Ocena brak

GORZÓW WIELKOPOLSKI

Autor /Lilianna Dodano /08.10.2012

Miasto, stolica diecezji
—> gorzowskiej, ważny ośrodek życia rei. i kościelnego.

G. wczesnośredniow. gród i osada handlowa w kasztelanii
santockiej, włączony 1250 do Marchii Brandenburskiej,
1257 został lokowany j a k o miasto (niem. Landsberg an der
W a r t h e ) ; 1329 Wincenty z Szamotuł w imieniu króla Władysława
Łokietka zawarł tu z margrabią Ludwikiem IV Bawarskim pokój landsberski, przywracający Polsce kasztelanię
międzyrzecką; 1402 G. wraz z Nową Marchią zosta!
sprzedany Krzyżakom, a 1454 Hohenzollernom i wcielony
do Brandenburgii. Rozwój gosp. w XIV-XVI w., spowodowany
monopolem na handel z Wielkopolską, usta! w czasie
wojny 30-letniej (1618-48) i pn. (1700-21); miasto zamieniono
wtedy na twierdzę; otwarcie 1772 Kanału Bydgoskiego i
1875 linii kolejowej Berlin-Królewiec ożywiło G. gospodarczo;
powstające zakłady zasilali robotnicy pol. z Poznańskiego
i Śląska; G. nie stał się j e d n a k ośrodkiem pol. ruchu
nar. w Niemczech; 1914 mieszkało w G. ok. 1635 Polaków, a
1938 - 3515 (ok. 9% ogółu mieszk.); 1895 G. liczył ok. 30 500
mieszk., a 1929 ok. 43 000, w tym ok. 38 000 protestantów,
ok. 3 700 katolików, ok. 500 Żydów, ok. 1100 in. wyznań;
1945 G. wrócił do Polski; 1986 liczył 117 600 mieszkańców.

G. należał do diec. poznańskiej; 1296 margrabiowie brandenburscy,
mimo p r o t e s t ów bpów pozn., samowolnie poddali
miasto jurysdykcji bpa kamieńskiego; przy diec. poznańskiej
pozostało przedmieście na lewym brzegu rzeki Warty z kośc
i o ł em św. Wojciecha i św. Jerzego; stan taki przetrwał do
reformacji; po upadku bpstwa kamieńskiego G. formalnie
podlegał jurysdykcji nuncjusza w Kolonii, od 1622 nuncjuszowi
warsz., od 1789 bpstwu Paderborn; faktycznie życie
kat. w G. zamarto, odradzając się dopiero w XIX w.; 1819
Kongr. Rozkrzewiania Wiary włączyła Pomorze wraz z G.
do diec. wrocławskiej; 1945 G. został siedzibą administratora
apost. lubuskiego, kamieńskiego i prałatury pilskiej (—»
gorzowska diecezja 1); 1946-61 było w G. niższe i wyższe
seminarium duch.; od 1972 G. jest stolicą diec. gorzowskiej.

W związku z lokacją miasta utworzono w G. parafię i
wzniesiono kościót NMP; przed 1360 powstała przy nim
szkoła par., która w okresie reformacji przeszła pod zarząd
miasta. Na Przedmieściu Młyńskim istniał od 1297 kościół i
szpital Świętego Ducha; przedmieście na lewym brzegu Warty
miało od 1360 kościół i szpital św. Wojciecha i św. Jerzego,
podniesiony 1365 do rangi samodzielnej parafii; 1458 na
Przedmieściu Santockim założono kościół i szpital św. Gertrudy;
w końcu XIII w. założyli w G. klasztor (z kościołem)
augustianie-eremici (nie jest pewne istnienie klasztoru
kartuzów).

