przy poparciu proboszczów
i właścicieli majątków, powstały podobne g.ch. (kroniki
„Zorzy" z 1879-83 notują ponad 70) oraz herbaciarnie; ok.
1880 dla prowadzenia g.ch. powołane zostały martanki
(zw. gospodziarkami); gospody martanek (16 sióstr w 12
zespołach) obsługiwały rocznie do 20 000 stołowników; ok.
1882 nastąpiła fuzja martanek ze służkami, które przejęły
prowadzenie g.ch.;

1882-1918 istniało 25 bezalkoholowych
placówek gastronomicznych (w tym 13 herbaciarni) obsługiwanych
przez służki (Pułtusk, Ciechanów, Nowy Dwór, Zakroczym,
Częstochowa (2), Lublin (2), Płońsk, Kalisz, Korycin,
Słonim, Płungiany, Tykocin, Radzymin, Częstochówka,
Nowe Miasto nad Pilicą, Uniejów, Klwów, Bychawa,
Wrona, Blachownia, Dys, Wąsewo, Chlewiska); sporadycznie
i w miarę potrzeb bezalkoholowe g.ch. prowadziły także honoratki
w Ciechocinku (ok. 1913) oraz niepokalanki w Kielcach
(1908 g.ch. Opieki św. Józefa).

Niektóre g.ch. umożliwiały
podróżnym nocleg i spełniały funkcję zajazdów; były
one często dla parafian schronieniem i oparciem (służyły
radą, pomocą i przykładem); tu także obchodzono uroczystości
rodzinne, zwł. stypy pogrzebowe. Analogicznie do
g.ch. istniały propagowane przez duszpasterzy gospody lud.
(m.in. we wsi Kulesze Kośc. i Giedrojciach).

Z nakazu władz rządowych Królestwa Pol. g.ch. były
stopniowo likwidowane pod różnymi pretekstami (faktycznym
zarzutem było m.in. obwinianie g.ch. o prowadzenie
tajnego nauczania i urządzanie z e b r a ń ) ; 1919 istniało zaledwie
10 placówek gastronomicznych prowadzonych przez
służki; przekształcone z czasem w bary-jadłodajnie funkcjonują
jeszcze w Sandomierzu (1) i R a d o m i u (1).

 

Zorza 14(1879) - 19(1883); PKat 18(1880) - 21(1883); Gazeta Świąteczna 1(1881) - 2(1882); M. Możejewski, Słowa prawdy o pijaństwie i trzeźwości, Wwa 1881; J. Burszta, Społeczeństwo i karczma, Wwa Í951; H. Rożenowa, Produkcja wódki i sprawa pijaństwa w Królestwie Polskim 1815-1863, Wwa 1961; M. Werner, Ojciec Honorat Koźmiński kapucyn, 1829-1926, Wwa 1972, 329, 406-407; J. Duchniewski, Gospodziarki lub martanki, ZFP 1 238; M. Wójcik, Służki. ZFP 1 170-180; tenże, Zgromadzenie Sióstr Służek NMP Niepokalanej, Mariówka 1978, 259-263; L.J. Gadacz, Słownik polskich kapucynów, Wr 1986, ÍI 340-341.

Podobne prace

Do góry