Ocena brak

GOSPODARSTWO A PRZEDSIĘBIORSTWO ROLNICZE

Autor /Blandyna Dodano /13.08.2013

Gospodarstwo, przedsiębiorstwo rolnicze, gospodarstwo (przedsiębiorstwo) rolnicze to samodzielna jednostka techniczno-ekonomiczna wytwarzająca produkty rolnicze do bezpośredniego spożycia lub przetwórstwa rolno-spożywczego, technicznego oraz przeznaczanych na pokrycie własnych potrzeb i na sprzedaż. Gospodarstwo (przedsiębiorstwo) rolnicze jest podstawową jednostką produkcyjną w rolnictwie, wyodrębnioną pod względem prawnym, organizacyjnym i ekonomicznym. Każde przedsiębiorstwo rolnicze jest gospodarstwem, nie każde jednak gospodarstwo może być uznane za przedsiębiorstwo rolnicze. Kodeks cywilny w art. 55[3] stwierdza: „Za gospodarstwo rolne uważa się grunty rolne wraz z gruntami leśnymi, budynkami lub ich częściami, urządzeniami i inwentarzem, jeżeli stanowią lub mogą stanowić zorganizowaną całość gospodarczą wraz z prawami i obowiązkami związanymi z prowadzeniem gospodarstwa rolnego”. W kodeksie cywilnym nie wyodrębnia się przedsiębiorstwa rolniczego. Mówi się jedynie o przedsiębiorstwie. W praktyce pojęcia gospodarstwo i przedsiębiorstwo rolnicze wykorzystywane są zamiennie. Trudno jednak wykorzystywać nazwę przedsiębiorstwa w odniesieniu do gospodarstwa indywidualnego, które produkuje jedynie lub głównie produkty żywnościowe na potrzeby rolnika i jego rodziny.

Gospodarstwa (przedsiębiorstwa) rolnicze mają swoją specyfikę w porównaniu z ogółem przedsiębiorstw gospodarki narodowej. Pojęcie gospodarstwa uznać należy za kategorię historyczną. Gospodarstwo indywidualne w pełnym znaczeniu tego słowa wyposażone jest w określone siły wytwórcze niezbędne do wytwarzania produktów rolniczych. Gospodarstwo indywidualne o charakterze gospodarstwa rodzinnego korzysta głównie z własnej siły roboczej rolnika i jego rodziny. W przeszłości produkcja rolnicza była prowadzona głównie w gospodarstwie indywidualnym i wiązała się z gospodarką naturalną. Wytwarzana produkcja wykorzystywana była przede wszystkim na potrzeby własne rolnika i jego rodziny. Wraz z rozwojem gospodarczym gospodarstwa stopniowo przekształcały się w przedsiębiorstwa rolnicze wytwarzające produkty towarowe i świadczące odpłatnie rolnicze usługi produkcyjne. Polska jest jednym z niewielu krajów w Europie o relatywnie dużej liczbie gospodarstw indywidualnych prywatnych, wytwarzających produkty rolnicze głównie na potrzeby własne rolnika i jego rodziny.

Przedsiębiorstwa rolnicze oraz gospodarstwa rodzinne wysoko towarowe wykorzystują w mniejszym lub większym stopniu najemną siłę roboczą. Wyznacznikiem wyodrębnienia przedsiębiorstw z ogółu gospodarstw rodzinnych jest prowadzenie działalności towarowej obejmującej sprzedaż produktów rolniczych oraz usług produkcyjnych.

Na podstawie prawa własności w rolnictwie wyróżniamy gospodarstwa (przedsiębiorstwa) rolnicze prywatne; indywidualne lub grupowe (powszechnie występujące we Francji). Do prywatnych podmiotów gospodarczych w rolnictwie zalicza się również gospodarstwa spółdzielcze (rolnicze spółdzielnie produkcyjne) oraz spółki prawa handlowego. Przedsiębiorstwami produkcyjnymi w rolnictwie mogą być rodzinne gospodarstwa towarowe, przedsiębiorstwa dzierżawców, rolnicze spółdzielnie produkcyjne oraz przedsiębiorstwa należące do jednoosobowych spółek Skarbu Państwa itp. Trudno jednak używać pojęcia przedsiębiorstwa w relacji do wszystkich gospodarstw rodzinnych, wielokierunkowych, o produkcji wytwarzanej jedynie lub głównie na zaspokojenie potrzeb własnych rolnika i jego rodziny. Granica podziału i wyodrębniania przedsiębiorstw z ogółu gospodarstw rolniczych nie jest jednoznaczna. Pojęcia gospodarstwa i przedsiębiorstwa rolniczego są często wykorzystywane zamiennie. Nie jest to jednoznacznie poprawne.