Reformację wprowadzono w G. 1537 i do 1945 rezydował
tu superintendent ewang., a gmina ewang.augsb. zajmowała
kościół NMP; na miejscu kościoła św. Gertrudy druga gmina
ewang.augsb. wspólnie z gminą Kościoła ewangelickoreformowanego
wzniosły 1696-1704 nową świątynię, zw. Kościoł
em Zgody (Konkordienkirche), którego kaznodzieją był
1794-96 F. Schleiermacher; kościoły Świętego Ducha oraz
św. Wojciecha i św. Jerzego uległy zniszczeniu w czasie
wojny 1618-48; 1916 powstała w G. trzecia gmina ewang.-
augsb., która 1928-30 wzniosła nową świątynię (zw. Lutherkirche)
w kształcie rotundy.

Dla osiedlających się w XIX w. w G. robotników pol.
utworzono 1855 kat. stację mis., podlegającą par. w Neuzelle,
przekształconą 1856 w par. Świętego Krzyża; 1856-1940
istniała przy niej szkoła k a t . , a 1905-07 wzniesiono neorom.
kościół par. z polichromią o formach bizant.; od 1945 par.
Świętego Krzyża prowadzą kapucyni, którzy dla kultu kat.
adaptowali również dawny ewang. Kościół Zgody, poświęcony
1948 pod wezw. św. Stanisława Kostki (1981-85 wznieśli
przy kościele klasztor);

1925-45 był w G. klasztor misjonarzy
Serca Jezusowego z kuracją św. Józefa i kościołem, zbudowanym
1927 (1945 przejęty przez oblatów), 1951 podniesionym
do rangi par.; 1946 reaktywowano parafię przy dawnym
kościele farnym Wniebowzięcia NMP (od 1945 katedra);
został on wzniesiony w poł. XIII w. j a k o pseudobazylikowa,
3-nawowa i 5-przęsłowa hala z wieżą (z poł. XIV w.) i prezbiterium;
zakrystia z kaplicą na piętrze z ok. 1498 zostały
przebudowane 1821-22; zachowały się got. p o r t a l e , późnogot.
polichromia, tryptyk (z XVI w.) oraz grupa Ukrzyżowania
( z XV w.); również 1946 w G. erygowano par. Chrystusa Króla, dla której adaptowano poewang. kościół Lutherkirche
(do 1974 obsługiwany przez oblatów); 1951 utworzono
par. Trójcy Świętej; w związku z rozwojem miasta powstawały
w G. kolejne parafie: Niepokalanego Poczęcia NMP
(1972), MB Różańcowej (1982), św. Wojciecha (1983), św.
Maksymiliana Kolbego (1983), MB Królowej Polski (1984),
Najśw. Serca Jezusowego (1984).

Z żeńskich zgromadzeń zak. domy w G. mają: elżbietanki
(1917-45 i od 1948), szarytki (1945), pasterki (1946), siostry
Maryi Niepokalanej (1950), urszulanki szare (1962) i siostry
Jezusa Miłosiernego (od 1959; od 1969 drugi dom, będący
od 1978 d o m em g e n . ) .

W G. wydawano 1893-1923 czasopismo nauk. „Schriften
des Vereins für Geschichte der N e u m a r k " (1924-41 pt. „Die
N e u m a r k " , łącznie 59 tomów), zawierające liczne artykuły
z dziejów kośc. Nowej Marchii; po 1945 działalność wydawniczą
prowadziła kuria administracji apost., kontynuuje ją
kuria diec. gorzowskiej.

Archidiakonat G. powstał 1298; dekanat G., utworzony
1940, został 1984 podzielony na 2; do dekanatu G.-Katedra
należały 1984 parafie: Wniebowzięcia NMP, Świętego Krzyża,
Najśw. Serca Jezusowego, Niepokalanego Poczęcia NMP,
MB Królowej Polski, św. Maksymiliana Kolbego oraz Kłodawa
i Różanki; dekanat G.-Południe obejmował parafie:
Chrystusa Króla, Trójcy Świętej, św. Józefa, św. Wojciecha,
MB Różańcowej oraz Baczyna, Deszczno, Gralewo, Lipki
Wielkie, Lubiszyn, Stare Polichno i Ulim.