Procesy produkcji w rolnictwie odbywają się w zasadniczo odmiennych warunkach w porównaniu z pozostałymi działami gospodarki narodowej. Proces produkcji w gospodarstwie (przedsiębiorstwie) rolniczym jest przetwarzaniem składników materii za pośrednictwem procesów biologicznych zachodzących w organizmach roślin i zwierząt. Podstawowym zadaniem człowieka w procesie produkcji w rolnictwie jest stworzenie warunków, w jakich rośliny i zwierzęta zdolne mogą być do „prowadzenia” efektywnej i wydajnej produkcji. W typowych dla rolnictwa warunkach, tam, gdzie produkcja przebiega w środowisku naturalnym, proces pracy różni się w sposób zasadniczy od procesów pracy w przemyśle. W rolnictwie proces pracy jest oddzielony od trwającego procesu produkcji i konieczny jest jedynie w określonych jego momentach. Procesy pracy są krótsze od procesów produkcji.

Specyfika procesów produkcji w rolnictwie jest podstawą wyodrębniania w gospodarstwie (przedsiębiorstwie) działów, gałęzi i działalności produkcyjnych oraz usługowych. Działy, gałęzie oraz wyodrębnione działalności produkcyjne są podstawowymi jednostkami organizacyjnymi, wykorzystywanymi w planowaniu i analizie organizacji gospodarstw (przedsiębiorstw) rolniczych. Wyodrębniane jednostki organizacyjne gospodarstwa (przedsiębiorstwa) rolniczego mogą być wykorzystane również przy prowadzeniu rachunkowości. W przypadku przyjęcia wariantu rachunkowości finansowej (syntetycznej) ewidencja księgowa prowadzona jest łącznie dla całego gospodarstwa (przedsiębiorstwa) rolniczego. W tym wariancie rachunkowości oblicza się jedynie jeden łączny wynik finansowy (zysk lub stratę) dla całego gospodarstwa (przedsiębiorstwa) rolniczego. Przyjmując natomiast wariant rachunkowości zarządczej, szczegółowość ewidencji przychodów z produkcji i usług oraz kosztów jest dużo większa. Wówczas istnieje konieczność obliczania marży brutto (nadwyżki bezpośredniej) dla działów, gałęzi lub działalności produkcyjnych i usługowych. Z merytorycznego punktu widzenia, a szczególnie dla potrzeb zarządzania, wskazane jest obliczanie marży brutto (nadwyżki bezpośredniej) dla prowadzonych działalności produkcyjnych, towarowych i usługowych.

W gospodarstwie (przedsiębiorstwie) rolniczym wyodrębniamy trzy podstawowe działy produkcji: roślinną, zwierzęcą i przetwórstwo rolnicze. Wyodrębniane działy produkcji charakteryzują się podobnymi warunkami przyrodniczo-technicznymi prowadzenia produkcji rolniczej. W zależności od zakresu i struktury produkcji gospodarstwo (przedsiębiorstwo) rolnicze prowadzić może jeden lub kilka działów produkcji. Produkcją jednoznacznie rolniczą jest jednak jedynie produkcja roślinna. Przy definiowaniu działów produkcji roślinnej nie uwzględnia się kultur wodnych (hydroponiki), prowadzonej produkcji na wełnie mineralnej (warzyw i kwiatów w szklarni), jak również hodowli planktonu roślinnego zarówno w wodach otwartych, jak i zamkniętych. Wytwarzana w tych warunkach produkcja roślinna prowadzona jest zwykle na niewielką skalę i nie jest związana z wykorzystywaniem gruntów rolnych. Produkcja roślinna prowadzona w gospodarstwie rolniczym związana jest bezpośrednio z wykorzystywaniem gruntów rolnych, które są podstawowym środkiem produkcji w gospodarstwie (przedsiębiorstwie) rolniczym. Jedynie ta produkcja zaliczana jest do rolniczej produkcji roślinnej.

Dział produkcji roślinnej jest podstawowym działem gospodarstwa (przedsiębiorstwa) rolniczego. Bez istnienia tego działu produkcji nie można mówić o gospodarstwie (przedsiębiorstwie rolniczym. Wytwarzanie produkcji rolniczej bez udziału gruntów rolnych możliwe jest w działach specjalnych produkcji rolniczej. Z działem produkcji roślinnej związane są działy przetwórstwa rolniczego. Wyróżniamy przetwórstwo biologiczne, prowadzone w dziale przetwórstwa zwierzęcego (np. chów i hodowla zwierząt), oraz przetwórstwo rolno-spożywcze (gorzelnie, cukrownie, płatkarnie itp.), mające za zadanie uszlachetnianie produkcji roślinnej. Bezpośrednio z działem produkcji roślinnej związany jest dział produkcji zwierzęcej (przetwórstwa) rolniczego w gospodarstwie rolniczym. Dział ten wykorzystuje pasze absolutne, pasze uboczne uzyskiwane przy prowadzeniu produkcji roślinnej towarowej oraz pasze o charakterze produkcji towarowej. W celu ich uzyskania w gospodarstwie (przedsiębiorstwie) produkowane są (przeznaczane na pasze) rośliny w plonie głównym.

W przeszłości w gospodarstwach wielokierunkowych dział produkcji zwierzęcej był działem uzupełniającym działu produkcji roślinnej. Produkty uboczne działu produkcji roślinnej, takie jak słoma czy liście buraków cukrowych, wykorzystywane były w produkcji zwierzęcej jako pasze. Uzyskiwany w produkcji zwierzęcej obornik przeznaczany był w dziale produkcji roślinnej do poprawienia żyzności gleby. W miarę wprowadzania specjalizacji w gospodarstwach (przedsiębiorstwach) rolniczych słoma i liście buraków cukrowych są często przyorywane. Podobnie przyorywana jest pozyskiwana w gospodarstwach (przedsiębiorstwach) gnojowica, obornik lub pomiot. Obecnie zatem produkcja zwierzęca, a głównie produkcja trzody chlewnej, drobiu, hodowla i chów koni, coraz częściej prowadzone są poza gospodarstwem (przedsiębiorstwem) rolniczym w działach specjalnych produkcji rolniczej.

Gałąź produkcji gospodarstwa (przedsiębiorstwa) rolniczego rozumiana jest jako grupa roślin i zwierząt charakteryzująca się wspólnymi wymaganiami w zakresie warunków, techniki i technologii produkcji lub też pozwalającymi na uzyskanie podobnych produktów końcowych. Wyodrębnienie gałęzi jest konieczne ze względu na niewystarczający podział na działy produkcji rolniczej.

Z punktu widzenia organizacji i ekonomiki gospodarstwa (przedsiębiorstwa) rolniczego wyróżnia się gałęzie główne towarowe, wytwarzające podstawowe produkty, oraz gałęzie pomocnicze związane bezpośrednio z produkcją gałęzi głównych. Wyróżnia się również gałęzie uboczne (dodatkowe), których udział nie jest konieczny w gospodarstwie (przedsiębiorstwie) rolniczym. Te same gałęzie w różnych gospodarstwach mogą być zaliczane np. w jednym gospodarstwie do gałęzi głównej towarowej, a w drugim do gałęzi ubocznej.

Przyjęty podział gospodarstw (przedsiębiorstw) rolniczych na działy i gałęzie nie jest również wystarczający do planowania oraz analizy produkcji roślinnej i zwierzęcej. Najmniejszą jednostką organizacyjną w gospodarstwie (przedsiębiorstwie) rolniczym jest wytwarzany produkt lub usługa. W organizacji i ekonomice gospodarstw (przedsiębiorstw) rolniczych przez działalność produkcyjną rozumie się produkcję określonego produktu o określonym standardzie w podobnych warunkach przyrodniczo-ekonomicznych przy wykorzystaniu podobnej techniki i technologii oraz określonym poziomie kosztów. Działalnością produkcyjną będzie np. w gałęzi produkcji zbóż produkcja pszenicy ozimej, pszenicy jarej, jęczmienia ozimego owsa itd. W gałęzi produkcji bydła mlecznego wydzielono produkcję mleka oraz młodego bydła opasowego. Dodatkowo należy wyjaśnić, że produkcja pszenicy na dwóch różnych polach o różnej jakości gleb przy wykorzystaniu różnych technologii i różnym poziomie jednostkowych kosztów zmiennych będzie prowadzeniem produkcji w dwóch różnych działalnościach produkcyjnych.