Od 1945 ewangelicy mają w G. parafię należącą do diec.
wrocławskiej ze stacjami kazn. w Barlinku i Słubicach;
1946 powstała w G. parafia prawosł. Narodzenia NMP,
wchodząca w skład dek. szczecińskiego w diec. wrocławsko-
-szczecińskiej; również baptyści mają w G. dom modlitwy;
po 1945 osiedliła się w G. grupa Tatarów z imamem Bekir
em Radkiewiczem (ok. 40 rodzin, przybyłych z Wileńszczyzny),
tworząc tu gminę wyznaniową muzułm. (największa
na Ziemiach Z a c h . ) ; od średniowiecza mieszkali w G. Żydzi,
którzy mieli tu synagogę, wzmiankowaną 1752; nowa,
zbudowana 1854, została zburzona 1945.

 

Real-Handbuch des Bistums Breslau, Br 1929, Il 249-250; H. Heyden, Kirchengeschichte Pommerns I-II, Sz 1937-38, Kö 19572; Deutsches Städtebuch, St 1939, I 572-576; Evangelisches Pfarrerbuch für die Mark Brandenburg seit der Reformation, B 1941, I 259-260; Ziemia Lubuska. Pz 1950; J. Czapran, Historia pierwszego dziesięciolecia parafii katedralnej w G. pod wezwaniem Wniebowzięcia NMP, GWK 1(1957) 57-63; W.J. Grabski, 300 miast wróciło do Polski, Wwa 1960, 145-147; D. Sidorski, Tatarzy w G., Odra 3(1960) z. 34, 1, 4; U. Dymaczewska, Z. Holowińska, Z dziejów Santoka i kasztelanii santockiej. Pz 1961; Nowacki DAP II 480-481; T. Frackowiak-Skrobała, T. Lijcwska, G. Wróblewska, G. Przeszłość i teraźniejszość, Pz 1964; MPT II 629-632; G. Wróblewska. Gorzów, w: Studia nud początkami i rozplanowaniem miast nad środkową Odra i dolną Wartą, Zielona Góra 1967, 1 173-198; S. Skibiński, Kościół famy z XIII wieku w G., KAU 13(1968) 265-283; Kumor Gr 50-57; S. Paternowski. Polacy w G. w latach ¡855-1900. Nadodrze 15(1971) z. 13, 5; G. w latach 1945-50. Zielona Góra 1975; B. Dratwa. Zakony na przestrzeni wieków w granicach obecnej diecezji gorzowskiej. GWK 20(1976) 32-39; S. Kowalski, Zabytki środkowego Nadodrza. Zielona Góra 1976 , 83-84; S. Książek, Granice i podział diecezji wrocławskiej na komisariaty i dekanaty w latach 1914-1945, PK 19(1976) z. 3-4, 123-152; Landsberg an der Warthe 1257-1945-1976. Stadt und Land im Umbruch der Zeiten I-II, 1976-78; Schematyzm diecezji gorzowskiej, Gorzów Wlkp. 1976. 58-72, 195, 196, 198-201; B. Dratwa. Reformacja na Ziemi Lubuskiej, GWK 24(1980) 30-35; tenże, Początki rekatolizacji na terenach Apostolskich Wikariatów Dolnej Saksonii i Północy, GWK 25(1981) 27-35; Zgromadzenie Sióstr Urszulanek Serca Jezusa Konającego. Szkic historyczny- stan aktualny, Pz 1981, 213-214; J. Walachowicz, Z problematyki kościelno- ustrojowej pogranicza diecezji poznańskiej, kamieńskiej i lubuskiej w średniowieczu. PzST 4(1983) 341-353; GWK 28(1984) 14-15, 80, 29(1985) 202-203; L. Müller. DHGE XXI 817-820; R. Prejs, Osiedlenie sie kapucynów na Ziemiach Odzyskanych w roku 1945. Studia Franciszkańskie 2(1986) 239-249.

Podobne prace

Do góry