Gospodarstwa o większym obszarze lub o wysokim udziale posiadanego kapitału charakteryzują się wysoką towarowością. Gospodarstwa „socjalne” charakteryzują się relatywnie bardzo niską produkcją towarową. Gospodarstwa te produkują głównie na samozaopatrzenie rolnika i jego rodziny. Są to gospodarstwa o małym obszarze i niskim udziale kapitałów.

Gospodarstwa (przedsiębiorstwa) rolnicze, niezależnie od formy społeczno-gospodarczej, mogą być wielokierunkowe lub wyspecjalizowane, wytwarzające jeden lub kilka produktów końcowych.

Gospodarstwa indywidualne (nazywane również gospodarstwami rodzinnymi) dominują w Polsce pod względem obszaru użytkowanej ziemi nad innymi formami społeczno-gospodarczymi w rolnictwie. Są samodzielnymi jednostkami produkcyjnymi charakteryzującymi się rodzinną własnością podstawowych czynników produkcji. Praca kierownicza oraz wykonawcza realizowana jest przez właściciela przy współudziale członków jego rodziny. Rodzinna własność, a także zarządzanie gospodarstwem rodzinnym przekazywane jest z pokolenia na pokolenie. Wśród gospodarstw indywidualnych wyróżnić można gospodarstwa towarowe i gospodarstwa socjalne.

Rolnicze spółdzielnie produkcyjne zostały zorganizowane w Polsce w latach pięćdziesiątych XX w. przez właścicieli gospodarstw indywidualnych na bazie wniesionej przez nich ziemi i środków produkcji, jak również powstawały na ziemiach po reformie rolnej. Ta forma społeczno-gospodarcza powstała w okresie kolektywizacji polskiego rolnictwa. Nie była to forma jednoznacznie dobrowolna. Organizowane były i istnieją nadal różne typy spółdzielni produkcyjnych - w zależności od wnoszonych środków produkcji, a w konsekwencji wspólnie prowadzonej produkcji. W okresie transformacji ustrojowej, na początku lat dziewięćdziesiątych XX w., wiele spółdzielni zostało rozwiązanych.

Forma gospodarstw grupowych w rolnictwie powstała w Republice Federalnej Niemiec, a następnie były one także organizowane we Francji. Celem gospodarstw grupowych ma być łączenie ziemi i środków produkcji w celu powstawania rolniczej jednostki produkcyjnej o większym potencjale wytwórczym.

Wielkoobszarowe gospodarstwa (przedsiębiorstwa) dzierżawione lub prywatne powstały w III Rzeczpospolitej w wyniku prywatyzacji gospodarstw państwowych. W tej grupie gospodarstw (przedsiębiorstw) istnieje relatywnie duża rotacja właścicieli, a szczególnie dzierżawców. Są to gospodarstwa (przedsiębiorstwa) na dorobku.

Jednoosobowe spółki Skarbu Państwa są gospodarstwami przekształconymi, skomercjalizowanymi i zorganizowanymi na bazie części dawnych państwowych gospodarstw rolnych. Jednoosobowym właścicielem tych spółek jest Skarb Państwa posiadający 100-proc. udział kapitału. Spółki te mogą ulegać przekształceniu w przypadku udostępnienia akcji osobom trzecim.

Farma rodzinna jest to tradycyjnie istniejące gospodarstwo indywidualne w krajach wysoko rozwiniętych. Gospodarstwa farmerskie charakteryzują się cechami przedsiębiorstw nastawionych na wysoką produkcję towarową, zwykle wyspecjalizowaną. W farmach rodzinnych głównym dostarczycielem siły roboczej jest właściciel i jego rodzina. Ziemia jest w przeważającej części jej własnością. Może być również dodzierżawiana. Rodzina podejmuje też wszelkie decyzje operacyjne i strategiczne.

Podobne prace

Do góry